مەرگەن

جەڭىس – 65 سوعىس كەزىندە ەرلىكپەن قازا بولعان سنايپەر نۇربەك شاحان ۇلى تۋرالى دەرەك 65 جىلدان سوڭ بەلگىلى بولىپ وتىر. قاندى قىرعىن اياقتالعالى بەرى 65 جىل ۋاقىت وتسە دە, ۇشتى-كۇيلى حابارسىز كەتكەن ءوز تۋىستارى مەن باۋىرلارىن ىزدەپ, ءالى كۇنگە دەيىن ارماندا جۇرگەن وتباسىلار از ەمەس. كوپتەگەن قازاق جاۋىنگەرلەرى سول سوعىستا حابار-وشارسىز جوق بولىپ كەتتى. نە ءولى, نە ءتىرى ەكەنى بەلگىسىز بولىپ قالدى. ءالى ەسىمدە, 1982 جىلى چەحوسلوۆاكياعا تۋريستىك ساپارمەن بارعان كەزىمدە باۋىرلاس جاۋىنگەرلەر بەيىتىنە ات باسىن تىرەگەنىمىز بار. 200-ءدىڭ ۇستىندەگى بەيىتتەردىڭ 40-تان استامى بەلگىسىز سولداتتار قابىرى بولىپ شىق­تى. ارقايسىسىنا كوز توقتاتا قاراپ, ەڭ بول­ماسا بىرەۋىنىڭ اتى جازىلعان بولار دەپ ءۇمىت­تەنە ۇڭىلگەنىمىز بار. ونداعى ويىم – سول قابىرلەر اراسىنان ءوز انامنىڭ سوعىسقا اتتا­نىپ, ءسويتىپ ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان اعاتايى­نىڭ اتى-ءجونىن تاۋىپ قالام با دەگەن ءۇمىت ەدى. ارينە, ول جەردەن انامنىڭ باۋىرىنىڭ ەسىمىن كورە الماعام. سويتسە دە ەلگە كەلگەن سوڭ, انامدى حاباردار ەتىپ, “سول 40 جاۋىنگەردىڭ بىرەۋى ءسىزدىڭ اعاڭىز بولۋى دا مۇمكىن” دەپ جۇباتقانىم بار. ءوز انام بەكزادا شاحانقىزى وسى كۇنى 80-ءنىڭ ۇستىندە. سوعىس تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ءاردايىم اعاسى نۇربەكتى ساعىنا ەسكە الادى. سوندايدا: “اتتەڭ, نۇربەك تۋرالى ايتەۋىر ءبىر دەرەك تابىلسا عوي”, دەپ قيالداپ قوياتىنمىن. ءبىر حابارى جەتسە, انام سونداي قۋانار ەدى دەپ ويلايتىنمىن. تاياۋدا ءبىر توسىن جاڭالىق بولدى. ماسكەۋلىكتەر قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراجايىنان سوعىس كەزىندە قازا بولعان جاۋىنگەرلەر جايلى دەرەكتەر جيناپ, “مەموريال” اتتى ەلەكتروندى دەرەكنامالىق جۇيە اشىپتى. قىزمەتتەس ءىنىم قايرات ايمۇحامبەتوۆ سول سايتقا كىرىپ وتىرىپ, كەنەت... كەڭەس جاۋىنگەرى, مەرگەن جىگىت نۇربەك شاحان ۇلى تۋرالى دەرەكتەردى كورىپ, مەنەن ءسۇيىنشى سۇرادى. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنە الار ەمەسپىن. “ويپىرماي, وسى نۇربەك – مەنىڭ انام­نىڭ باۋىرى بولعانى ما؟” دەپ ىنتىعا ءتۇس­تىم. دەرەككوزدەگى جازبالاردى تولقي وتىرىپ وقىپ جاتىرمىن. “شاحانوۆ نۇربەك, قازاق كسر-ى, قى­زىل­وردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى, اق­توبە سەلولىق كەڭەسىندە تۋعان. سوڭعى اسكەري قىزمەتى – 88-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆي­زيا­سى, اعا سەرجانت, بولىمشە كومانديرى. سوعىسقان جەرى – ۋكراينانىڭ دونەتسك وب­لىسى. 1943 جىلى 22 شىلدەدە مايدان دالا­سىندا قازا بولعان. جەرلەنگەن جەرى – سلاۆيانسك اۋدانىنداعى گولايا دولينا سەلو­سى, 17 شاقىرىم جەردەگى شىعىس بيىكتىگىنىڭ باۋرايى...” ءبارى سايكەس كەلىپ تۇر. تۋعان جەرى ءدال كورسەتىلگەن. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, الگى اتالعان جەردە اناۋ-مىناۋ ەمەس, 3744 جاۋىنگەر جەرلەنىپتى. مەنىڭ بالا كۇنىمنەن بەرى انامنىڭ قايتا-قايتا ايتىپ كەلە جاتقان ارمانى عوي. قۇلاعىما ءسىڭىپ قالعان اڭگىمەلەر جادىم­دا قايتا جاڭعىردى. نۇربەك شاحان ۇلى 1942 جىلى جاڭا­قورعان اۋداندىق اسكەري كوميسساريا­تىنان اسكەرگە شاقىرىلعان. كەيىنىرەك الماتىداعى اتقىشتار دايارلايتىن قىسقاشا كۋرستا وقىپ جاتىرمىن دەپ ەكى-ءۇش رەت ۇيگە حات جازىپتى. ەڭ سوڭعى الماتىدان جازعان حاتىندا ء“بىز ەندى مايدانعا اتتانامىز” دەپتى. سودان كەيىن دالالىق پوچتادان تاعى دا ەكى-ءۇش رەت حات كەلگەن دە, سوسىن حابار ءبىرجولا ۇزىلگەن. وسى جەردە ول كىسى تۋرالى از-كەم توقتالىپ وتەلىك. نۇربەك جاس كەزىندە وتە العىر ۇل بولىپتى. مەكتەپتى 15 جاسىندا اياقتاپ, شىمكەنتتەگى قاپلانبەك زوو­­ۆەتەري­نارلىق تەحنيكۋمىندا وقيدى. العىر جەتكىنشەك بۇل وقۋ ورنىن دا مەر­زىمىنەن بۇرىن اياقتاپ, ەلگە ورالىپ, مەك­تەپتە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولا­دى. انامنىڭ ايتۋىنشا, نۇربەك سول كەزدە-اق ورىس تىلىنە وتە جەتىك بولعان. جوعارى جاقتان ارنايى جىبەرىلگەن روزامەت مۇقا­شەۆ دەگەن ءبىلىمدى ديرەكتورمەن ءاردايىم ءسوز جارىستىرىپ, ءارتۇرلى تاريحي تاقىرىپتاردا پىكىر تالاستىرا الادى ەكەن. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ناعىز قىزعان شاعى. ول مەكتەپتە جارتى جىل عانا جۇمىس ىستەپ, ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرا­نا­دى. شەشەسى كوبەلدەسوۆا زاۋرەكۇلدىڭ ايتقانىنا كونبەي, مايدانعا اتتانادى. اكەسى شاحان سىر بويىنا بەلگىلى بي بولىپتى. ول 30-شى جىلدارى ومىردەن وتكەن. اعالارى ءىلياس, اكبار, سارسەننىڭ دە, اپالارى ءمىنايىم, يباگۇل, قارىن­داسى بەكزادانىڭ دا “ەلدە جۇمىس ىستەي بەرمەيسىڭ بە” دەگەن باۋىرلىق تىلەك-سوزىنە قۇلاق اسپاعان ەكەن. ءسويتىپ مايدانعا اتتانىپتى. قازاق جاۋىنگەرلەرى اراسىندا سوعىس كەزىندە مەرگەندەر اسا كوپ بولعان جوق. اعا سەرجانتتىڭ ەرلىك ىستەرى مەن قانشا جاۋدى جايراتقانى تۋرالى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. بۇل ورايدا مەرگەن نۇربەك شاحان ۇلى جايلى تولىق­قاندى دەرەكتەر جيناستىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا كەڭىنەن ءسوز بولارىنا سەنىمدىمىز. مەرگەن قازاق 1943 جىلعى شىلدە ايىندا وققا ۇشىپتى. قاندى مايدان دالاسىندا جەر جاستانىپتى. ەندى وسى ءبىر ەلەۋسىز قالعان ەسىل ەردىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتىپ, ونىڭ ەرلىك ىستەرىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك مىندەتىمىز بولۋى ءتيىس. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى – رەسەيلىكتەر جۇيەگە تۇسىرگەن “مەموريال” ەلەكتروندى سايتى قازاق جەرىنە دە جەتۋى كەرەك. ەڭ بولماعاندا ءوز جاۋىنگەرلەرىمىزدى ءوزىمىز ىزدەمەيمىز بە! “ەلىم, جۇرتىم” دەپ ۋرا­لاپ جاۋعا شاۋىپ, قاپيادا جەر جاستانعان بوزداقتاردىڭ ارۋاعىن اسقاقتاتۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اسا جاۋاپتى ءىس. بۇل جۇمىستى ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق قورعانىس مينيسترلىگى قولعا السا, سوعىستا ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتكەن بوزداقتاردى تابۋعا زور قولعابىس تيگىزەر ەدى. جولتاي جۇمات, جازۋشى. قىزىلوردا وبلىسى. ەرلىگىن ۇلگى تۇتار ۇرپاعى بار ۇلى وتان سوعىسىنا العاشقى كۇننەن باستاپ سوڭىنا دەيىن قاتىسقان جاننىڭ ءبىرى ايتقالي مانكەەۆ ەدى. اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە سوعىس باستالادى. ول كەزدە ا.