«الىپتار توبىنىڭ» سوڭعى تۇياعى

ال ساكەن باستاعان, سابيتتەر قوس­تا­عان توپ ەلىنىڭ ەرتەڭىن سوتسياليستىك يدەال­داردىڭ رەۆوليۋتسيا ارقىلى جۇزەگە اسۋىنان كوردى. كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن كۇرەس­كەن 20-30-جىلداردا قازاق پوەزياسى ساكەن بولىپ ساڭقىلدادى, ءسابيت بولىپ ساپقا تۇردى, ءىلياستا كۇي بولىپ, كوكتە قالىقتادى, بۇلارعا بەيىمبەت, عابيت, عابيدەندەر قوسىلىپ, جەتپىس جىلداي سالتانات قۇرعان قازاق سوۆەت ادەبيەتىن جاسادى.

بۇل توپتى كەزىندە ع.مۇسىرەپوۆ «الىپ­تار توبى» دەپ اتاعان ەدى. راس, عابەڭ بۇل توپقا وزىنە دەيىنگىلەردى عانا قوسىپ, ءوزىن جاتقىزباعانتۇعىن. سولاي بولا تۇرا, كەيىنگى ۇرپاق عابەڭنىڭ ءوزىن دە وسى توپ­تىڭ وكىلى ساناپ كەلەدى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ازاماتتىعى, قايراتكەرلىگى, اسقان قالام­گەرلىك قاسيەتتەرى ونىڭ ءوزىن دە ءوزى انىق­تاعان الىپتار توبىنا بىردەن-اق كىرگىزىپ جىبەرگەن بولاتىن.

ەندى بىزدىڭشە, وسى توپقا قوسىلۋعا, وسى قاتاردان وزىنە ءتيىستى ورنىن الۋعا لايىق تاعى ءبىر قالامگەر بار. ول – عابيدەن مۇستافين. ءيا, ۇستىمىزدەگى جىلى ءجۇز جيىر­ما جىلدىعى اتالىپ جاتقان, بۇكىل عۇ­مىرى كەڭەستىك كەزەڭدە ءوتىپ, ول شىعار­ما­­شى­لىعىندا ايتارلىقتاي ءىز قالدىر­عان جا­زۋشى ە.مۇستافين جايلى ايتىپ وتىرمىز.

«جاستار! ءبىز تويدان قايتىپ كەلە جاتكان ادامبىز, سىزدەر – تويعا بارا جاتقان ادامسىزدار. ساۋىرىنان سيپاتپاس شۋ اساۋداي زىمىراپ بارا جاتقان جىلدار مىناۋ... سەندەر ەندى XXI عاسىردىڭ ەسىگىن اشاسىڭدار. جاڭا عاسىرعا الىپ بارار تارتۋ-تارالعىلارىڭنىڭ ەڭ قىمباتى, ەڭ قادىرلىسى – مەيىرىم, راقىم, قاناعات بولعاي!» («لەنينشىل جاس», 27.02.85») – دەپ, ومىرمەن قوشتاسار الدىندا كەيىنگى ۇرپاققا وسيەت ايتقان, «جازۋشى بولارسىڭ, بولماسسىڭ, ال وتاننىڭ ازاماتى بولۋعا مىندەتتىسىڭ» («وي اۋەندەرى», ا., 1978, 168-بەت) دەپ بىلگەن, ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتىپ, ءوزى دە ازاماتتىقتىڭ اق ايدىنىندا قاراپايىم عانا شىعارماشىلىق عۇمىر كەشكەن ابىز جازۋشىنى الىپتار توبىنا قوسۋعا ابدەن بولادى.

