مازمۇندى جيىندى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ اشىپ, تاريحشى عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا توقتالىپ, عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى جان-جاقتى ءسوز قوزعادى.
–تۇرسىنحان زاكەن ۇلى – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان تاريحي وتانىنا العاش ورالعان ازاماتتىڭ ءبىرى. ەلگە وردا بۇزار وتىزىندا كەلىپ ەدى ەندى, مىنە, اسقارالى الپىسقا تولىپ وتىر. ول سودان بەرى قازاقتىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونىڭ تاريحشى عانا ەمەس, قىتايتانۋشى عالىم ەكەنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. وسى باعىتتا جازىلعان «كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىندەگى قىتاي جازبالارى» اتتى مونوگرافياسى قىتايتانۋ سالاسىنداعى قۇندى ەڭبەك سانالادى. سونداي-اق قىتاي عالىمى, تاريحشى سۋ بەيحايدىڭ «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى» مەن «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ءتورت تومدىعىن قازاق تىلىنە اۋداردى. بۇدان بولەك, «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى: تاريحي-دەرەكتانۋلىق تالداۋ» جانە «ويراتناما: جوڭعار مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى, جويىلۋى» اتتى ەڭبەكتەرى دە تاريح عىلىمىنا قوسىلعان سۇبەلى دۇنيەلەر. سونىمەن بىرگە «كوك بورىلەردىڭ كوز جاسى», «ماڭگىتاس», «بالقان تاۋعا بارعاندار» اتتى ادەبي شىعارمالارىن وقىرماندار جىلى قابىلدادى, – دەپ مەرەيتوي يەسىنە لەبىزىن ءبىلدىردى.
ودان كەيىن ءسوز العان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى قۋانىش ەرعاليەۆ شىعىستانۋشى عالىمعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. حاتتا «قۇرمەتتى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى, ءسىزدى مەرەيتويىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن! جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەمىستى جۇمىس ىستەپ, دارىندى شاكىرتتەر تاربيەلەپ, ءبىلىم سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە اتسالىسىپ ءجۇرسىز. ادەبي-تاريحي تۋىندىلارىڭىز بەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىڭىزدە تۇركى الەمىنىڭ اسا كورنەكتى ۇلى تۇلعالارىنىڭ كۇرەسكەر جولى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى العا تارتتىڭىز. كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىندەگى قۇندىلىعى وتە جوعارى شەجىرەنى دە وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ, قۇرمەتكە بولەندىڭىز. الداعى ۋاقىتتا عىلىمنىڭ ىرگەلى باسۋىنا جانە بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە كۇش-قايراتىڭىزدى جۇمساي بەرۋىڭىزگە تىلەكتەسپىن. سىزگە زور دەنساۋلىق, وتباسىڭىزعا اماندىق, يگىلىك تىلەيمىن», دەپ جازىلعان. سونداي-اق قۋانىش اسىلحان ۇلى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ دا قۇتتىقتاۋ حاتىن تابىس ەتىپ, ءوزى قىزمەت ىستەيتىن ۆەدومستۆو اتىنان پروفەسسورعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىن تاپسىردى.
«ەگەمەن قازاقستان» رگ» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى تۇرسىنبەك زاكەن ۇلىنىڭ كورشى قىتاي ەلىنەن اتاجۇرتىنا قازاقتىڭ جوعالعان تاريحىن عىلىم سوزىمەن جالعاپ ءارى كوركەم سوزىمەن ادىپتەپ, وتىز جاسىندا ۇلكەن قورجىنمەن كەلگەندىگىن ايتتى.
«تۇرسەكەڭنىڭ وسى ەكى قاسيەتى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مازمۇنىن كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – عالىمدىعى بولسا, ەكىنشىسى – جازۋشىلىعى. كورنەكتى قالامگەر شەرحان مۇرتازا «كوك بورىلەردىڭ كوز جاسى» اتتى تاريحي رومانىن «بۇگىنگى پروزانىڭ توپجارعانى» دەپ ايتقان. بۇل – ۇلكەن باعا. ونىڭ وسى قاسيەتى ءبىر كەزدەگى الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەگىن ەسكە تۇسىرەدى. تۇرسەكەڭ پروزاداعى مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباي ۇلى, سوفى سماتاي اعالارىمىز باستاعان تاريحي روماندار لەگىن ودان ءارى جالعاپ, بيىككە كوتەردى. بۇل كىسىلەر حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن XVII-XVIII عاسىرداعى اسا كۇردەلى كەزەڭدى جازسا, ءبىزدىڭ تۇرسەكەڭ ودان ارعى تاريحتى ۇڭگىدى», دەي كەلىپ, وعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن تاپسىردى.
