ەرمەك يمانزايىپ باياناۋىلدىڭ قىزىلتاۋ اۋىلىنداعى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 5 سىنىپ وقۋشىسى. وسى جەردە قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك اتامىز دۇنيەگە كەلگەن, داندەباي دەيتىن اتالارى تۇرعان قىستاۋى دا سول جەردە. ونى ءبىز قارقارالى وڭىرىندە “قانسونار-قارقارالى-2009” اتتى بۇركىتشى-ساياتشىلار جارىسىنان كورگەنبىز.
وسى جارىسقا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق اڭشىلىق, ساياتشىلىق ونەرىن دارىپتەيتىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن 17 بۇركىت, ءبىر قارشىعا ۇستاعان سايىپقىران جارىسكەرلەر كەلگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ وبلىستان ەرمەك پەن ونىڭ اكەسى يمانزايىپ قاتىسقان. جالعىز يمانزايىپتار وتباسى ەمەس, بۇكىل باياناۋىلدىڭ اۋىلدارىندا وسكەن قازاق بالاسىنىڭ ءبارى اڭشى, بۇركىتشى دەۋگە بولادى. اۋدان ورتالىعى باياناۋىلدان 80 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان قىزىلتاۋ اۋىلدىق اۋماعىنداعى تاۋ باۋرايىندا مىڭنان ارتىق اۋىل حالقى تۇرادى. تاۋ باۋىرىندا ويناقتاپ جۇرگەن اڭ-قۇس تا جەتەدى. مال دا كوپ. تاۋ باۋرايىندا وسكەن اۋىلدىڭ قاي بالاسى بولماسىن تابيعات سىرىنا قانىق, قۇس پەن اڭنىڭ ءتىلىن بىلەدى. ەرمەك تە, ونىڭ دوستارى قىزىلتاۋدىڭ بار قۇپيا سىرىن, قاي جەردە قانداي اڭ, قۇس بارىنا دەيىن جاتقا ايتىپ بەرە الادى. كىشكەنتايىنان اكەسىنەن قالماي اڭعا دا شىعىپ, قىسى-جازى تاۋ باۋرايىندا تۇلكى, قويان قۋىپ وسكەن ەرمەك تە كەيىنىرەك اكەسىمەن بىرگە بۇركىت ۇستاپ, ونى باپتاي باستاعان ەكەن. اكەسى يمانزايىپ بولسا بۇركىتشى, باياناۋىلدىڭ تاۋ-تاسىن تۇگەل بىلەدى, ايتاتىنى دا, بىلەتىنى دە كوپ. ەرمەكتىڭ جاسى ون, ون بىرلەر شاماسىندا, كىشكەنتايىنان اكەسىنەن قالىسپاي تاڭمەن تالاسا تۇرىپ بۇركىتىن قىزىقتايدى. يمانزايىپ بولسا, بۇركىتشىلىك جولىنىڭ اكەدەن بالاعا, ودان ءارى ۇرپاعىنا وسىلاي جالعاسقان جول ەكەنىنە قۋانادى. بىلتىرعى بۇركىتشىلەر جارىسىنا بارعاندا ەرمەكتىڭ قايسار اتالاتىن بۇركىتى باس جۇلدەنى يەلەنىپ قايتىپتى. بۇل جولعى جارىستا بۇركىتشىلەرگە قويىلعان تالاپتار مىناداي بولىپتى; العاشقىسى – ءبۇركىتشىنىڭ سىرتقى ءپىشىنى, ءتۇر-تۇلعاسى, كيىمى, بەسقارۋى, جابدىقتارى بولسا, ودان كەيىن ءبۇركىتتىڭ سىنىن باعالاۋ تۇرىندە ءوتىپتى. ودان ءارى بۇركىتتى قولعا شاقىرۋ, كەدەرگىدەن وتكىزۋ, قۇستىڭ ەركىن سامعاپ ۇشۋى, شىرعاعا سالۋ, قويانعا سالۋ, تۇلكىگە سالۋ سياقتى ءتۇرلى شارتتارى بولادى. مىنە, وسى سىنداردىڭ بارىنەن يمانزايىپتىڭ ۇلى ەرمەك باسىپ وزىپ, العا شىققان.
-مەنىڭ بۇركىتىم نايزاقارادان ۇلىمنىڭ بۇركىتى قايسار باسىم ءتۇستى.