«قولمەن جاسالعان ونەر دۇنيەسىنىڭ ىشىندە ەڭ ۇزاق جاسايتىنى, ءومىر بەينە­سىن تولىق قامتيتىنى, ادام جانىنا اسەرلىسى – ادەبيەت. تاۋلار بۇزىلادى, سۋلار سۋا­لادى, تاس بولات ۇيلەر قۇلايدى, بۇكىل قا­ۋىم الماسادى, جاقسى ادەبيەت سوندا دا ولمەيدى, جۇزدەگەن جىل ءومىر سۇرەدى, وتكەن قاۋىمنىڭ, ءداۋىردىڭ بەينەسىن كەيىنگىلەرگە جەتكىزەدى. سوندىقتان ونەردىڭ ەڭ قيىنى دا – جاقسى ادەبيەت» (سوندا, 254-بەت) دەگەن, «مۇرالاردىڭ ىشىندە سوزدەن قىمباتى, اسىلى بولا قويماس. اسىل ءسوزدى ەر داناسى قيىننان قيىستىرادى. اسىل ءسوز كىرلەگەن كوڭىلدى تازارتا الادى, قاجىعان كوڭىلگە قۋات بەرە الادى, اسقان كوڭىلدى باسىپ, قاراڭعى كوڭىلگە شىراق جاعا الادى. ءسوز قۇدىرەتىن ەركىن پايدالانعان ادام حالقىنا ومىرلىك رۋحاني ازىق, وزىنە التىننان ەسكەرتكىش قالدىرىپ كەتەدى» (سوندا, 282-بەت), دەپ ءسوز ونەرىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنە بىلگەن, ءسوز قۇدىرەتىنە تابىنىپ, ءوز ءومىرىن قيىندىعى مەن قىزىعى مول ادەبي شىعارماشىلىققا ارناعان, ءسويتىپ ارتىنا كوركەمدىگى كەمەل تۋىندىلار قالدىرعان سىرباز سۋرەتكەر «الىپتار توبىنىڭ» سوڭعى تۇياعىنداي كورىنەدى...

«مەن دۇنيەگە كەلگەن كەزدە قازاق ولگە­نىن, تۋعانىن قاعازعا جازبايتىن, مەتريكا دەگەندى بىلمەيتىن. اكە-شەشەمنىڭ جىل قايىرىپ ايتۋىنشا, 1902 جىلى تۋسام كەرەك. قازىرگى تەمىرتاۋ زاۆودى تەلمان اۋدانىندا. نۇرا وزەنىنىڭ جاعاسىندا, جاۋىر, قوجىر تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە تۇر. وسى تاۋلاردىڭ كىشكەنە شاشىراندىسى سىرتوبە دەگەن جەردە (جاۋىردان ءۇش-ءتورت كيلومەتر) ءبىر بوراندى كۇندە تۋىپپىن» («وي اۋەندەرى». ا., 1978, 5-بەت), – دەپ جازادى جازۋشى ء«ومىر بەلەستەرىندە». اكەسى مۇستافا ەكى رەت قاجىعا بارعان «مەيلىنشە ءادىل, مومىن, مىنەزى اۋىر, قورقۋدى, ساسۋدى بىلمەيتىن, كوپ سويلەمەيتىن, بىراق كەزى كەلىپ قالعاندا وتە ءتىلدى», «قۇيما قۇلاق», ەگەر شاريعات جولىنا تۇسپەي, «وقىعاندا ۇلكەن عالىم بولاتىن ءتۇرى بار» ادام بولعان. ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشقان عابيدەن «ون جاس تولماي جاتىپ كۇنىنە بەس مەزگىل ناماز وقىدىق, رامازان ايىندا ءۇش كۇندىك ورازا ۇستادىق» دەپ, كەيىن ەسكە العانىنداي, ءدىن جولىن ۇستانادى.

1916 جىلى سپاسسك زاۋىتىندا تابەل­شى بولىپ ىستەيتىن ماۋقىمنىڭ ءجۇسىبى دەگەننەن ءبىر جىل ورىسشا وقيدى. ەكىنشى جىلى سول زاۋىتتاعى بەس جىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ ءتورتىنشى بولىمىنە تۇسەدى, كەلەسى جىلى ونى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا مۇمكىندىگى بولماي, وقۋمەن قوشتاسادى. ءسويتىپ, بولاشاق جازۋشىنىڭ وقۋى بار بولعانى ەكى-اق (جۇسىپتەن ءبىر جىل, مەكتەپتە ءبىر جىل) جىلعا سوزىلادى. سودان ول 1918 جىلدان 1925 جىلعا دەيىن نە وقۋ جوق, نە جۇمىس جوق اۋىلدا بوس جۇرەدى.

ومىردە تاڭعالارلىق نارسەلەر كوپ كوي. سوندا دا بولسا, بار بولعانى ەكى-اق جىل وقىپ, قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى دارەجەسىنە دەيىن جەتكەن عابيدەن مۇستافينگە تاڭعالماسقا لاجىڭ جوق. قالايدا جازۋشى بولامىن دەپ, الدىنا تاۋداي ماقسات قويعان بولاشاق قالامگەر مەكتەپتە وقىماسا دا ءومىر دەگەن مەكتەپتىڭ قيىن جولدارىنان ءوتتى, ءومىردىڭ وزىنەن ۇيرەنىپ, وزدىگىنەن ىزدەندى.

