شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركى ەكولوگيالىق, تاريحي-عىلىمي, سونداي-اق, ەستەتيكالىق تابيعات بايلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ولاردى ساقتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى 23 اقپانداعى بۇيرىعىمەن قۇرىلعان بۇل پاركتىڭ اۋماعى العاشىندا 93150 گەكتار بولاتىن. كەيىن, ياعني 2009 جىلى پارك اۋماعى كەڭەيتىلىپ, مەملەكەتتىك جەر قورى ەسەبىنەن 32900 گەكتار جەر قوسىلدى. قازىرگى كەزدە پاركتىڭ جالپى اۋماعى 127050 گەكتاردى قۇرايدى. پارككە ءوزىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعات قورعاۋ جانە عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن مەكەمە مارتەبەسى بەرىلگەن.
ەرەن توعايى
شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركى الماتى وبلىسىنىڭ ءۇش اۋدانى – رايىمبەك, ۇيعىر جانە ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ۇلتتىق پاركتە وسەتىن وسىمدىكتەر الەمى مەن وندا تىرشىلىك ەتەتىن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ ورنالاسۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي پارك اۋماعى بىرنەشە بولىككە, ناقتىراق ايتقاندا, بىرنەشە ۋچاسكەگە بولىنگەن. سونىڭ ءبىرى – شارىن ەرەن توعايى. توعاي ەرەكشە قورعالاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى تابيعات ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. ونىڭ جالپى اۋماعى 5014 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. وسى اۋماقتىڭ 2315 گەكتارىندا اعاش تۇرلەرى وسەدى. ال الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەرەن اعاشى ءوسىپ-ونەتىن القاپ 1015 گەكتاردى قۇرايدى.
«شارىن ەرەنى» دەگەن اتپەن كوپشىلىككە بەلگىلى سوعدى ەرەنى ىلعالدى جەردى ۇناتادى, قۇنارلى توپىراقتا جاقسى ءوسىپ-جەتىلەدى, سونداي-اق, ول اعاش تۇرلەرىنىڭ مايلى تۇقىمىنا جاتادى. ۇلتتىق پاركتىڭ وزگەشە ءبىر سيمۆولىنا اينالعان بۇل ەرەن اعاشى ءوزىنىڭ ۇزاق جاسايتىندىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. عالىم مامانداردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ءونىپ شىققانىنا 30 جىلداي بولعان ەرەننىڭ بيىكتىگى 25-30 مەترگە دەيىن جەتەدى. ۇزاق جاسايتىندىعى سونشالىق, ول ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت بويى جاپىراق جايىپ, تابيعي رەڭكىن جوعالتپايدى. ونىڭ بۇتاق جىبەرۋ كەزەڭى 40-60 جىلعا سوزىلادى, تامىر جۇيەسى اسا قۋاتتى بولىپ كەلەدى. تامىرى توپىراق قاباتىنان ءوتىپ, جەراستى سۋىنا دەيىن جەتەدى.
– پارك اۋماعىنداعى ورماننىڭ نەگىزگى تەگى تازا ەرەن اعاشىنىڭ القابى بولىپ تابىلادى, – دەدى شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىنىڭ ديرەكتورى ەلنۇر احمەتوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە. – ونىڭ فيتوتسەنوزى ورماننىڭ 35 پايىزىن قۇرايدى. ولار نەگىزىنەن شارىن وزەنىنىڭ بويىندا وسەدى. ال ەكىنشى تەراسسادا شولگە شىدامدى سەكسەۋىل مەن جىڭعىل تەكتەس وسىمدىكتەر وسەدى.
ەرەن اعاشى مەن سەكسەۋىل, جىڭعىل, باسقا دا وسىمدىكتەر الەمى بىرلەسىپ, جاپىراق جايعان جاز بەن كۇز ماۋسىمىندا توڭىرەكتى ەرەكشە ءبىر كورىنىسكە بولەيدى. كەرەمەت ورتا قالىپتاستىرادى ەكەن. ەرەن توعايىنىڭ اينالاسىندا توراڭعى دا ءجيى ۇشىراسادى. پارك ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, توراڭعى سوعدى ەرەنىمەن بىرگە پولەوگەن زامانىنان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. بۇل ەكى اعاش ءتۇرى دە قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. توعايدا, سونداي-اق, قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن جاپىراقتى-بۇتالى ءارى ءساندى بولىپ كەلەتىن ۇشقاتى دا كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل ءوسىمدىكتەردىڭ جيدەكتەرىن وسىندا مەكەندەيتىن اڭدار مەن قۇستار قورەك رەتىندە پايدالانادى.
