ساباق

ومىردە نە بولمايدى, ءبارى بولادى. الايدا, سونىڭ ءبارىن ءبىر عانا كۇيبەڭ تىرشىلىك تاۋقىمەتىنىڭ سالدارىنا جاتقىزىپ, جابۋلى كۇيىندە قالدىرا بەرۋ شىندىقتى دا بۇركەمەلەي بەرۋ ەمەس پە. كەز كەلگەن ادام ءۇشىن قانداي دا ءبىر امال قىلار الدىندا جاعدايدى جان-جاقتى سارالاي ءبىلۋ ارتىق ەتپەيدى. بۇل وتكەن ىستەن قورىتىندى شىعارىپ, كەيىنگىلەرگە ساباق بولۋ ءۇشىن قاجەت. ءبىزدىڭ اڭگىمەلەگەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىز تاپ قازىرگى كۇيگە تۇسپەس ەدى-اۋ, ەگەر الدىن الا زاڭ تالاپتارىمەن عانا ارەكەت ەتە بىلگەندە دەيمىز. بىراق, ادەتوۆ سەمەي قالاسىنداعى ءۇيىن ساتپاقشى بولعاندا الدىمەن الۋشى ادامنىڭ تابىلعانىنا قۋانعان. سەبەبى, راسى كەرەك و جاقتا ءۇيدى ساتۋ جانە ونى جەرگىلىكتى جەردىڭ باعاسىنا سايكەس وتكىزۋ جارتىلاي باقىت ەدى. سوندىقتان ول باستاپقىدا ەكەۋارا اۋىزشا بايلاسقان ۋادە ۇردىسىنەن تابىلاتىندىقتارىنا كادىمگىدەي سەنگەن. ءسويتىپ, ادەتوۆ اتالعان ءۇيىن ساتاتىن بولىپ بولاتوۆ دەگەنمەن كەلىسەدى. باستاپقى باعا 10 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى. ادەتوۆ ءۇيدىڭ بار قۇجاتىن كور­سەتەدى. بىراق ونى ساتار الدىندا جا­ڭالايتىندىعىن ياعني قايسىبىرىن قايتا تولتىراتىندىعىن ايتادى. ءاري­نە, قۇ­جات­تاردى اۋىستىرۋ ءبىر-ەكى كۇندە بىتە قويا­تىن شارۋا ەمەس, وعان ءبىراز شاپ­قى­لاۋ قاجەت. سوندىقتان دا قۇجات­تار­دى جاڭالاۋ سەكىلدى سوزىلمالى شا­رۋا­لاردى بولاتوۆ ءوز موينىنا الادى. سو­نىڭ وتەۋى رەتىندە باستاپقى بەلگى­لەنگەن باعا 10 مىڭنان 7 مىڭ اقش دول­لا­رى­نا كەميدى. ادەتوۆ ءۇشىن ەڭ باستىسى ءۇيىن تەزىرەك ساتۋ. ءوزى دە, ايەلى دە بۇل كەز­دە استانادان قىزمەت تاۋىپ, تىم ءتاۋ­ىر جۇمىس ىستەپ جاتقان. ونىڭ ەلور­داعا وتباسىمەن تۇگەل اۋىسقانىن جانە وعان قازىر ءۇيىن تەزىرەك وتكىزۋ قا­جەت­تىگىن, سوندىقتان استانادان جاڭا پاتەر الۋ ءۇشىن دە قاراجات ىزدەپ جان­تا­لاسىپ جۇرگەنىن بولاتوۆ جاقسى تۇسىنەدى. وسىعان سايكەس بولاتوۆتىڭ دا ءوز كوزدەگەنى بولاتىن. ادەتوۆ سەمەي قالاسىنان استاناعا قونىس اۋدارىپ جاتسا, ول ءوزى الىس ءبىر اۋىلدان سەمەي قالاسىنا كوشىپ جاتقان ەدى. وعان دا باسپانا كەرەك. ال اقشاڭ بولماسا ءۇيدى كىم ساتا قويماق. ەرتەڭ تاۋىپ بەرەم دەگەنگە ەشكىم كەلىسە قويمايدى. ءتىپتى پاتەر جالداپ تۇرۋ ءۇشىن دە الدىن الا تولەپ قويماسا, جان بالاسى بوساعا