1925 جىلى كوكتەمدە كەلىنشەگىن ەرتىپ, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ استاناسى قىزىل­ورداعا وقۋ ىزدەپ كەلەدى. وقۋعا تۇسە الما­عان سوڭ, جوعارى سوتقا كۇجاتتار تىر­كەۋشى بولىپ جايعاسادى. وسى كەزدەن باس­تاپ, «گازەت وقۋعا اۋىزداندىم. الدىمەن, مەنىڭ وقيتىنىم ۇساق حابارلار, جارنامالار بولدى. 1925 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ, رەسپۋبليكانىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە ۇساق حابارلار جازا باستادىم», دەپ ەسكە الادى جازۋشى. گازەتكە شاعىن حابارلار جازۋدان باستاعان عابيدەن ەندى وچەرك, فەلەتون, اڭگىمە سياقتى جانرلاردا دا ءوزىن بايقاپ, ءساتتى قادامدار جاساي باستايدى. وزدىگىنەن وقىپ, ىزدەنىپ جۇرگەن جاس جىگىت شىعارماشىلىقتىڭ قىزىق تا اۋىر جولىنا كۇمپ بەرىپ ءتۇسىپ كەتەدى... «سارسەن مەن بوقاش» دەگەن العاشقى اڭگىمەسى «جىل قۇسى» جۋرنالىندا 1927-1928 جىلى جاريالاندى. 1929 جىلى «ەر شويىن» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى شىقتى».

عابيدەن 1930 جىلى قاراعاندىعا ورالىپ, كەن ورنىندا ءۇش جىلداي قارا جۇمىس ىستەيدى. سودان كەيىن «قاراعاندى پرولەتارياتى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى (1932-1933), نوۆوسيبير قالاسىندا قازاق تىلىندە شىعىپ تۇرعان «قىزىل تۋ» گازەتىندە قىزمەتكەر (1933-1938) بولىپ جۇمىس ىستەگەن ول 1938 جىلى الماتىعا كەلەدى. وسى كەزدەن باستاپ جازۋشىلىق جولعا ءبىرجولا بەت بۇرادى. جازۋشىنىڭ ء«ومىر مەن ءولىم» (1940), «شىعاناق» (1944), «ميلليونەر» (1948), «قاراعاندى» (1952), «داۋىلدان كەيىن» (1959), «كوز كورگەن» (1963) روماندارى ءار جىلداردا جارىق كوردى. «وي اۋەندەرى» (1978) اتتى سىن ماقالالار جيناعى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. جازۋشىنىڭ شىعارمالارى قازاق, ورىس, باسقا دا تىلدەردە الدەنەشە رەت باسىلىپ شىقتى.

ع.مۇستافين شىعارمالارىنىڭ دەنى بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا ارنالعان. جازۋ­شى­نىڭ باستى شىعارماشىلىق ەرەك­شەلىگى دە وسىندا جاتىر. ادەتتە ءوز زاما­نىن كوركەم بەينەلەۋ – قالامگەر ءۇشىن قيىننىڭ قيىنى. ويتكەنى بۇگىنگى كۇن­نىڭ ءالى تانىلماعان قىر-سىرى, ۇڭعىل-شۇڭعىلى, وي-شۇڭقىرى كوپ دەيتىن بول­ساق, ونىڭ ىشىندە جۇرگەن ادام سولاردىڭ كەيبىر جاقتارىن عانا تاني الادى دا كوپشىلىگىن كورە دە المايدى. ع.مۇستافين شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە, مىقتى جاعى دا وسىنداي قيىندىقتارى­نا قاراماستان, ءوز زامانىنىڭ كوركەم بەينەسىن جاساي العاندىعىندا جاتىر.

