دەرتكە ءدارۋ
بىلايعى جۇرت راي كولى اتانىپ كەتكەن تۇزدى كول اقسۋ اۋدانىنىڭ ماتاي اۋىلى اۋماعىندا ورنالاسقان. قاسيەتتى نىسان كوركەمدىگىمەن, تابيعي ەمدىك شيپاسىمەن قىزىقتىرادى. كولدىڭ سۋى مەن تۇنباسىنىڭ دەنساۋلىققا پايدالى ەكەنىن بىلەتىندەر جىل سايىن كەلۋدى ادەتكە اينالدىرعان. سونداي-اق ونى بىلمەيتىندەردىڭ دە قاتارى كوپ.
ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردە وسى وڭىردە راي ەسىمدى ايەل ادام تۇرعان دەسەدى. ۇستىنە شىققان جارادان اۋىل ادامدارى شوشىنىپ, ونى ەلسىز جەرگە اپارىپ تاستايدى. ول جاپان دالادا كۇنەلتىپ, تۇزدى كولگە شومىلىپ ءجۇرىپ جارادان ارىلادى. مۇنى كورگەن اۋىل تۇرعىندارى ونى ەلىنە قايتۋعا ۇگىتتەگەنىمەن, كول باسىندا ءومىر سۇرە بەرەدى. قارتايعان شاعىندا قايتىس بولادى. باسىنا توبىلعىلى زيرات تۇرعىزىلادى. بۇل زيرات قازىر دە بار. وسى اڭىز بويىنشا تۇزدى كول «راي كولى» اتانىپ كەتكەن.
شىن مانىندە, راي – ومىردە بولعان ادام, بابەكە باتىردىڭ جارى. بابەكە ەر توقپانبەتتەن باتا الىپ, ايتقوجا ءبيدىڭ العىسىنا بولەنگەن. لەپسى وزەنىنىڭ القابىندا «بابەكە توبىلعىلارى» دەگەن جەر اتاۋى بار.
ولكەتانۋشى قاجەت انداستىڭ ايتۋىنشا, راي كولى ەمدىك, شيپالىق قاسيەتىمەن تانىمال. ادەتتە, سۋدىڭ قۇرامىندا ناتري مولشەرى كوپ بولسا, فتور, يود, سۋلفات سياقتى ەمدىك مەتالداردىڭ مولشەرى ارتادى. راي كولىندە ماگني, كالتسي, كاليدىڭ مولشەرى جوعارى, ال مارگانەتس, كوبالت, موليبدەن, مىس پەن يود, فتور, بروم مەن بوردىڭ مولشەرى از ەكەنى زەرتحانالىق تالداۋ بارىسىندا انىقتالعان. سونداي-اق كولدىڭ تابانىندا شوككەن تۇنبالاردىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتى شيپاجاي مەن فيزيوەمدەۋدە قولدانىلاتىن ەمدىك بالشىقتىڭ كورسەتكىشىنە سايكەس كەلەدى. ونىڭ قۇرامىندا ماگني, كالتسي, ناتري, مىس, حروم, مارگانەتس, يون مەن سۋلفاتتىڭ ۇلەسى باسىم.
راي كولى كۇن ساۋلەسىمەن ەمدەلۋگە ءتيىمدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇرەكتىڭ جۇمىسى, تىنىس الۋ تۇزەلىپ, ادام اعزاسىنا وتتەگىنىڭ كەلۋى كوبەيەدى. اعزاداعى زات الماسۋ ۇدەرىسى رەتتەلىپ, دەنە شىنىعادى. كولدىڭ تابانىنا شوككەن تۇنبانىڭ قۇرامىنداعى تۇز, وسىمدىك ءشىرىندىسى بۋىن, تەرى اۋرۋلارىنا شيپا بولۋمەن قاتار, ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنە اسەر ەتىپ, اعزاداعى زات الماسۋدى رەتتەيدى, اۋىرسىنۋدى باسادى. كول سۋىنداعى حيميالىق ەلەمەنتتەر كەيبىر سىرقاتقا كەرى اسەر بەرۋى دە ىقتيمال. سوندىقتان كولگە بارۋدان بۇرىن دارىگەر كەڭەسىنە جۇگىنگەن ءجون.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, كول تۇبىندەگى تۇنبانىڭ ەمدىك قاسيەتىن تۇسىنگەندەر بۇرىن قايتارىندا قالتالاپ الىپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرعان. تابيعاتتىڭ ب ۇلىنبەۋىن قاداعالاعاندار كولگە كىرەبەرىسكە «تۇنبانى شەلەكتەپ الىپ كەتۋگە تىيىم سالىنادى!» دەپ ەسكەرتىلگەن تاقتا ءىلىپ قويىپتى. دەمەك جەرگىلىكتى جۇرت كولدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قورعاۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە العانى كورىنىپ تۇر. ال دارىگەرلەر تۇنبانى تەك كول بويىندا دەنەگە جاعىپ, سۋعا تۇسكەندە عانا اسەر ەتىپ, دەرتكە شيپا بولاتىنىن ايتادى. الىپ كەتىپ قولدانعان بالشىقتىڭ ەشقانداي ەمدىك قاسيەتى بولماي قالادى.