ءمان­كەەۆ نەبارى 19 جاستا بو­لاتىن. الدىمەن ۆورونەج ماي­دانىنداعى سوعىسقا قاتىسىپ, كەيىن 1-ءشى ۋكرا­ينا مايدانىنىڭ قۇرا­مىندا كيەۆ قالاسىن ازات ەتۋ ۇرىسىنا قاتىسقان. مايدانگەر ودان ءارى جىل­جىپ, كارپات تاۋىنداعى شايقاس كەزدەرىندە ءبىر رەت اۋىر, بىرنەشە رەت جەڭىل جاراقات العان. بارلاۋ­شى­لار روتاسىنىڭ كومانديرى بولىپ, تالاي رەت ۇرىس شە­بىنەن ء“تىل” اكەلۋ ءۇشىن اتتا­نىپ, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن ورىن­دايدى. ول ءاردايىم سۇراپىل سوعىس جىلدارىن­­داعى اۋىر كۇندەر جايلى ەسكە العان­دا, بالالارىنا ايتىپ بە­رەتىن-ءدى. سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرىن قازىر استانا قالا­سىندا تۇراتىن ارداگەردىڭ كەنجە قىزى ءرازيا ايت­قاليقىزى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. “كىش­كەنتاي كەزىمىزدە اكەمىز جۇمىستان كەلىپ, كوڭىلدى وتىرعاندا, سوعىس جايلى اڭگىمە ايت دەپ جالىناتىن ەدىك. سوندا اكەم: “بىردە شتاب بۇيرىعىنا سايكەس ءتورت جاۋىنگەرمەن ء“تىل” اكەلۋگە شىقتىق. جاۋ شەبىنە جەر باۋىرلاپ بارىپ, داۋىسىمىزدى شىعارماي, ولاردىڭ وكوپتارىنا دا جەتتىك-اۋ. قاراساق, ءبىر نەمىستىڭ جاۋىنگەرى وكوپتىڭ شەتىندە ويلانىپ جايباراقات وتىر ەكەن. تورتەۋمىز ونى جەرگە قۇلاتىپ, اۋزىنا شۇبە­رەك سالىپ, ءۇنىن شىعارماي الىپ شىقتىق. جاۋ جاق تا تىم-تىرىس. “ەندى قۇتىلدىق قوي” دەپ دەمىمىزدى الا بەرگەنىمىزدە, نەمىستەر پۋلەمەتپەن وق جاۋدىردى. ءبىر نەمىستى ۇرلاپ كەتكەنىمىزدى بايقاعان عوي. دەگەنمەن بەكىنگەن جەرىمىزگە امان-ەسەن ورالدىق, تەك ەكى جاۋىنگەرىمىز جارالاندى. ال الىپ كەلگەن نەمىس وتە قۇپيا ساقتالعان ءبىراز قۇندى مالىمەتتەردى ايتتى, – دەپ وقيعانى ايتا كەلىپ, – بىراق, بارلىق وپەراتسيالار دا ولاي ءساتتى بولا بەرمەي­­تىن ەدى. سوعىس كەزىندە تالاي ءتۇرى باسقا بولسا دا, تىلەگىمىز ءبىر جولداس­تارىمنان, دوستارىمنان ايرىل­دىم”, – دەپ كۇرسىنەتىن اكەم. ا.مانكەەۆ 1943 جىلى ۆەنا قالا­سىنداعى شايقاستا جارالانىپ, كەيىننەن پودولسك قا­لاسىنداعى سەرجانتتار مەك­­تە­بىنە جىبەرىلەدى. 1945 جىلدىڭ قاراشا اي­ىندا عانا ەلگە ورا­لادى. قاتال ۋاقىتتىڭ تە­زىنە شىڭدالعان قاجىر-قايراتىن ادال ەڭبەك جو­لىندا جۇمساعان ايت­قالي مانكەي ۇلىن ەل-جۇرتى, ارالاسقان ورتاسى پاراساتتى ازامات دەپ ۇلگى تۇتاتىن. ءوزى باسشى­لىق جاساعان كەڭشاردىڭ ءاربىر تۇرعىنى ونىڭ تالاپشىلدىعىمەن قاتار ادام­داردان قولدان كەلەر كومەگىن ايامايتىن مەيى­­­رىمدىلىگىن دە جاقسى ءبىلۋشى ەدى. زايى­بى حاديشا وتەنيازقىزى ەكەۋى 7 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولاردىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىمدى, سان سالادا ەڭبەك ەتۋدە. اتا-اناسىنىڭ ءوز ورتاسىنا كورسەتكەن قۇرمەتى بالالارىنا دا ونەگە-عيبرات بولىپ دارىعان. بۇگىنگى تاڭدا ايتقالي مانكەي­ ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى تىنىشتىق ورناعان تاۋەلسىز ەلدىڭ بەرەكەلى شاڭىراعىنىڭ اس­تىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ, ءتالىمدى تاربيە الىپ كەلەدى. وتان قورعاعان اتالارىن ماقتانىش تۇتادى. ءابدىراحمان قىدىربەك, استانا.