سونداي-اق اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسىپبەك ايت ۇلى عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ قوس قاناتىن قاتار الىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ اتامەكەنگە العاش كەلگەن كەزىنەن ەستەلىك ءوربىتتى.
«تۇرسىنحان جونىندە از ايتۋعا دا, كوپ ايتۋعا دا بولادى. قازىر ونى قوزىقاراقتى قاۋىم جاقسى تانيدى. قاراپ وتىرسام, ونىڭ تاريحي وتانىنا ورالعانىنا وتىز جىل تولىپتى. زىمىراپ بارا جاتقان ۋاقىت. مەن ول جىلدارى جازۋشىلار وداعىندا پوەزيا سەكتسياسىندا كەڭەسشىمىن. ءبىر كۇنى ماعان ۇرىمجىدەگى ارميابەك ساعىندىق ەسىمدى ازامات «قازاقستان ەگەمەندىگىن الدى, ءبىز سوعان قاتتى قۋاندىق. ەندى اتامەكەنگە ورالعىمىز كەلەدى, سول ءۇشىن بەس جىگىتكە شاقىرتۋ جىبەرسەڭىز دەگەن تىلەگىمىز بار», دەپ حات جولداپتى. حاتتا ول قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ۇرىمجىدە ۇزاق جىلدار سوت بولىپ قىزمەت ىستەگەن جاقىن اعاسى ارقىلى جازىپتى. ءسويتىپ, مەن ولارعا ءوز اتىمنان شاقىرتۋ جىبەرىپ, كەلەتىن كۇنى ولاردى جاعدا بابالىق ۇلى اقساقال باستاپ ۆوكزالدان كۇتىپ الدىق. سول بەس جىگىتتىڭ ءبىرى – تۇرسىنحان», دەپ وتكەن كۇندەردەن سىر شەرتتى. اقىن الماس احمەتبەك ۇلى ت.زاكەن ۇلىنىڭ شىعارماشىل تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ونىڭ تۋعان جەرى – التايدىڭ ەرەكشە اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى.
«التاي – ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋح پەن ەجەلگى سانانىڭ سوڭعى ارالى سەكىلدى ولكە. وندا حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ءومىرى XX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالدى. سونى تۇرسىنحان بالا كۇنىنەن كوزىمەن كورىپ, تاريحي روماندارىنا ارقاۋ ەتتى. عالىمنىڭ بولمىسىنا اسەر ەتكەن تاعى ءبىر دۇنيە – 70-ءشى جىلدارعا دەيىن سوزىلعان شىعىس تۇركىستان كوتەرىلىسىن باستاعان باتىرلاردىڭ قارسىلىعى. ولاردىڭ سوڭعى تۇياق سەرپۋى 1971 جىلى اياقتالدى. وسى جاعدايدى ول كوزىمەن كوردى. بۇل دا تۇرسىنحاننىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءبىر نەگىز بولدى», دەي كەلىپ, تاريحشىعا ارناعان ولەڭىن وقىدى.
كەلەلى جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا, «حابار اگەنتتىگى» اق باسقارما توراعاسى بەرىك ءۋالي, جازۋشىلار وداعىنىڭ وكىلى عالىم قاليبەك ۇلى, قوعام قايراتكەرى قايرات مۋسين جانە تاعى باسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاريحشىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن ادەبي شىعارمالارى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, عالىمعا قۇرمەت كورسەتتى. ال «شىعىس وركەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ ءداستۇرى مەن جاڭا پاراديگمالارى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا سەكتسيا وتىرىسىنا ۇلاسىپ, وندا كورنەكتى تۇركولوگ قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, تۇركياداعى ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋاقاپ قارا, تاريحشى, دەرەكتانۋشى باقىت ەجەنحان ۇلى جانە ت.ب. تاريحشى عالىمدار بايانداما جاساپ, شىعىس ەلدەرىن زەرتتەۋدىڭ تەوريالىق جانە مەتوديكالىق اسپەكتىلەرىنە, شىعىس حالىقتارىنىڭ جانە تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارىنا, ولاردىڭ تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراستاعى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
سونىمەن قاتار ءىس-شارا اياسىندا مەرەيتوي يەسىنىڭ «قىتاي تاريحناماسىنداعى قازاق تاريحى», «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى تاريحي-دەرەكتانۋلىق زەرتتەۋ» جانە «كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى تۇركى تاريحىنىڭ قىتايشا دەرەكتەرى» اتتى ءۇش جاڭا عىلىمي ەڭبەگى تانىستىرىلىپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنا «كۇلتەگىن» مەدالىن تاپسىردى.