شارىن ەرەن توعايىندا ەكى-ءۇش عاسىر جاساعان, جەتى-سەگىز ادامنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن الىپ ەرەن اعاشتارىن دا كەزدەستىرۋگە بولادى. ولار ءبىرىنشى تەراسسادا عانا تابيعي تۇردە وسەدى. ال ەكىنشى تەراسسادا سوعدى ەرەنى تۇراقتى سۋارۋ ارقىلى قولدان وسىرىلەدى. ونداعى ماقسات – الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەرەن توعايىن تابيعي تۇردە ساقتاپ قالۋ. بۇل جۇمىستار 1970-1980 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپتى. قولدان وتىرعىزىلعان سول ەرەن اعاشتارى بۇگىندە ءبىر-بىرىمەن بوي تالاستىرا وسۋىمەن قاتار, ءوزىنىڭ سىمباتتىلىعىمەن دە تابيعي ورمان تىنىشتىعىنىڭ ساقشىسى بولىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
– وسى ەرەن توعايىندا سيرەك كەزدەسەتىن قولاڭتاس, جىلانشى قىران, قارا دەگەلەك, يتەلگى, ۇكى, جۇرتشى, ورتاازيالىق باقا, شۇبار باتبات كەسىرتكىسى سەكىلدى قۇستار مەن جاندىكتەر دە مەكەندەيدى, – دەدى ەلنۇر احمەتوۆ اڭگىمە بارىسىندا. – ورمان-توعايدى, ونداعى جانۋارلار مەن قۇستاردى قورعاۋدىڭ رەجىمى بەكىتىلگەن. مۇندا ۇيىمداستىرىلماعان تۋريستەردىڭ كەلۋىنە شەكتەۋ قويىلعان. توعاي ىشىندەگى اعاشتاردى كەسۋگە جانە وندا مال جايۋعا تىيىم سالىنعان. ويتكەنى, شارىن ەرەن توعايى ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان ماڭىزدى جەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى.
شارىن شاتقالى
شارىن شاتقالىنا جولى ءتۇسىپ, ونداعى تابيعات سالعان كەرەمەتتەرگە كۋا بولعان ادامنىڭ كوز الدىنا سول كورىنىستەر ءجيى كەلەتىنى انىق. دالىرەك ايتساق, شاتقالداعى تابيعات ەسكەرتكىشتەرىن كورگەن دە ارماندا, كورمەگەن دە ارماندا! ويتكەنى, وندا تاس ارالاس بيىك جارتاستار, كونە داۋىردەگى جانۋارلاردىڭ تاسقا اينالعان قالدىقتارى, پالەونتولوگيالىق قازبالار جەتىپ ارتىلادى. شاتقالدا, سونداي-اق, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۇرلەرى مولىنان كەزدەسەدى.
شاتقال رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار, ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق سانالادى. ءارى ول قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن جاسالعان ەكولوگيالىق جانە عىلىمي قۇندىلىقتار كوپ كەزدەسەتىن جەر قىرتىستارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. شارىن شاتقالى ءتۇرلى پىشىندەگى قامالدار مەن قورعاندار تارىزدەس جەر بەدەرىنىڭ گەمورفولوگيالىق نىساندارىنا جاتادى. سونىمەن قاتار, شاتقالدىڭ قوس قاپتالى نەشە ءتۇرلى تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنە تولىپ تۇرعاندىقتان, بۇل جەر ەلىمىزدە ساياحاتشىلار مەن تۋريستەردى ەرەكشە قىزىقتىراتىن بىردەن-ءبىر ورىن بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, قامالدارى مەن قورعاندارى جەتىپ-ارتىلاتىن وسىنداي شاتقالدار الەمدە ەكى-اق جەردە كەزدەسەدى. ءبىرى – اقش-تىڭ اريزونا شتاتىندا, ەكىنشىسى – قازاقستاننىڭ الماتى وبلىسىندا.