«مەن ءاردايىم بۇگىنگىنى, شامام كەل­گەنشە ەرتەڭگىنى جازدىم. كوشكەن جۇرتقا قايتا ورالعان ەمەسپىن... جازۋشى الدىمەن ءوز ءداۋىرىنىڭ جىرشىسى دەسەك, قوعام ىشىندەگى بۇل سياقتى زور وزگەرىستەردى ول كورمەسە, ياكي كورە تۇرا جازباسا, دۇ­نيە­دەن بورىش ارقالاپ كەتەدى دە. بو­رىش ار­قالاۋدى سۇيمەدىم...» (سوندا, 9-بەت), دەپ بىلگەن جازۋشى ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىر­­دىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاسادى. بۇل تۋرا­­سىندا زامانداسى ع.مۇسىرەپوۆ «...عابيدەن مۇستافين وسى ءداۋىردىڭ ىشىندە قا­زاق سوۆەت پروزاسىنان ءوزىنىڭ ءتيىستى ورنىن الۋمەن بىرگە, ادەبيەتىمىزدىڭ بەتىن بۇگىنگى ومىرگە بۇرۋىمىزعا دا ۇلكەن جە­تەكشى بولدى. بۇل – ونىڭ تۆورچەستۆو­لىق بيوگرافياسىنداعى ەلەۋلى ەرەكشەلىگى. باسقا جاققا اۋىتقىماي, بۇگىنگى سوۆەت شىن­دىعىن جىرلاۋ ەكىنىڭ بىرىندە كەزدەسە دە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە جازۋشى­نىڭ ىزدەنۋ تالاپتارى تۇتاس ءبىر باعىتتا بولعاندىقتان, تابىسى دا ولقى ەمەس. عابيدەن تيپتەردى دە, تيپتىك جاعدايلاردى دا ءوزىمىزدىڭ سوۆەت شىندىعىنان الىپ ءوسىپ كەلەدى» («سۋرەتكەر پارىزى», ا., 1970, 330-بەت) – دەپ, كەزىندە جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق بەت-باعدارىن ءدال, تاماشا ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.

عابيدەن – ومىردە بولىپ جاتقان قۇ­بىلىستاردى ءجىتى باقىلاپ, سارالاپ, ونداعى جاڭالىقتاردى تەز كورگىش, اڭعارعىش جازۋشى. سول ومىردە كورگەندەرى مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىن كوركەمدىك سۇزگىدەن وتكەرىپ, كوركەم تۋىندى رەتىندە وقىرمانعا ۇسىنا ءبىلدى. ونىڭ قاي شىعارماسىندا بولسىن, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەلەلى پروبلەمالا­رى كوركەمدىكپەن كورىنىس تاپقان. ول ومىر­دە تۋىنداپ جاتقان كەلەلى ماسەلەلەرگە وقىر­مان نازارىن اۋدارىپ وتىرۋمەن بىرگە ادام­زاتقا ءتان ىزگى ادامي قۇندىلىق­تار­دى جال­پى جۇرتقا ناسيحاتتاپ, بويىنا دارى­تۋدى ماقسات تۇتتى. ول سومداعان شى­عاناق, جومارت, مەيرام سياقتى بەي­نە­لەر ادامگەرشىلىگى مول, ىسكەر, ەڭبەك­سۇيگىش, وتانشىل قاسيەتتەرىمەن ەرەك­شە­لەنە­دى. عابيدەننىڭ كەيىپكەرلەرى كوبىنە جان­ دۇنيەسى باي, وپتيميست, وزىندىك پىكى­رى بار بەلسەندى قوعام مۇشەلەرى بولىپ كەلەدى.

جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قازاق اۋىلىندا ءجۇرىپ وتكەن ۇلى وزگەرىستەر كو­رىنىس تاپتى. توڭكەرىستىڭ الدىنداعى قازاق اۋىلى, كەڭەستىك زامانداعى كولحوز قۇرىلىسىنىڭ دامۋى, ونىڭ بولاشاعى, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ پايدا بولىپ, ءىرى يندۋستريالى ەلگە اينالۋى سياقتى ءىرى ناۋ­قاندار سۋرەتكەر شىعارماشىلىعى­نىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالعان.

جازۋشىنىڭ العاشقى كولەمدى تۋىن­دىسى – «قاراعاندى» رومانى. ء«وز كوزىم­مەن كورگەندەرىم, سۇيسىنگەندەرىم «قارا­عان­دى» رومانىن قويماستان جازدىردى» (شى­­عارمالارى, V توم, 66-بەت), دەپ ايت­قا­نىنداي, ءوزى جەتە بىلەتىن تاقىرىپقا بار­دى. رومان العاش ء«ومىر مەن ءولىم» (1940) دەگەن اتپەن شىقتى دا كەيىننەن قاي­تا وڭدەلىپ, «قاراعاندى» (1952) اتالىپ جا­رىق كوردى. رومان قازاق ادەبيەتىندە ءوندىرىس تاقىرىبىن ءساتتى بەينەلەگەن العاشقى كور­كەم تۋىندىلاردىڭ ءبىرى بولدى.

كەڭەستىك كەزەڭدە بۇگىنگى زامان, ءوندى­رىس تاقىرىپتارىن يگەرۋ كەڭەس ادەبيە­تى­نىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە العا قويىلدى. قازاق ادەبيەتىندە دە ءون­دى­رىس تاقىرىبىنا شىعارما جازۋ جازۋ­شى­­لاردىڭ الدىندا تۇرعان الىنباس قامال­داردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. اۋىلدان شىق­قان قازاق قالامگەرلەرىنە بۇرىن كورمە­گەن, بىلمەگەن, تاجىريبەسى, ۇلگىسى جوق تاقى­رىپ­تى كوركەمدىك تۇرعىدان يگەرۋ كوپتەگەن قيىندىق تۋعىزدى.

قالامگەر رومانىندا بۇرىن نەگىزى­نەن, كوشپەلى عۇمىر كەشكەن قازاقستان­دا قاراعاندى سەكىلدى الىپ ءوندىرىس ورنى­نىڭ اشىلىپ, قانات جايۋى, مامان جۇ­مىس­شىلار وتريادىنىڭ قالىپتاسىپ, ولار­­دىڭ اراسىنان مەيرام سياقتى جاڭا تۇر­پاتتى ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋشى باس­شى كادرلاردىڭ شىعۋى, ەلىمىزدىڭ ءوندى­رىستى ەلگە اينالا باستاۋى سياقتى كۇر­دەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى وقيعالارى شى­نايى كورىنىس تاپتى. «قاراعاندى» ءوندى­رىس تاقىرىبىن يگەرۋدە قازاق كەڭەس ادە­بيە­تىنىڭ ەلەۋلى تابىستارىنىڭ بىرىنەن سانالىپ كەلسە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن دە ءوزىنىڭ تاقىرىپتىق, كوركەمدىك ماڭىزىن جويا قويعان جوق.

«ادەبيەت – ءومىر ايناسى. ومىردەگى ورا­سان وقيعالاردى كورسەتە الماسا, ونىڭ نەسى اينا؟» (سوندا 8-بەت), «شىعاناق­تا» كوشپەلىلىكتەن وتىرىقشىلىققا اينال­عان قازاق اۋىلىنداعى ۇلى وزگەرىستەر بەي­­نەلەندى. روماننىڭ باس كەيىپكەرى شىعاناق بەرسيەۆ – ومىردە بولعان ادام. سوعىس كەزىندە ەر-ازاماتتار وتان ءۇشىن ماي­داندا قان كەشىپ, نەبىر ەرلىك جاساپ جاتقان كەزدە ول تىلدا ەرەن ەڭبەكتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتىپ, تارى ونىمىنەن ءتورت رەت دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاسايدى. «وسى اقىلدى, ەڭبەكقۇمار, ىزدەنگىش, العىر قارت ارقىلى حالقىمنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن ايتىپ قالۋعا تىرىستىم», دەيدى اۆتور.

روماندا حالىق اراسىنان شىققان قارا­پايىم ەڭبەك ادامى شىعاناقتىڭ ەڭبەك ەرلىگىن بەينەلەۋ ارقىلى جازۋشى ەڭ­بەكشىل حالىقتىڭ, ازات ەڭبەكتىڭ ۇلى­لىعىن اسقاقتاتا سۋرەتتەيدى, اۋىل ءومىرىنىڭ قاتپار-قاتپار تىرشىلىكتەرى, الۋان سىرلارى شىنايى كورىنىس تابادى.

«شىعاناق», مەنىڭ ويىمشا, بىزدەگى كوپ جايلاردى اشادى. روماننىڭ باس كەيىپكەرى شىعاناقتىڭ ءوزى كۇرىشتەگى, قى­زىل­شاداعى, مال شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ, وزىق ادامداردىڭ جيىنتىق بەينەسىن بەرەدى. سوندىقتان بۇل – شىن ماعىناسىنداعى تيپتىك كەيىپ­كەر. شىعاناقتىڭ ۇلتتىق بەينەسى دە, ەڭ­بەكتەگى تاجىريبەسىن عىلىمعا سۇيەۋگە ۇمتىلعان وزىق ويى مەن تاباندىلىعى دا الەۋمەتتىك ماعىناداعى تيپتىلىككە جا­تادى. ەڭ جاقسىسى – شىعاناقتىڭ ەڭبەك ارە­كەتتەرىندە, ويلاۋ جۇيەسىندە جاساندىلىق جوق, ول ءوزىنىڭ قاراپايىمدىلىعىمەن, كولحوزشىعا ءتان شىندىعىمەن نانىمدى جاسالعان. شىعاناق مىنەز-ق ۇلىق, پسي­حيكا, ءومىر ءسۇرۋ جاقتارىنان ۇلتتىق ءداس­تۇردىڭ جاقسى جاقتارىن بويىنا سىڭىر­گەن, سونىمەن بىرگە ول شەڭبەردە قالىپ قويماعان ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ وزىق ەڭبەكشىسى» («سۋرەتكەر پارىزى». ا., 1970, 330-بەت) دەگەن ءسوز سيقىرىن قالت جىبەرمەي, ءجىتى بايقايتىن سۇڭعىلا سۋرەتكەر ع.مۇسى­رە­پوۆ­تىڭ سوزدەرىندە جازۋشىنىڭ شىعا­ناق­تىڭ بەينەسىن جاساۋدا شىن شەبەرلىك تانىتقاندىعىن مويىنداۋ بار.

«جازۋشىنىڭ ويىنان ءومىر الدەقاي­دا كەڭ, شاپشاڭ ءارى ادەمى. «شىعاناق­تى» ءبىتىرىپ, جارىققا شىعارعانىمشا اۋىل ءومىرى العا كەتىپ قالدى. «ميلليونەر» روما­نىندا مەن ەندى ءومىردىڭ الدىن ورا­ماق بولدىم. شىنىمدى ايتايىن, بۇل رو­مانداعى ميلليونەر كولحوزدى, جوعارى ءبىلىمدى پرەدسەداتەلدى ول كەزدە كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن. بولجاۋمەن جازدىم. وسىلاي بولادى, ادەبيەت بولعاندى ايتۋمەن تىنبايدى, بولاشاقتى دا ايتا الادى...», دەپ شىعارماشىلىق سىرىن جا­يىپ سالادى اۆتور. «مەنىڭ ەشبىر شىعارمام الدەقالاي تۋعان ەمەس. تولعانۋدان, ارمانىمنان تۋدى», دەپ جازۋشىنىڭ ءوزى ايتقانىنداي, «ميلليونەردە» «شىركىن, قازاق اۋىلى وسىنداي بولسايشى» دەگەن جازۋشىنىڭ اسقاق ارماندارى كوركەمدىك تۇرعىدان جۇزەگە استى. «ميلليونەردە» ول كوركەم ادەبيەتتىڭ ومىردە بولعاندا عانا كوركەم بەينەلەۋشى عانا ەمەس, وعان وي كوزىمەن قاراپ, بولاشاقتىڭ يدەال بەي­نەسىن جاساۋدا دا مول مۇمكىندىكتەرگە يە ەكەندىگىن تاعى دا ءبىر دالەلدەدى.

جازۋشىنىڭ ويىنشا, سوعىستان كەيىن­گى داۋىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ­دىڭ جاڭا كەزەڭى تۋدى. ەندى كولحوزدى شى­عاناقتار كەزىندەگى ادىسپەن باسقارىپ, وركەندەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كوتەردى. جاڭا داۋىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن بىلگىر ماماندار باسقارۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. جومارتتىڭ بەينەسىندە اۆتوردىڭ وسىنداي ارماندارى تولىق بوي كورسەتتى.

«ميلليونەردە» اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ اسا ءبىر ماڭىزدى ماسەلەسى كوتەرىلەدى. ول – جەكەمەنشىك پەن قوعامدىق مەنشىك تۇرلەرىن ءبىر-بىرىنە كەدەرگى جاسامايتىنداي ەتىپ, قاتار دامىتىپ وتىرۋ. تەك قانا قوعامدىق مەنشىككە ءورىس اشىلىپ, جەكەمەنشىككە قۇرساۋ سالىنعان سوتسياليزم تۇسىندا مۇنداي يدەيانىڭ كورىنىس بەرۋىنىڭ ءوزى جاڭالىق بولاتىن.

قازىر وتكەن زاماندى سىناۋشىلار كوبەيىپ كەتكەن تۇستا ع.ءمۇستافيننىڭ شى­عارماشىلىعىنا تيىسۋشىلەر وسى «ميل­ليونەر» پوۆەسىنە كەڭەستىك قۇرىلىستىڭ نەگىزگى اۋىلشارۋاشىلىق ءتۇزىلىمى كولحوز بارىنشا ماراپاتتالعان دەپ ايىپ تاعادى. ولاي دا ويلاۋعا بولاتىن شىعار. بىراق بۇل جەردە مىنا ءبىر جايلاردى دا ەسكەرگەن ءجون سياقتى.