اتتاتپايدى. مىنە, وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا وعان ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي, ادەتوۆ كەزىگە قالادى. بولاتوۆ ازىرگە 250 مىڭ تەڭگەنى كەپىلاقى رەتىندە الا تۇر, تامىز ايىندا قالعان اقشانى قولىڭا سۋدىراتىپ ساناپ بەرەمىن دەيدى. بۇل كەز ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسى بولاتىن. تامىز ايىنا دەيىن ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن تاپ-تۇيناقتاي قىلىپ دايىنداپ قوياتىندىعىن, تەك ول ءۇشىن سەنىمحات كەرەكتىگىن مايدالاپ جەتكىزەدى. استاناعا جۇمىسقا ورنالاسقان ادەتوۆ بۇل شارۋانى ەگەر ساتىپ الۋشى ورىن­داي السا جانە تامىز ايىندا قالعان اقشاسىن قولىنا تۇتاستاي سالاتىن بولسا, ءارلى-بەرلى شاپقىلاعاننان گورى وسى امال ءتيىمدى ەمەس پە دەپ ويلايدى. سول ويىنىڭ دۇرىستىعىنا جانە بەك سەنەدى. ءسويتىپ, ەكى وتاعاسى ءوزارا كەلىسكەن سوڭ ۇرىستا تۇرىس بار ما دەپ نوتاريۋسقا بارىپ, ساتىپ الۋشىعا ءۇيدىڭ بارلىق قۇجاتتارىن دايىنداۋعا تولىقتاي سەنىم ارتاتىندىعىن ءبىلدىرىپ زاڭدى تۇردە سەنىمحات دايىندايدى. امال نە, تاپ وسى ارادا ادەتوۆ ءوزى­نىڭ تۇزەلمەس قاتەلىك جىبەرگەلى تۇر­عا­نىن سەزبەيدى. مۇنىمەن قوسا ول ءبارىبىر ساتاتىن بولعاندىقتان بولاتوۆقا ۇيگە كوشىپ كەلىپ, كىرە بەرۋىنە رۇقسات ەتەدى. ءابۇيىر بولعاندا, ول سول كۇنى الگى سە­نىم­­حاتتى ساتىپ الۋشىنىڭ قولىنا ۇس­تا­تا قويمايدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز قا­بىرعاسىمەن كەڭەسكىسى كەلەتىندىگىن اي­تا­دى. ال ايەلى جاعدايدى سارالاپ ءجى­بەرەدى دە, ەگەر ون مىڭنان تومەندەتىپ, جەتى مىڭ دوللارعا ساتاتىن بولىپ كەلىسكەن ەكەنبىز, سول تامىز ايىندا قال­عان اق­شانى ساناپ العان كەزدە عانا سەنىم­حاتتى بەرۋ قاجەت دەپ اقىل قو­سا­دى. ءبارى امال جوق, وسى نەگىزگە توقتايدى. سونان تامىز ايى دا كەلىپ جەتەدى. استانادان ادەتوۆ سەمەيدەگى ۇيىندە تۇرىپ جاتقان ساتىپ الۋشىعا تەلەفون سوعادى. باياعى قالعان اقشا دايىن با, بار بولسا بارايىق, ايتپەسە بوس جۇرىسكە سالىنبايىق دەيدى. وعان بولاتوۆ اقشا تابىلعانىن ايتادى. بىراق ادەتوۆ سوناۋ الىستان جۇمىسىنان سۇرانىپ جە­تىپ كەلگەندە ماڭدايى تاسقا ۇرىلعان­داي بولادى. بولاتوۆ ولارعا 700 000 ورنىنا 70 مىڭ تەڭگەنى ۇسىنىپ تۇر. بارى وسى, نەسيە الا الماي نانعا اقشا تابا الماي وتىرمىز دەيدى. ارينە, بۇ­دان كەيىن ادەتوۆ تە كۇدىكتەنە باس­تايدى. ەگەر بۇلار ىشەر اسقا جارىماي وتىرسا, پالەنباي مىڭ دوللار تۇراتىن ءۇيدى قاي اقشاسىنا ساتىپ الماق؟ ال بولاتوۆ ەكەۋى ادامشا كەلىسكەندىگىن, قالايدا وسى ءۇيدى ساتىپ الاتىندىعىن ايتىپ جالىقپايدى. سونان و باستا قول الىسىپ, ۋادە بەرىپ كەلىسكەندىكتەن ادە­توۆ تە سول سوزىنەن تايا المايدى. بو­لا­توۆ تاعى دا ءبىراز ۋاقىتقا مۇرشا بەر, نەسيە الىپ قارىزىمدى وتەيمىن دەيدى. استانادا ءتورت بالاسىمەن پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقان ادەتوۆتى قارىزى قىسىپ بارادى. سونى ويلاعان ول بولاتوۆتان قالعان اقشانى كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن قالايدا تولىقتاي بەرەمىن دەگەن قولحات جازدىرىپ الادى. انە-مىنە دەگەنشە ءساۋىر دە كەلەدى. ەكى قالانىڭ اراسىندا بايلانىس جاقسى. استانادان سەمەيگە بىرنەشە ساعاتتا جەڭىل كولىكپەن زىر ەتىپ جەتىپ بارۋعا بولادى. ودان ءتاۋىرى الدىن الا حابار الىسىپ تۇرۋعا تەلەفون بايلانىسى ءتىپ­تەن جاقسى. اسىرەسە, شۇعىل تۇردە تابان استىندا تىكەلەي ءتىل قاتىسۋعا ۇيالى تەلە­فوننىڭ مۇمكىندىگى زور. مىنە, وسىن­داي الىستان جىلدام حابار الدىراتىن تەحنيكا قۇدىرەتىنە سەنىم ارتقان ادەتوۆ اقشا دايىن بولدى دەگەن جاقسى حاباردى اسىعا كۇتەدى. ونىڭ سەمەي قالاسىنداعى تۋىستارى مەن كورشىلەرى دە اقشا دايىن دەگەن قۋانىشتى ءسوزدى ەستىسە ءسۇيىنشى سۇراپ ءبىرىنشى بولىپ جەت­كىزۋگە دايىن جۇرگەن ەدى. بىراق سو­لار­دىڭ بىردە بىرىنە بولاتوۆ اقشا جي­نالدى, تولەۋگە مۇمكىندىگىم تۋدى دەپ ايتپايدى. ويتكەنى, اقشاسى بولماعان سوڭ ايتا المايدى. سوندىقتان ادەتوۆ قولحاتتا كورسەتىلگەن مەرزىم كۇنى قالا­ارالىق تەلەفونمەن ءوزى سويلەسەدى. بو­لاتوۆ تولەنەتىن اقشا مولشەرى تولىق­تاي جينالماعانىن ايتادى. مەنىمەن حابارلاسپادى دەپ ايتپاسىڭ دەگەن ويمەن ادەتوۆ قالاارالىق تەلە­فونمەن قاي ايدا, قاي كۇنى سويلەسكەنىن ايعاق­تايتىن تۇبىرتەكتەردى الىپ قويادى. سو­نان بۇل وعان تاعى ءبىر اي مۇرسات بەرىپ, وتباسىمەن مامىر ايىندا جەتىپ كەلەدى. ونداعاسى نە قالعان اقشانى الۋ, نە ءۇيدى باسقا بىرەۋگە ساتۋدى قاراستىرۋ. كەلسە بولاتوۆ 150 مىڭ عانا بار دەيدى. سودان ارادا از-كەم اشۋ تۋىنداپ, ارتى ايەلدەردىڭ ۇرىسىنا اينالادى. دەگەنمەن, بولاتوۆ تاعى ءبىر جىل ۋاقىت بەرۋىن سۇرايدى. قانشاعا باعالاساڭىز دا قىرۋار نەسيە الىسىمەن ءبارىن, ياعني تۇرعان پاتەراقىنى دا تولەيمىن دەيدى. ادەتوۆ ونىڭ شىن قينالىپ تۇرعانىن كورىپ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا تۇسەر ءىس قوي, وسىندايدا ادامشىلىق تانىت­پا­سام ادامدىعىم قايسى دەپ اقىرى بۇل وتىنىشكە دە كەلىسەدى. ءسويتىپ, نە كەرەك تولەنەتىن اقشا داۋى ءۇشىنشى جىلعا ۇلا­سادى. ادەتوۆ وعان تۇرعان ۋاقىتى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە پاتەراقى ءتو­لەيتىن­دىكتەرىن جانە ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن ءوزى جاڭالاۋعا كىرىسەتىندىگىن, ويتكەنى ودان ءارى كۇتە المايتىندىعىن, سون­دىق­تان ءبىر جىلدان كەيىن بۇل تاعى اقشام جوق دەسە وندا, باسقا الۋشى ىزدەۋىنە تۋرا كەلەتىندىگىن تۇسىندىرەدى. ادەتوۆ وزگە شارۋانىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ءۇيدىڭ ءىشىنارا قۇجاتتارىن جاڭالاۋعا كىرىسەدى. جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعىنان قىركۇيەك ايىندا ءتيىستى ادامدار كەلىپ, جەر تەلىمىنە قايتا ولشەۋ جۇرگىزەتىندىگىن ساتىپ الۋشىعا ايتادى. سونىمەن جاعدايدى ءبىرشاما رەتتەگەن سوڭ ول استاناداعى جۇمىسىنا قايتىپ ورالادى. الايدا, ول قىركۇيەك ايىندا ءوزىنىڭ تاعى دا ءبىر قاتەلىك ءجى­بەر­گەنىن انىق بىلەدى. بولاتوۆ جىل­جى­مايتىن م ۇلىك ورتالىعىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرىن ءۇيدى ساتىپ العان سوڭ قۇ­جات­تاردى ءوزىم رەتتەيمىن دەپ ماڭىنا جو­لاتپاي قويادى. تەلەفونمەن ءمان-جايدى ەستىگەن ادەتوۆ ەندى بۇعان دا كونەدى. بۇلار سوڭعى مەرزىم دەپ ۋاعدا­لاس­قان, كۇتە كۇتە سارعايعان ءۇشىنشى جىل­دىڭ دا ءساۋىر ايى كەلىپ جەتەدى. ادەتوۆ سەمەيگە الاقانىن قاسىپ, بولسا ءۇيدىڭ قالعان اقشاسىن قالتاعا باسامىن, بولماسا پاتەر اقىنى ساناپ الامىن دەپ القىنا كەلەدى. مىنە, قىزىقتىڭ كوكەسى تۇيە سويعاندا دەگەندەي, ونىڭ الدىنان ءۇش جىلدىڭ ناتيجەسى ەندى بىرتىندەپ كورىنە باستايدى. ساتىپ الۋشىلاردىڭ بەت-پەردەسى سىپىرىلىپ تۇسەدى. بولاتوۆ وعان ءۇيىڭدى المايمىز, كەلىسكەن بىلتىرعى ءساۋىر ايىندا ۋاقى­تىلى كەلمەدىڭ, سونان اقشانى ساقتاي الماي قالدىق. ەندى سەنىڭ ءۇيىڭدى الاتىن اقشامىز جوق, دەيدى. امالى قۇرىعان ادەتوۆ, جارايدى وندا ءۇيىمدى تەزىرەك بوساتىڭىزدار دەيدى. انالار بولار ءىس بولدى ءبىر, ەكى كۇنگە مۇرسات بەر, پانا­لايتىن ساياجاي بولسا دا تاۋ­ىپ الايىق دەپ تاعى ءوتىنىش جاسايدى. مەن ەلورداعا جۇمىسىما قايتامىن, سوندىقتان ەكى, ءۇش كۇننەن سوڭ ۇيىمە شەشەم كىرەدى, دەپ ادەتوۆ بولاتوۆتىڭ سوزىنە تاعى دا سەنىپ استاناعا قايتىپ ورالادى. ادەتوۆتىڭ اناسى ەكى كۇن وتكەن سوڭ قول جۇگىن كوتەرىپ ۇيگە بارادى. ءۇيىنىڭ سىرتى وزگەرىپ كەتىپتى, قۇرىلىس جۇ­مىسى باستالايىن دەپ جاتقان سەكىلدى. مۇنىڭ كەلگەنىنە بولاتوۆتار تاڭعالا قارايدى. سويتسە, بۇل ءۇي ادەتوۆتىڭ, ياعني مۇنىڭ بالاسىنىڭ اتىنا تىركەل­مەپتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسكەمەن قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ انىق­تاماسى بويىنشا اتالعان ءۇي جىلجى­مايتىن م ۇلىك ورتالىعىندا تىركەۋدە جوق, ال ونىڭ يەسىمىن دەپ جۇرگەن ادە­توۆ ەكى جىلدان بەرى جاسىرىنىپ, ىزدەۋدە جۇرگەن الاياق كورىنەدى. مۇنى ەستىگەندە جاسى جەتپىسكە كەلگەن اجەي تالىپ قالا جازدايدى. و توبا, مۇنداي دا سۇمدىق بولادى ەكەن دەپ جۇرەگىن ۇستايدى. بولاتوۆتىڭ قاسىنداعى ادامدار ەسىككە ق ۇلىپ سالادى. ەگەر وسى ق ۇلىپ بۇزىلسا, وندا ميلليونداعان دوللار ۇرلاندى دەپ ايىپ تاعامىز دا, جاۋىپ تاستايمىز دەپ اق جاۋلىقتى اجەيدىڭ تىپتەن زارە-قۇتىن ۇشىرادى. مۇنى ەستىگەن ادەتوۆ ەلوردادان ەكى وكپەسىن ۇستاپ, قايتا ۇشىپ جەتەدى. كەلسە اناسى, باستان پالە ساداقا, ۇيگە جولاماڭدار, اتىپ تاستايدى دەپ جىلاپ وتىر. ە, قالاي اتادى؟ – دەيدى بۇل تۇك­كە تۇسىنبەي. سولاي, اتادى دا تاستايدى, بۇل ءۇي ەندى سەنىڭ اتىڭدا ەمەس ەكەن, انالاردىڭ قولدارىندا ءمور باسىلعان قاعازدارى بار, – دەيدى اناسى ۇلىن شاتاقتان اۋلاق بولسىن دەگەندەي سەندىرە سويلەپ. سويتسە, كوپتى كورگەن اجەي قاتەلەسپەپتى. بولاتوۆ قۇزىرلى ورگاندا ىستەيتىن تۋىسقاندارىمەن بىرگە جىل­جىمايتىن م ۇلىك ورتالىعىن جاعا­لاپتى. سودان قولدارىنا ءبىر ىلىك تابۋ ماقساتىمەن سەمەي قالالىق ادىلەت باس­قارماسىنا ءوزى ساتىپ الماقشى بولىپ تۇرىپ جاتقان ءۇي كوشەسىنىڭ ادەيى بۇرىنعى ەسكى اتاۋىن كورسەتىپ “اسانوۆ كوشەسىندەگى ءۇي ادەتوۆ اتىنا تىركەلگەن بە؟ قانداي قۇقىقتىق انىقتاۋشى قۇجاتتار نەگىزىندە؟” دەگەن سۇراۋ سال­عان. ونداعىلار ءتىزىمدى قاراپ جىبەرەدى دە, “تىركەلمەگەن” دەپ جاۋاپ قايتا­را­دى. ە, ەندەشە ءۇي ەشكىمنىڭ مەنشىگىندە ەمەس ەكەن, ونى ءوز اتىما قۇجاتتايمىن دەپ الگى قاعازدى جالاۋ ەتكەن بولاتوۆ اتقا قونادى. مۇنىڭ اق-قاراسىن ان­ىقتاۋ ءۇشىن ادەتوۆ ادىلەت مينيسترلىگى تىركەۋ قىزمەتى جانە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ كوميتەتىنە جۇگىنەدى. ولار ماسەلەنى مۇقيات قاراپ جىبەرەدى