تابيعات سىيى – عاجايىپ ەسكەرتكىشتەردى تەلەديدار مەن سۋرەتتەردەن كورۋ ءبىر باسقا, ال ونى تۋريست رەتىندە ارنايى كەلىپ كورۋ مۇلدە بولەك. شارىن شاتقالىنا اتباسىن بۇرىپ, ونداعى بيىك قورعان-قامالداردى, وزگە دە دۇنيەلەردى تاماشالاۋىڭىزعا ابدەن بولادى. وكىنبەيسىز. الماتى قالاسىنان ونشا قاشىق ەمەس, 200 شاقىرىمداي جەردە. حالىقارالىق الماتى – قالجات اۆتوكولىك جولى بىرەر ساعاتتا جەتكىزەدى.
ۇلكەن بۇعىتى
بۇل ۋچاسكە بۇعىتى تاۋىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىن الىپ جاتىر. ول سولتۇستىگىندە ىلە وزەنىمەن, شىعىسىندا شارىن وزەنىمەن, باتىسىندا شەلەك وزەنىمەن, وڭتۇستىگىندە سوگەتى الابىمەن شەكتەسەدى. ونىڭ جەر بەدەرىن نەگىزىنەن ەروزيالىق-تەكتونيكالىق تىزبەكتەردەن تۇراتىن ءمونوليتتى تاۋ سىلەمدەرى قۇرايدى. پارك اۋماعىنا كىرەتىن ۇلكەن بۇعىتى تاۋىنىڭ ەڭ بيىك جەرى تەڭىز دەڭگەيىنەن 1818 مەتر بولادى.
ءبىراز جىلداردان بەرى قۇرعاق ءارى شولەيت بولىپ كەلەتىن پاركتىڭ وسى بولىگىنە شەتەلدىك ناتۋراليستەر ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. سەبەبى, وندا ءشول دالاعا بەيىمدەلگەن وسىمدىك تۇرلەرى مولىنان كەزدەسەدى. ولاردىڭ تۇرلەرىنىڭ جالپى سانى الپىستان اسادى. بۇلاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر قاتارىنا جاتادى. وسى وسىمدىكتەردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن, ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىندەرى دە بار. مىسالى, قىلقان جاپىراقتى قازجۋا, كراسنوۆ ىرعايى, كوپساباقتى تۇتاسجاپىراق, بۋنگە قويانجاپىراعى, تاعى باسقالار.
ۇلكەن بۇعىتى اۋماعىنداعى اعاش بۇتالارىندا ۇيا سالىپ, بالاپان وربىتەتىن قوس قاناتتىلار دا از ەمەس. اراسىندا كوپشىلىگىمىز ءوزىن كورمەك تۇرماق, اتىن ەستىمەگەن قۇس تۇرلەرى دە بار. جامانسارى, سۇر شىبىنشى, ەمەنمۇرىن, ۇلكەن قۇرالاي قۇس... بۇل ۋچاسكەدە, سونداي-اق, «وتىرىقشىلار» توبىنا جاتاتىن قۇستاردىڭ 26 ءتۇرى – بۇركىت, ساقالتاي, يتەلگى, بيدايىق, كەكىلىك, كوك كەپتەر, قۇلاقتى ۇكى, اق قاناتتى توقىلداق, ءمۇيىزدى بوزتورعاي, شاتقال ورمەلەگىش جانە باسقا قوسقاناتتىلار مەكەندەيدى. سونىمەن قاتار, بۇل جەر قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا تىركەلگەن سۇر قۇر مەن قاراباۋىر قۇردىڭ دا سوڭعى مەكەنى سانالادى.
– ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 32 ءتۇرى مەكەندەيدى, – دەدى پارك ديرەكتورى ەلنۇر احمەتوۆ. – مىسالى, تۇياقتىلار توبىنا جاتاتىن قابان, ءسىبىر ەلىگى, ءسىبىر تاۋەشكىسى, قاراقۇيرىق, جىرتقىش اڭداردان – قاسقىر, تۇلكى, قارساق, دالا كۇزەنى, بورسىق, اققالاق. پارك اۋماعى وسى اڭداردىڭ تۇراقتى مەكەنىنە اينالعان. سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانى ەداۋىر كوبەيە ءتۇستى. بۇل, بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان تابيعات بايلىقتارىن قورعاۋعا دەگەن شىنايى قامقورلىقتىڭ, ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ينسپەكتورلارىمىزدىڭ ءوز مىندەتتەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
تۋريستىك باعىتتار
شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى ءوسىمدىكتەر مەن قۇستارعا, جان-جانۋارلارعا وتە باي. مۇندا وسىمدىكتەردىڭ 985 ءتۇرى, سۇتقورەكتىلەردىڭ – 32, قۇستاردىڭ – 130, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 18, قوسمەكەندىلەردىڭ 4 ءتۇرى وسەدى جانە تىرشىلىك ەتەدى. پاركتە جالپى كولەمى ءۇش گەكتار بولاتىن تۇقىمباق بار. وندا نەگىزىنەن ساندىك اعاشتى-بۇتالى بولىپ كەلەتىن وسىمدىكتەر – ەمەن, بوزارشا, تەرەك, تالجاڭعاق, قاراعاي, اققايىڭ, سيۆەرس الماسى, جوكە, كوگىلدىر شىرشا سياقتى وسىمدىكتەردىڭ كوشەتتەرى وسىرىلەدى. تۇقىمباق اۋماقتى كوگالداندىرۋ جانە ورمان-توعايدى كوشەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت.
بۇگىندە ەلىمىزدە تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. بۇل جاعىنان شارىن ۇلتتىق پاركى دە سىرت قالىپ جاتقان جوق. تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋ ماقساتىندا پاركتىڭ ينفراقۇرىلىمى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر جاقسارا ءتۇستى. جالپى قاشىقتىعى 50 شاقىرىمدى قۇرايتىن ءۇش تۋريستىك باعىت اشىلدى, ولارعا جەتكىزەتىن اۆتوكولىك جولدارى تالاپقا ساي جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ءبىرىنشى باعىت بويىنشا تۋريستەر شارىن ەرەن توعايىنا بارىپ, ونداعى بىرنەشە عاسىرلىق سوعدى ەرەنى تابيعات ەسكەرتكىشىمەن تانىسا الادى. ەكىنشى باعىت – زيراتتار مەن قورعاندارعا اپارادى. وندا تۋريستەر وسى ولكەنىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىنا كۋا بولادى. ال ءۇشىنشى باعىت – جوعارىدا توقتالىپ وتكەن شارىن شاتقالى.
– تۋريستەردىڭ پارك اۋماعىنداعى تاريحي جەرلەردى تاماشالاۋلارىنا, ويداعىداي دەم الۋلارىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان, – دەدى ەلنۇر احمەتوۆ. – ولارعا 42 توسەكتىك ەكى قوناق ءۇي قىزمەت كورسەتەدى. كولىكتەر قويىلاتىن اۆتوتۇراق بار. جىل وتكەن سايىن كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. تۋريستەر مەن ساياحاتشىلار اراسىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ارنايى كەلگەندەر دە كەزدەسەدى. ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – وسىمدىكتەر الەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, سونداي-اق, قايتالانباس تابيعات ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ. پارك ۇجىمى وسى ۇدەدەن شىعىپ كەلەدى.
ۇلتتىق پاركتە 46 ادام ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ 16-سى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار. بارلىعى قاجەتتى بايلانىس قۇرالدارىمەن, تابەلدى قارۋلارمەن, كولىكتەرمەن, تاعى باسقا دا تەحنيكا تۇرلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, پارك قۇرىلعالى بەرى مۇندا ءتىلسىز جاۋ – ءورتكە بىردە-ءبىر رەت جول بەرىلمەدى. بۇل مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ ءوز ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن, كەز كەلگەن ماسەلەدە قىراعىلىق تانىتاتىنىن كورسەتەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
ۇيعىر اۋدانى.
