كرەاتيۆتى ەكونوميكا – وزگەرىس ولشەمى

الەمدە شامامەن 30 ملن-عا جۋىق ادام ەكونوميكانىڭ كرەاتيۆتى سەكتورىندا. بۇۇ 2021 جىلدى «حالىقارالىق كرەاتيۆتى ەكونوميكا جىلى» دەپ جاريالادى. ءبىزدىڭ ەل دە يندۋستريانىڭ ءدال وسى ءتۇرىنىڭ مۇمكىندىگىن مولىنان پايدالانباق نيەتتە.

ۇكىمەتتىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىمداماسىن بەكىتۋىندە دە ۇلكەن ءمان بار. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 30 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, ەسكپورت 200 ملن دوللارعا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇسىنعان دەرەكتەردە 2020 جىلى قازاقستانداعى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 2,8 پايىزى كرەاتيۆتى ين­دۋسترياعا تيەسىلى ەكەنى ايتىلعان. الەم­دىك ەكونوميكانىڭ كرەاتيۆتى دامۋ دەڭ­گەيىنە باعا بەرەتىن عالامدىق يننوۆاتسيا يندەكسىنىڭ (Global Innovation Index) بىلتىرعى رەيتينگىندە ءبىزدىڭ ەل 77-ورىندا تۇر. دەمەك نازار  اۋداراتىن تۇستارىمىز جەتەرلىك.

مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ەركىنباەۆتىڭ پىكىرىنشە, كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ «تاۋارى» – اقىل-ويدىڭ جەمىسى. مۇندا باسىمدىق يدەياعا بەرىلەدى.

– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت يندۋستريانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى. قازىر ول جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. تۇجىرىمداماعا سايكەس, الماتى, استانا جانە شىمكەنت شىعار­ماشىلىق سالاسىندا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ەڭ كوپ شوعىرلانعان باسىم قالالار سانالادى. كاسىپكەرلىك كودەكسى­نە جانە «مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا شىعارماشىلىق سالالارعا قاتىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتىر. كودەكستە كرەاتيۆتى سالالار جەكە كاسىپكەرلىكتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا ەنگىزىلگەن. بۇل رەتتە مينيسترلىك ءتۇرلى زاڭدار مەن كودەكس­تەرگە وزگەرىستەردىڭ كەڭەيتىلگەن پاكەتى قامتىلعان جوسپاردان تىس زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستى, – دەدى ول وتكەن اپتادا الماتىدا ۇيىمداستىرىلعان ءى كرەاتيۆتى يندۋستريالار اپتالىعىندا.

ە.ەركىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كرەاتيۆ­تى يندۋستريا وكىلدەرى مەملەكەتتىك قول­داۋعا يە بولىپ قانا قويماي, كەيبىر سالىق تۇرلەرىنەن دە بوساتىلۋى ءتيىس. بۇل باعىتتا قولداۋدىڭ جەكە قورى بولۋى كەرەك. ول تەك مەملەكەت ەسەبىنەن عانا ەمەس, مەتسەناتتار مەن بيۋدجەتتەن تىس تولەمدەر ەسەبىنەن دە قارجىلاندىرىلماق. بۇل جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلاتىن اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى نورمالاردى جەتىلدىرۋمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس.

– زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرتشىلىققا ۇسىنىلادى. سونداي-اق ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن كرەاتيۆتى سالالاردىڭ ىشىنەن جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ رەتىن­دە قولدانىستاعى مەملەكەتتىك قول­داۋ شارالارىنا جاتاتىن باسىم قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋعا كىرىستى. باسىم باعىتتاعى قالالاردا كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارى اياسىندا قازىردىڭ وزىندە جەرگىلىكتى قولداۋ باعدارلامالارى ازىرلەنۋدە, – دەپ ناقتىلادى ۆيتسە-مينيستر.

ە.ەركىنباەۆ بىلتىر قابىلدانعان تۇجىرىمداما جاسامپاز ەكونوميكا تۇجىرىمداماسىن ايقىنداعان العاش­قى قۇجات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قۇجات زاڭ­ناما­لىق تۇرعىدان بەكىتىلگەننەن كەيىن جاسام­پاز ەكونوميكا باعىتىنا جاتاتىن 50 قىزمەت ءتۇرىنىڭ قايسىسىنا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت جانە ولاردىڭ قايسىسىندا پەرسپەكتيۆا بار ەكەنىن انىقتاۋ قاجەت.

– وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ ماڭىزدى. ونىڭ ىشىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان شىعارماشىلىق ەكونوميكانى دامىتاتىن كورپوراتيۆتىك قور قۇرۋ كەرەك. كورپوراتيۆتىك قور ەلىمىزدىڭ تالانتتارىن ىرىكتەۋگە, تاربيەلەۋگە, جەدەلدەتۋگە, ولاردى وقىتۋعا, سودان كەيىن حالىقارالىق پلاتفورمالارعا ىلگەرىلەتۋگە ءارى ەكسپورتتاۋعا جانە ولار­دىڭ شىعارماشىلىعىن ۇلكەن بەدەلدى پلاتفورمالاردا جۇزەگە اسىرۋعا اقشا بولەتىن بولادى. كورپوراتيۆتىك قور اقشالاي ينۆەستيتسيادان قايتارىم كۇتپەيدى. بۇدان بولەك ۆەنچۋرلىق قور قۇرۋ ماڭىزدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ءبىز استاناداعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان قورعا قوسىمشا ماندات بەرەمىز. قوردا جوبالار اراسىندا بولىنەتىن بەلگىلى ءبىر قاراجات بولادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ە.ەركىنباەۆ.

ۆيتسە-مينيستر الداعى 5-10 جىلدا بۇل سالا لوكوموتيۆكە اينالادى جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قازىرگىدەي قاجەت بولماي قالادى دەگەن پىكىرمەن كەلىسەتىنىن ايتتى.

الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىشەر ابدىقادىروۆتىڭ ايتۋىنشا, شىعارماشىلىق يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل رەتتە الماتىدا شىعارماشىلىق سالاعا جاتا­تىن 22 مىڭنان استام كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىسى تىركەلگەن. وتكەن جىلى بۇل كاسىپ­ورىندار 5,4 ملرد تەڭگە سالىق تولەگەن.

– ءبىز كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بول­عانىن قالايمىز. بۇگىندە كوپتەگەن ادامدار ەلەكتروندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاسامپاز ەكونوميكانى مەگاپوليستىڭ قۋاتتى ەكونوميكالىق كىلتىنە اينالدىرۋ. الماتى – قىزمەت كورسەتۋ قالاسى. مۇن­داعى ەكونوميكانىڭ جارتىسىنا جۋىعىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇراي­دى. قالا اكىمدىگىنىڭ بىرقاتار باستاماسى بار. الدىمەن وزىندىك ەكوجۇيەنى قۇرۋ قاجەت. حابتار مەن كلاستەرلەردىڭ قالىپتاسۋىنا مەملەكەت قولداۋ كورسەتە الادى. وسىنداي ورىندار كوپ بولۋى كەرەك, – دەيدى ءا. ابدىقادىروۆ.

راسىندا دا, مەگاپوليستەر ەكونومي­كانىڭ ءدال وسى سەگمەنتىنىڭ كۇرە تامىرى سانالادى. الماتى – يۋنەسكو-نىڭ كرەاتيۆتى قالالار جەلىسىنە قوسىلعان ورتالىق ازياداعى جالعىز قالا. ءا.ابدىقادىروۆ ايتىپ وت­كەندەي, كرەاتيۆتى يندۋستريا ەكونو­ميكا ءۇشىن ماڭىزدى. ءتىپتى لوندون, نيۋ-يورك, توكيو, گونكونگ, بەرلين, بارسەلونا, ماسكەۋدەگى كرەاتيۆتى ەكونوميكا نارىق, بيزنەس جانە شىعارماشىلىق اراسىندا قالىپتاستى. دەمەك بۇلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇيلەستىرۋ بارلىق سالانىڭ دامۋىنا جول اشادى.

الماتىدا سوڭعى جىلدارى اق­پا­رات­تىق جۇيەلەردى جوبالاۋ, باعدار­لامالىق قامتاماسىز ەتۋ, ۆەب-پورتال­داردى ازىرلەۋ, مۋزىكا, كينويندۋستريا, جارناما, ماركەتينگ, ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت سالاسىنداعى قىزمەتتەر سانى ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىنداعى بيزنەس سۋبەكتىلەرى 5,4 ملرد تەڭگە سالىق تولەدى. كورسەتكىش 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزعا وسكەن. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ كوبى بوستاندىق (5 862 سۋبەكت), المالى (5 214), مەدەۋ (3 845) اۋداندارىنىڭ, ەڭ ازى الاتاۋ (1 138) جانە ناۋرىزباي (773) اۋداندارىنىڭ ۇلەسىندە.

– ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا الماتىدا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلە انىقتالدى. الماتىدا كرەاتيۆتى كاسىپكەرلەردىڭ 85 پايىزى ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكسىزدىگىن باستان كەشىپ وتىر. ال 56 پايىزى بيزنەستى جۇرگىزۋ قۇزىرەتىنىڭ دەڭگەيى تومەن ەكەنىن ايتقان. 31 پايىزىنا قارجىلاندىرۋ جەتىسپەيدى. 10 پايىزى بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن ايتقان. بۇل پروبلەمالار كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ, كرەاتيۆتى يندۋسترياعا كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ, ءبىلىم, تاجىريبە مەن قۇزى­رەتتەردى قالىپتاستىرۋ, ونى تاراتۋ جولىمەن عانا شەشىلەدى, – دەيدى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