ءبىز اكەلى-بالالى بۇركىتشىلەرمىز. “اكە كورگەن وق جونار” دەگەن وسى. مەنىڭ بۇركىتشىلىك ونەرىمدى, قۇسبەگىلىك جولىمدى تيتتەيىنەن كورىپ ءوستى عوي. قالاي ەندى بۇركىتشى, ساياتشى, قۇسبەگى بولماسىن! قىران قۇس بۇركىتتى باپتاۋ وڭاي ەمەس. بىلىكتىلىك, شىدامدىلىق ءوز الدىنا, قۇستىڭ ءتىلىن تابا ءبىلۋ كەرەك. بۇركىتتىڭ اتى – بۇركىت. ول جىرتقىش قۇس, بايقاعىش, سەزىمتال, جۇرەكتى, ءارى العىر كەلەدى. بۇركىتتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەك قازاق قانا بىلەدى. قۇسبەگى رەتىندە ايتارىم, نەگىزىنەن بۇركىتتى اڭعا ءۇش ءتۇرلى تاسىلمەن تۇسىرەدى. ولار شانشىلا ءتۇسۋ, سىپىرا ءتۇسىرۋ, ءىلىپ ءتۇسۋ دەپ اتالادى. ۇلىمنىڭ جولىمدى قۋعانىنا قۋانامىن, ماقتانامىن. ءارى بىزدەن كەيىن دە اتا-بابامىزدان ميراس, مۇرا بولىپ قالعان بۇركىتشىلىك جولدىڭ جالعاساتىنىنا, ونىڭ ماڭگى ولمەيتىن ونەر ەكەنىنە كوزىم جەتەدى. ۇلىم ەرمەك بۇركىتى قايسارىن اياماي ەرىنبەي باپتاعانىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي جەڭىسكە جەتىپ ءجۇر. سوناۋ زامانداردا ۇلى اباي اتامىز دا شىڭعىس تاۋىنىڭ ەتەگىندە قۇسبەگىلىك جاساپ, سالبۋىرىنعا شىعادى ەكەن. اقىننىڭ “قانسوناردا”, “بۇركىتتىڭ سىنى” دەگەن ولەڭدەرىن بالا كەزىمىزدەن جاتتاپ وستىك ءوزىمىز. قۇسبەگىلىك ونەر ۇلكەندەردەن بىزگە, بىزدەردەن بالالارىمىزعا دارىپ, جول وسىلاي جالعاسا بەرسە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلىپ قالمايدى,– دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ەرمەكتىڭ اكەسى يمانزايىپ.
– كەيدە بۇركىتتىڭ قويانعا, تۇلكىگە تۇسپەي, سىرت اينالىپ كەتەتىنى دە بار, بۇل دا ولاردىڭ مىنەزدەرىنىڭ تاكاپپارلىعىن بايقاتادى, توياتتاعان تۇرلەرى عوي, كەيدە ولار تۇلكىلەردىڭ قارسىلاسقانىنا قاراماستان الىسا كەتەدى, جەمتىگىن الماي, ءبارىبىر جەڭبەي قويمايدى,–دەيدى بىزگە كىشكەنتاي بۇركىتشى ەرمەك تە.
ءيا, قىزىلتاۋدىڭ تاۋىندا بۇركىت تە كوپ, اڭداردىڭ دا ءتۇرى-ءتۇرى جەتەدى. ارقارلار دا وسى تاۋدى مەكەن ەتەدى. جارتاستان جارتاسقا سەكىرگەن “قىزىل كىتاپقا” ەنگەن تابيعات ەركەسى ارقارلاردى كىم كورىنگەنگە اتقىزىپ, قولدى ەتپەۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اڭشىلار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار قىزمەت ەتەدى. اڭ-قۇسقا تولى باياناۋىلدىڭ اسەم كوركىن ساقتاۋ پارىز. قىزىلتاۋدا تۇلكى, قويان, قاسقىر, قارساق, ارقار, بۇلان, سىلەۋسىن سياقتى اڭداردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ءدال وسى جەردە الىس اۋىلداردىڭ بىرىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇسبەگىلىك ونەرىن دامىتىپ باياناۋىلدىق ەرمەك يمانزايىپ دەگەن بولاشاق بۇركىتشى, قۇسبەگى بالا ءوسىپ كەلەدى.
ءبىز ەرمەك يمانزايىپتىڭ الداعى جىلدارى قانداي سالبۋرىن, قۇسبەگىلىك, بۇركىتشىلىك جارىستار بولماسىن جەڭىس جولىنان كورىنەتىنىنە ابدەن سەنىمدىمىز.
فاريدا بىقاي,
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى.
سۋرەتتە: اكەلى-بالالى بۇركىتشىلەر ەرمەك جانە يمانزايىپ.