جالپى, سوتسياليستىك يدەيالار نەگىزىنەن جامان نارسە ەمەس. ادام بالاسىنىڭ اتام زاماننان بەرگى ادىلەتتى, ادامنىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان قوعام تۋرالى اسقاق ارماندارىنىڭ جيىن­تىعى رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن الەمدىك الەۋمەتتىك-قوعامدىق دامۋدى العا سۇي­رەپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان سوتسياليستەر, سوتسيال دەموكراتتار الەۋمەتتىك تەڭدىكتى ورنىق­تىرۋدا, حالىق شاراۋشىلىعىن ۇيىمداستىرۋدا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. مىسالى, يزرايل مەملەكەتىندە اۋىل­دىق جەرلەردە شارۋاشىلىق جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزەتىن كولحوز سياقتى ۇجىمدار وزدە­رىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ كەلەدى. ولار­دا ع.ءمۇستافيننىڭ «ميلليونەر» پو­ۆە­سىندە سۋرەتتەلگەن «كوممۋنيزم جاعداي» تولىق جۇزەگە اسىپ, ءومىر ءسۇرىپ وتىر دەۋگە بولارلىق. سوندا ماسەلە «سوتسياليزمدە» جات­قان جوق, سول سوتسياليستىك يدەالداردى كىمدەردىڭ قالايشا ءتۇسىنىپ, جۇزەگە اسى­راتىندىعىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.

كەڭەس وداعىندا كوممۋنيستەر سوتسيا­ليس­تىك يدەيالاردى باسشىلىققا الىپ, كوم­مۋنيزم ورناتا قالامىز دەپ قانشا تىرىسقانىمەن, ايعايلاعانىمەن, ىسكە كەلگەندە, كوپتەگەن قاتەلىككە ۇرىنىپ, ونىڭ سوڭى «سوۆەتتىك ءسوتسياليزمنىڭ» قۇلاۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. عابيدەننىڭ كورەگەن­دىگى سول, كولحوز قۇرىلىسىنداعى ەلەۋلى كەمشىلىكتەردى قىرقىنشى جىلداردىڭ وزىندە-اق كورە ءبىلىپ, ونى جويۋدىڭ جولدا­رىن كورسەتتى, ناعىز ۇجىمشاردىڭ قا­لاي بولۋى كەرەكتىگىنىڭ مودەلىن كور­كەم ادە­بيەتتە سۋرەتتەپ, جاساپ بەردى. دە­مەك «ميل­ليونەردى» كەڭەستىك كولحوز­دى نا­سي­­حاتتاعان دەپ, تار كولەمدە ۇعىن­عان­نان گو­رى, اۋىل شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ سوتسياليستىك, ياعني الەۋمەتتىك ادى­لەتتىلىك يدەيالارىنا نەگىزدەلگەن قازاق اۋى­لىندا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ءتۇرى ءساتتى بەي­­نەلەنگەن كوركەم شىعارما دەپ قارا­عان ءجون.

«شىعاناق», «ميلليونەر», «قارا­عان­دى» سياقتى شىعارمالارىندا جازۋشى ءوز ءداۋىرىنىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋعا تەر توكسە, «داۋىلدان كەيىن» (1959) رومانىندا ادەتتەگى داعدىسىنان شىعىپ, وتكەن كۇننىڭ بەل-بەلەستەرىنە كوز جىبەرەدى. وتكەن تاريحقا ورالۋىن جازۋشى بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «قازاق ادەبيەتىنە كوز جىبەرسەم, قازاق ءومىرىنىڭ ءبىر قىزىق كەزە­ڭى – نەپ ۋاقىتى, «كىشكەنە وكتيابر» اتال­عان ءىرى باي-فەودالداردى كونفيسكىلەۋ وقيعا­سى كورىنبەيدى. ...ءوزىم قاتارلاس قارتتاردان ول كۇندەردى جازا قوياتىن ىڭعاي بايقالماي­دى, جاستاردىڭ بۇگىنگىسى جەتكىلىكتى, كەشەگى­نى بىلە بەرمەس دەدىم. وسى ويلار قاماپ, ماعان «داۋىلدان كەيىندى» جازدىردى» («وي اۋەندەرى», ا., 1978, 9-بەت). رومان­دا قازان توڭكەرىسىنىڭ قازاق دالاسىنا الىپ كەلگەن وپالاڭ-توپالاڭدارى, اسىرەسە ءىرى بايلاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ, وزدەرىن قۋعىنعا سالعان كەزەڭنىڭ شىندىقتا­رى كورىنىس بەرەدى.