قىرعىزستانداعى كرەاتيۆتى يندۋس­تريانىڭ وكىلى دانيار امانا­ليەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كورشى ەلدە زاڭنامانىڭ جەتىلمەۋى ەكونوميكانىڭ ءدال وسى سەگمەنتىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ جاتىر. سول سەبەپتى قىرعىز كومپانيالارى باسقا ەلدەرگە بارىپ تىركەلگەندى قۇپ كورەدى. بۇل ەلدە 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا كرەاتيۆتى يندۋستريا قاۋىمداستىعى قۇرىلعان. ازىرگە ونىڭ قۇرامىندا 20-دان استام كومپانيا بار. قۇرىلتايشىلار زاڭدى تۇلعالاردى عانا ەمەس, پاتەنتپەن دە, سەرتيفيكاتپەن دە جۇمىس ىستەيتىن جەكە كاسىپكەرلەردى تارتۋ ارقىلى ولاردىڭ سانىن كەمىندە 5 ەسە ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۇلەس سالماعى ارتىپ كەلە جاتقان جاستاردى وسى سالاعا باۋلۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن شەشۋگە بولادى. 

– بۇگىندە قىرعىزستاننىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكاسىندا ناقتى قانشا ادام جۇمىس ىستەيتىنىن انىقتاۋ قيىن. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى يۋتۋبەرلەر, بلوگەرلەر, يلليۋستراتورلار, ديزاينەرلەر, سۋرەتشىلەر دەپ بولجاۋعا بولادى. بىراق قانشا ەكەنىن راستاي المايمىز. ناقتى تۇجىرىمداما بولماعاندىقتان, ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن دە انىقتاي المايمىز. بىراق نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندە جۇرگەن ماماندارىمىز شەت ەلدەردە ۇزدىك اتانىپ جاتىر. ءوز باسىم ساراپشى رەتىندە شەكارالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىنە باسىمدىق بەرۋدى قۇپ كورەمىن. بىزگە شەكارالىق ايماقتاردا ەكى ەلگە دە ورتاق تۇجىرىمدامامەن جۇمىس ىستەيتىن كرەاتيۆتى يندۋستريالدى-كرەاتيۆتى حاب قۇراتىن كەز كەلدى. بۇل الەمدىك كرەاتيۆتى يندۋستريامەن ينتەگراتسيالانۋ پروتسەسىن تەزدەتەدى, – دەيدى د.اماناليەۆ.

ەكونوميكانىڭ كرەاتيۆتىك سەكتورى الەم ءۇشىن شىعارماشىلىق پەن ينتەلەكتۋالدار تاندەمىنىڭ جاڭا ءونىمى ەكەنى داۋسىز. دانيار اماناليەۆ اتاپ وتكەندەي, بۇرىن ءبىز شىعارماشىلىقتى ادام­داردىڭ سەزىمىنە اسەر ەتۋ ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديا رەتىندە قاراس­تىر­دىق. قازىر ول جاھاندىق ەكونو­مي­كا­نىڭ ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان سەگمەنتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.

– ءبىز قازاقستاندىق ماماندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدى قالايمىز. بۇل كرەاتيۆتى يندۋسترياداعى كەدەرگى­لەردى وڭاي ەڭسەرىپ, الەمدىك نارىقپەن ينتە­گراتسيالانۋ ءۇردىسىن كەڭەيتەدى. الدا­عى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وزبەك­ستاننىڭ سامارقان قالاسىندا وتەدى. سول كەزدە ورتالىق ازيادا كرەاتيۆتى يندۋس­تريالىق حاب قۇرۋ ماسەلەسىن تەرەڭىرەك تالدايتىن بولامىز, – دەيدى ول.

سaravan Cultura CreArt اگەنتتىگىنىڭ (نيدەرلاندى) نەگىزىن قالاۋشى ەلەنا حاريتونوۆا ەكونوميكانىڭ بۇل سەگمەنتى ۋاقىتپەن بىرگە جاڭارىپ تۇراتىنىن, ساراپشىلار وعان سيپاتتاما بەرۋگە ۇلگەرە الماي جاتقانىن ايتتى. بۇرىن بۇل سالانىڭ تەك شىعارماشىلىق سيپاتىنا باسىمدىق بەرىلسە, قازىر ءار قىرىنان اشىلا باستادى. اتالعان سەگمەنتتىڭ باستى ايىرماشىلىعى – شەكارانىڭ بول­ماۋى جانە سىرتقى نارىققا شىعۋ جولدارىنىڭ جەڭىلدىگى. 

– كرەاتيۆتى ەكونوميكا جۇمىس ورىن­دارىنىڭ گەنەراتورى رەتىندە قوعام­نىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى فۋنكتسيا­نى ورىندايدى. جەكە ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىن ىنتالاندىرادى جانە جالپى ءومىر ساپاسىن جاقسارتادى. وسىلايشا, كرەاتيۆتى ەكونوميكا ينكليۋزيۆتى جانە تۇراقتى دامۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مادەنيەت – ادام مەن تۇراقتى دامۋدىڭ قوزعالتقىشى ءارى كاتاليزاتورى. ول ادامدارعا ءوز دامۋىن باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, يننوۆاتسيالار مەن شىعارماشىلىقتىڭ كاتاليزاتورى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينكليۋزيۆتى جانە تۇراقتى وسۋگە جول اشادى, – دەيدى ە.حاريتونوۆا.

الماتى