دە, سەمەي قالاسى اكىمىنىڭ 1993 جىلعى تامىزداعى شەشىمىمەن كالينين كو­شە­سى اسانوۆ اتىنا, ال ول كەيىن قا­نا­تاي­ ۇلى اتىنا اۋىستىرىلعاندىعىن انىق­تاپ بەرەدى. مىنە, وسىعان بايلانىستى سەمەي قالالىق ادىلەت باسقارماسى تىركەلمەگەن دەگەن انىقتاما بەرگەن ەكەن. بۇعان قوسا ادەتوۆ اسانوۆ كوشە­سى­نىڭ قاناتاي ۇلى كوشەسى بولىپ ءوز­گەرتىلۋىنە بايلانىستى ءۇيى مەملەكەتتىك تىركەۋدە قالعاندىعىن ءبىلۋ ءۇشىن جول­دا­عان حاتىنا كورسەتىلگەن مەكەن-جاي بۇ­رىنعى كۇيىنشە ونىڭ ءوز اتىنا تىركەلىپ تۇرعاندىعىن راستاعان انىقتاما الادى. بىراق, ول ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەت­كەنشە بولاتوۆ “اتالعان ءۇي ەشكىمنىڭ اتىنا تىركەلمەگەن” دەگەن جالعان قا­عازدى جالاۋلاتىپ, سوتقا ارىز دا بەرىپ ۇلگەرەدى. ول قالايدا وسى ءۇيدى باسىپ قالۋدىڭ امالىن ىزدەيدى. ادەتوۆ بولسا ەلوردادا پاتەر جالداپ تۇرعاندا سەمەي قالاسىنداعى ساتىلاتىن ءۇيىنىڭ اقشا­سى­نا سەنگەن ەدى. سوندىقتان ول بار تاپ­­­قانىن پاتەراقى مەن تاماققا جۇم­ساپ, تاقىل-تۇقىل جۇرگەن. باسى ارتىق قارجىسى جوق. مۇنى بولاتوۆ جاقسى ءبىلدى. مىنە وسى كەزدە ادەتوۆتەن و باستا العان كەپىلاقىنى قايتار دەسە, تابان استىندا قايتارا الماسى انىق. ال قاي­تارا الماسا بولاتوۆ ۇيدەن شىقپايدى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ونىڭ جولى بىرەۋ: ادەتوۆ ءۇيدى ساتام دەگەن ۋادەسىندە تۇرمادى, سوندىقتان ازاماتتىق كودەكس­تىڭ 388-بابىنىڭ 2-ءبولىمى بويىنشا كەپىلاقى العان ياعني مىندەتىن ورىن­داماعان جاۋاپتى جاق ونى ەكى ەسە ەتىپ قايتارۋعا ءتيىس. زاڭ بويىنشا سولاي. تەك بۇعان سوتتىڭ كوزىن جەتكىزە ءبىلۋ قاجەت. ول ءۇشىن قالعان اقشانى تۇتاس بەرۋ تۋرالى ۋادەلەسكەن كۇنى ادەتوۆ كەلمەي قالدى, ويتكەنى, جالپى ۇيلەردىڭ باعاسى كوتەرىلىپ جاتقاندىقتان, ول باستاپقى ۋادەسىنەن تايقىپ, الاياقتىققا سالىنىپ قىمباتقا ساتۋدى ويلادى دەسە جەتىپ جاتىر. بۇعان نەگىز بار. ادەتوۆ ءۇي الۋشى ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس بىرنەشە ءمار­تە اقشام جوق, كەيىن بەرەم دەي بەر­گەن سوڭ, اشۋمەن ءۇيدى وندا وزگە ءبى­رەۋ­گە قىمباتقا ساتاتىندىعىن دا اي­تىپ قالعانى بار. سوت پروتسەسى كەزىندە دە ونى جاسىرعان جوق. مىنە, سوت تا وسى­نى نەگىزگە الدى. استانادان سە­مەيگە تەلەفون ارقىلى حابارلاسقانىڭ دۇرىس ەمەس, وسىندا بولۋىڭ كەرەك ەدى دەدى. بۇل ەلوردادا قىزمەت ىستەپ ءجۇر­گەنىن, بولاتوۆ قولىنا اقشا تۇسكەنىن ايتسا, سول مەزەتتە جەتىپ كەلۋى ءۇشىن حابارلاسىپ تۇرعانىن تۇسىندىرگەنىمەن سۋديا ونى دۇرىستىققا سانامادى. ءسويتىپ, ادەتوۆكە ءۇيىڭدى ساتىپ الامىن دەپ وندا ءۇش جىلداي ۋاقىت تەگىن تۇر­عان بولاتوۆقا و باستا بەرگەن كە­پىل­اقىسىن ءتۇرلى قوسىمشالارمەن ەكى ەسە قىلىپ تولەيتىن قاۋىپ تونەدى. ونداي اقشانى بۇل قازىر جەردەن قازسا دا تابا المايدى. ءبىر-اق جول بار, ءۇيىن بولا­توۆ­قا قالدىرىپ, قۇتىلۋى قاجەت. ءايت­پەسە, ءبارىبىر تارتىپ الادى, ويتكەنى سوت بولاتوۆتىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىر. سودان امال جوق, بايتال تۇگىل باس قايعى دەگەندەي, باستان ءۇي ساداقا دەپ بالا-شاعاسىن ەرتىپ, پاتەر ىزدەپ تەنتىرەپ كەتۋى كەرەك سەكىلدى. جاعدايدىڭ مۇلدە باسقاشا سيپات العانىن ەندى انىق تۇسىنگەن ادەتوۆ جانتالاسا جۇگىرىپ, بولاتوۆتىڭ قولىندا تولىق تولەيتىن­دەي ءۇيدىڭ اقشاسى بولماعاندىعىن ءدا­لەلدەۋگە كىرىسەدى. بولاتوۆتىڭ تولەيتىن اقشاسى بولماعاندىعىن, بولسا بار ماسەلە باياعىدا ىڭ-شىڭسىز شەشىمىن تاباتىندىعىن ايتادى. ونى اۋپىرىمدەپ دالەلدەيدى دە. سونىڭ ارقاسىندا عانا ادەتوۆ سوت شەشىمى بويىنشا العان كەپىلاقىنى عانا جانە ارىزدانۋشىعا, سوتقا, قورعاۋشىعا كەتكەن شىعىن­دار­دى بارلىعى 300 مىڭ تەڭگە قايتاراتىن بولدى. بىراق ءبارىبىر وندا مۇنداي كو­لەمدە اقشا جوق ەدى. سونى بىلگەن بو­لاتوۆ اقشامدى تۇتاستاي تولەگەندە عانا ءۇيدى بوساتامىن دەپ مۇنى جولاتپايدى. امال جوق, ەندى ادەتوۆ بار شارۋانى تاستاپ, ۇيدەن ايىرىلىپ قالماي تۇر­عاندا دەپ سوتقا ءوزى شاعىمدانادى, ءوز ءۇيىن بوساتىپ بەرۋدى سۇرايدى. ءبىر سوت قار­سى شىقسا, ەكىنشى سوت ونىڭ بۇل تا­لا­بىن ورىندايدى. سودان قايران مە­نىڭ ءوز ءۇيىم دەپ كەلىپ بوساعادان اتتاي بەرە تىزەسى بۇگىلىپ وتىرا كەتەدى. قاقپا دا, شارباق تا جوق. ءۇي دەگەنى سىرتقى ءتورت قابىرعاسى عانا قالقيعان توقال تام, شاتىرى جوق. ەدەن تاقتايلارى تۇتاس سىپىرىلىپ الىنعان. تەرەزەلەر جاقتاۋلارىمەن جوق, تەك سىرتىنا كلەن­كا كەرىلىپ قاعىلعان. و, توبا, مۇنداي دا بولادى ەكەن دەپ جۇرەگىن ۇستايدى. ءيا, ومىردە ءبارى بولادى, سونىڭ ىشىندە وسىنداي دا جاعداي بولاتىندىعىن ءبىلىپ ءجۇرۋ ارتىق ەتپەيدى. باسقالارعا ساباق بولسىن دەپ بايانداپ وتىرمىز مۇنى, اعايىن. ساق بولايىق. قۇرعاق سوزگە سەنبەيىك. ومىرگە سەرگەك قارايىق. نەمقۇرايدى بولمايىق. الەكساندر تاسبولاتوۆ.