ءبىز اكەلى-بالالى بۇركىتشىلەرمىز. “اكە كورگەن وق جونار” دەگەن وسى. مەنىڭ بۇركىتشىلىك ونەرىمدى, قۇسبەگىلىك جولىمدى تيتتەيىنەن كورىپ ءوستى عوي. قالاي ەندى بۇركىتشى, ساياتشى, قۇسبەگى بولماسىن! قىران قۇس بۇركىتتى باپتاۋ وڭاي ەمەس. بىلىكتىلىك, شىدامدىلىق ءوز الدىنا, قۇستىڭ ءتىلىن تابا ءبىلۋ كەرەك. بۇركىتتىڭ اتى – بۇركىت. ول جىرتقىش قۇس, بايقاعىش, سەزىمتال, جۇرەكتى, ءارى العىر كەلەدى. بۇركىتتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەك قازاق قانا بىلەدى. قۇسبەگى رەتىندە ايتارىم, نەگىزىنەن بۇركىتتى اڭعا ءۇش ءتۇرلى تاسىلمەن تۇسىرەدى. ولار شانشىلا ءتۇسۋ, سىپىرا ءتۇسىرۋ, ءىلىپ ءتۇسۋ دەپ اتالادى. ۇلىمنىڭ جولىمدى قۋعانىنا قۋانامىن, ماقتانامىن. ءارى بىزدەن كەيىن دە اتا-بابامىزدان ميراس, مۇرا بولىپ قالعان بۇركىتشىلىك جولدىڭ جالعاساتىنىنا, ونىڭ ماڭگى ولمەيتىن ونەر ەكەنىنە كوزىم جەتەدى. ۇلىم ەرمەك بۇركىتى قايسارىن اياماي ەرىنبەي باپتاعانىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي جەڭىسكە جەتىپ ءجۇر. سوناۋ زامانداردا ۇلى اباي اتامىز دا شىڭعىس تاۋىنىڭ ەتەگىندە قۇسبەگىلىك جاساپ, سالبۋىرىنعا شىعادى ەكەن. اقىننىڭ “قانسوناردا”, “بۇركىتتىڭ سىنى” دەگەن ولەڭدەرىن بالا كەزىمىزدەن جاتتاپ وستىك ءوزىمىز. قۇسبەگىلىك ونەر ۇلكەندەردەن بىزگە, بىزدەردەن بالالارىمىزعا دارىپ, جول وسىلاي جالعاسا بەرسە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلىپ قالمايدى,– دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ەرمەكتىڭ اكەسى يمانزايىپ.
– كەيدە بۇركىتتىڭ قويانعا, تۇلكىگە تۇسپەي, سىرت اينالىپ كەتەتىنى دە بار, بۇل دا ولاردىڭ مىنەزدەرىنىڭ تاكاپپارلىعىن بايقاتادى, توياتتاعان تۇرلەرى عوي, كەيدە ولار تۇلكىلەردىڭ قارسىلاسقانىنا قاراماستان الىسا كەتەدى, جەمتىگىن الماي, ءبارىبىر جەڭبەي قويمايدى,–دەيدى بىزگە كىشكەنتاي بۇركىتشى ەرمەك تە.
ءيا, قىزىلتاۋدىڭ تاۋىندا بۇركىت تە كوپ, اڭداردىڭ دا ءتۇرى-ءتۇرى جەتەدى. ارقارلار دا وسى تاۋدى مەكەن ەتەدى. جارتاستان جارتاسقا سەكىرگەن “قىزىل كىتاپقا” ەنگەن تابيعات ەركەسى ارقارلاردى كىم كورىنگەنگە اتقىزىپ, قولدى ەتپەۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اڭشىلار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار قىزمەت ەتەدى. اڭ-قۇسقا تولى باياناۋىلدىڭ اسەم كوركىن ساقتاۋ پارىز. قىزىلتاۋدا تۇلكى, قويان, قاسقىر, قارساق, ارقار, بۇلان, سىلەۋسىن سياقتى اڭداردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ءدال وسى جەردە الىس اۋىلداردىڭ بىرىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇسبەگىلىك ونەرىن دامىتىپ باياناۋىلدىق ەرمەك يمانزايىپ دەگەن بولاشاق بۇركىتشى, قۇسبەگى بالا ءوسىپ كەلەدى.
ءبىز ەرمەك يمانزايىپتىڭ الداعى جىلدارى قانداي سالبۋرىن, قۇسبەگىلىك, بۇركىتشىلىك جارىستار بولماسىن جەڭىس جولىنان كورىنەتىنىنە ابدەن سەنىمدىمىز.
فاريدا بىقاي,
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى.
سۋرەتتە: اكەلى-بالالى بۇركىتشىلەر ەرمەك جانە يمانزايىپ.