كولگە شومىلۋدىڭ دا ءوز ءتارتىبى بار. ءبىرىنشى رەت كەلگەندەر تۇزدى كولدى تۇششى كول دەپ قالادى دا, سۋعا سۇڭگىپ كەتەدى. سونىڭ سالدارىنان اششى تۇز كوزىن اشتىرماي, اۋزىن اشىتىپ, قۇلاعىن تۇزبەن بىتەپ, بىرازعا دەيىن مازاسىز كۇيگە تۇسىرەدى. اسىرەسە بالالار ءۇشىن بۇلاي شومىلۋ وتە قاۋىپتى. سوندىقتان باستى سۋعا باتىرماي, سۋ بەتىندە قالقىپ جۇرگەن دۇرىس. كولدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى 4 مەترگە دەيىن جەتەدى. ونىڭ ءبىر جەرى سۋىق, كەلەسىسى ىستىق بولىپ كەلەتىندىكتەن دەنەگە, اعزاعا بەرەر شيپاسى ءارتۇرلى. سول ءۇشىن كولدىڭ ءار تۇسىنا بارۋدى ۇمىتپاعان ءجون. ايتا كەتەرلىگى, «كولگە باتىپ كەتەمىن» دەپ الاڭداۋدىڭ رەتى جوق. سۋ ىشىندە اياعىڭىزدى كوتەرىپ قالساڭىز, سۋ بىردەن كول بەتىنە قالقىتىپ شىعارادى. سوندىقتان ادامدار كولدە بارىنشا سەرگەك جۇرەدى.
جول ازابى
وكىنىشكە قاراي, راي كولىنە اپاراتىن جول ازابى جولاۋشىنى شارشاتىپ جىبەرەدى. ءبىز تالدىقورعاننان ماتاي اۋىلى ارقىلى باردىق. ماتايدان راي كولىنە دەيىنگى 75 شاقىرىم جولدىڭ تەڭ جارتىسى – قۇم ىشىندەگى ويلى-قىرلى جول. جول تالعامايتىن كولىكپەن عانا دىتتەگەن جەرىڭىزگە جەتە الاسىز. ويدىم-ويدىم قۇم توبەلەردەن بەينە اساۋ تولقىندا جەڭىل قايىقپەن جۇرگەندەي كۇي كەشەسىز. جەلدى كۇنى بۇل جولمەن ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇشقان قۇم جولدى جاۋىپ تاستايدى. سوندىقتان ەم الۋشىلار ماتاي اۋىلىنان كۇتىپ الىپ, كولگە اپارىپ-اكەلەتىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا حابارلاسادى.
«كولگە بارىپ دەمالۋشىلار مەن ەم الۋشىلاردى ءارلى-بەرلى جەتكىزىپ جۇرگەنىمە بىرنەشە جىل بولدى. ءبىر ادامدى اپارىپ-اكەلۋ 6 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ونىڭ ىشىنە جولاقىسى, شاتىر, سۋ جانە قازان-وشاق, ىدىس-اياق, تاماق پىسىرەتىن وتىن كىرەدى. ال ازىق-ت ۇلىكتى كەلۋشىلەر وزدەرى اكەلۋى كەرەك. شاتىردا تۇنەپ, اس-سۋىن وزدەرى ازىرلەيدى. كولگە كەلۋشىلەر وتە كوپ. اسىرەسە شەتەلدەن, كوبىنە رەسەيدەن كەلىپ, ايلاپ جاتىپ, ەمدەلىپ قايتاتىندار بار. جىل وتكەن سايىن جەرلەستەرىمىزدىڭ دە قاتارى كوبەيىپ كەلەدى», دەيدى ماتاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ەمدەلۋشىلەردى تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن سەيسەنبەك مۇقاتاەۆ.
بۇگىندە بۇل كاسىپپەن اينالىساتىنداردىڭ قاتارى كوبەيگەن. ونى كولگە بارعاندا بىلدىك. ولار: «قاز-قاتار كيىز ءۇي تىگىپ, شاتىر قۇرىپ, دەمالۋشىلارعا جاعداي جاسادىق» دەسە دە, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تىم جۇتاڭ ەكەنى بىردەن بايقالادى. جان-جاعىن جەل كەۋلەپ, جەلپىلدەپ تۇرعان شاتىردىڭ ءوزى دەمالۋشىلاردى مەزى ەتەدى. تۇزدى كولگە ءتۇسىپ كەلگەن سوڭ جۋىناتىن سۋ دا تاپشى. ساماۋىرعا شاي قايناتىپ, قارا قازانعا تاماق پىسىرۋگە داعدىلانعان ادام بولماسا, كادىمگىدەي قينالىپ قالادى. سوندىقتان كول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ جولىن تابۋ كەرەك. سوندا كولگە كەلەتىندەر كوبەيىپ, وسى كاسىپپەن اينالىساتىنداردىڭ تابىسى دا ارتا تۇسپەك.
قازىرگى كەزدە ءدارىنىڭ قىمباتتىعىنا, ءتۇرلى اللەرگيالىق اۋرۋدىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. ونى الىستىعىنا ءارى جولدىڭ ناشارلىعىنا قاراماستان دەرتىنە داۋا ىزدەپ راي كولىنە كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگى كورسەتەدى. بولاشاقتا بۇل جەردى كاسىپكەر ازاماتتار قولعا الىپ, جولىن جاساپ, ماۋسىمدىق ەمدەۋ ورىندارىن سالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. كول سۋى جىل سايىن ازايىپ بارادى. دەمەك ونىڭ ەمدىك قاسيەتى دە كەمي باستاۋى مۇمكىن. سوندىقتان كول سۋى مەن تۇنبانىڭ حيميالىق قۇرامى مەن ادام اعزاسىنا تيگىزەتىن اسەرىن تالدىقورعان, الماتىداعى مامانداندىرىلعان زەرتحانالاردا تالداۋ جاساپ, شيپاجايتانۋشى عالىمدار مەن بالنەولوگ دارىگەردىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ تۇرعان ابزال. سوندا عانا قاسيەتتى كولدىڭ قادىرىنە جەتە الامىز.
جەتىسۋ وبلىسى