جالپى, ع.مۇستافين شىعارماشى­­لى­عىنىڭ نەگىزىن بۇگىنگى ءومىر تاقىرىبى قۇر­سا دا سوڭعى كەزەڭىندە تاريحي تاقىرىپ­­قا بەت بۇرعانى بايقالادى. وندا دا ءوزى جاق­سى بىلەتىن جيىرماسىنشى عاسىردان ارى­گە بارمايدى. مەمۋارلىق سىپاتتا جازىل­عان «كوز كورگەن» (1963) وتكەن عاسىر­دىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق اۋىلى باس­تان وتكەرگەن ساياسي-الەۋمەتتىك وقيعالاردى سۋرەتتەۋگە ارنالعان. جازۋشىنىڭ ابدەن ەسەيىپ, شىعارماشىلىق جاعىنان تولىس­قان كەزىندە كوزىمەن كورگەندەرىن, ويىنا تۇي­گەن­دەرىن سول كۇيىندە قاعازعا تۇسىرۋگە ۇمتى­لاتىندىعى زاڭدىلىق تا سياقتى. عا­بي­دەن دە وسىنداي ماقساتپەن قولىنا قا­لام العاندا كولەمى ءۇش كىتاپ بولۋعا ءتيىس دەپ جوس­پارلانعان «كوز كورگەن» جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جازىلدى...

«وي اۋەندەرىنىڭ» ء«سوز باسىندا» مىناداي جولدار بار: «ويسىز كۇنىم بولمايدى. ءار كەزدە ارقيلى وي كەلەدى. كورە كەلە, جۇرە كەلە, ۋاقىت, جاعداي وزگەرگەن سايىن وي دا وزگەرە بەردى... ال قاعازعا تۇسكەن وي ولمەيدى, جارامدىسىن ءبىر ۋاقىتتا بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ پايدالانادى. سوندىقتان «وي اۋەندەرى» اتتى بۇل جيناقتى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءبىر كەرەگىنە جارار دەگەن ۇمىتپەن باسپاعا ۇسىندىم» («وي اۋەندەرى», ا., 1978, 3-بەت). «كوز كورگەندە» نەگىزىنەن جازۋشىنىڭ ومىردە كورگەن, كوڭىلگە تۇيگەن تۇيىندەرى ايتىلسا, «وي اۋەندەرىندە» حاس قالامگەردىڭ ادەبيەت, ونەر, ادەبي سىن, ءتىل تۋرالى وي-پىكىرلەرى توپتاستىرىلعان.

ابىز جازۋشى: «قوعامنىڭ دامۋ جو­لىنداعى كەزەڭدەردەن اساردا, حالىقتىق جاڭا تىلەكتەردى ورىنداردا, ءسوز جوق, ادەبيەتىمىزگە وزگەرىستەر, جاڭالىقتار ەنىپ وتىرادى. بىراق ونىڭ بىردە-ءبىرى قول جەتكەن تابىستارىمىزدى, جاقسى داستۇرلەرىمىزدى جويۋمەن كەلمەي, سولاردى نىعايتۋ, دامىتۋ نەگىزىندە كەلەدى. ءبىزدىڭ كەيبىر ادە­بيەتشىلەر ادەبيەتتەگى بۇگىنگى ءبىر جاڭا­لىقتى ماقتاۋ ءۇشىن, بۇگىنگى تۇرعىدان قا­راپ, ادەبيەتتىڭ وتكەن ءبىر تابىسىن كەمىتىپ اۋرە بولادى... ۇمىتپالىق: «...بۇگىنگى تابىسىمىز اسپاننان تۇسە قالعان جوق, ولاردىڭ جالعاسى» (سوندا, 153-بەت), دەگەن كوڭىل تولقىندارى, وي ۇشقىندارى اق قاعاز بەتىنە جازىلىپ قالعان ەكەن.

ءيا, زامان وزگەرەدى, سول زاماننىڭ ۇيىتقي سوققان جەلىمەن بىرگە ادامدار دا وزگەرىپ وتىرادى. عابيدەن دە – ءوز زاما­نى­نىڭ, ياعني كەڭەستىك كەزەڭنىڭ پەرزەنتى. شىن ازامات قاي زاماندا ءومىر سۇرمەسىن, وعان بەيىمدەلمەسىن, ءبارىبىر ازاماتتىق بولمىسىن جوعالتپاي, پەندەشىلىكتەن بيىكتە قالا بەرەدى. ع.مۇستافين دە – سەكسەن جىلدان اسا بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماي, ادامعا ءتان باقىتتى عۇمىر كەشىپ, حالقىنىڭ ءسوز ونەرىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان ادەبيەت ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى.

دانداي ىسقاق ۇلى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى