دۇيسەنبىنىڭ مەكتەبىنەن وتكەنبىز

«...ىنتىعىپ ەگەر تۇرسا وعان,

ىستىق قوي ەلدىڭ قۇشاعى.

وزگەگە ەمەس, ءبىر ساعان,

جۇرەگىم الىپ ۇشادى.

شىرقاعان شىڭعا تۇلەگى,

شيەلىم قانداي مايسالى.

وسىندا قىزدىڭ جىبەگى,

وسىندا ۇلدىڭ جايساڭى...»

ەلدىڭ قۇشاعىن, حالىقتىڭ ىقىلاسىن ساعىنعان اقىن شىنايى سەزىمىن وسىلايشا توگىلتەدى. وتانىن, ەلىن, جەرىن قاس­تەر­لەگەن اقىن عانا وسىلاي جىرلاسا كەرەك.

دۇيسەنبى سمايىل ۇلى 1932 جىلى شيە­لى اۋدانىنىڭ ورتاقشىل ەلدى مەكە­نىندە دۇنيەگە كەلدى. 1951 جىلى ءبىلى­مىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن قازمۋ-دىڭ جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتتاي بولى­مىنە وقۋعا تۇسەدى. ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ شيەلى اۋداندىق كومسومول كومي­تەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, اۋدان­دىق «ستاحانوۆشى» گازەتىندە جاۋاپ­تى حاتشى, گازەت جابىلىپ, اتاۋى «كوم­مۋ­نيزم جولى» بولىپ قايتا شىققاندا رەداك­توردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى.

شيەلىگە ىسساپارمەن كەلگەن وبلىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءداۋىر­حان ايداروۆ تالانتتى دا ەلگەزەك جىگىتتى ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە نۇسقاۋشىلىققا شاقىردى. بۇل 1958 جىل ەدى. 1963 جىلدان باستاپ وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, جۋرناليستىك ماماندىعىن قايتا شىڭداي ءتۇستى.

ەسكىشە ساۋاتى بار اكەسى سمايىل بو­لاشاق بىلىمدە ەكەنىن ءتۇسىنىپ, بالارى­نىڭ وقۋىنا كەدەرگى بولماپتى. اناسى سارا­كۇل بولسا, اكەدەن جاستاي قالعان بالا­لارىنىڭ اۋىرتپالىعىن مويىماي كوتەرىپ ەل قاتارىنا قوستى. اپاسى راحيا مەن قارىنداسى راۋشان بار سانالى عۇمىرىن جاس ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان ابىرويلى ۇستاز بولدى...

1962 جىلى «ەكى اۋدانعا اۋدانارالىق ءبىر گازەت شىعىپ تۇرسا, سول دا جەتەدى» دەگەن ماسكەۋلىك بيلىكتىڭ ارەكەتىنەن كەيىن شيەلى اۋداندىق گازەتى جابىلدى. جىل اياعىندا شيەلى مەن جاڭاقورعان بىرىگىپ, ۇلكەن اۋدانعا اينالدى. ءباسپاسوز ورنىنا بايلانىس ءبولىمى جانىنان راديو حابارىن تاراتۋ رەداكتسياسى اشىلدى.

«...مەن راديو حابارىن ۇيىمداستى­رۋشى ءارى جۇرگىزۋشىسى بولىپ ورنالاس­تىم, – دەپ جازادى ارداگەر جۋرناليست, جازۋشىلار وداعى مەن جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى ايدارحان بيباسار­ ۇلى «گازەت – اۋدان تاريحى, ەل شەجىرەسى» ­دەگەن ەستەلىگىندە. – 1963 جىلدىڭ ماي ايىنان اۋدان­دىق گازەتتى قايتا شىعارۋ كەرەك بولدى. ونىڭ رەداكتورلىعىنا بەلگىلى جۋرناليست دۇيسەنبى سمايىلوۆ بەكىتىلدى. ول كادردى ىرىكتەۋگە كىرىستى. ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە-اق رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, جاۋاپتى حاتشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى, ادەبي قىزمەتكەرلەر مەن كوررەكتورلارعا دەيىن بەلگىلەندى. مەن دە گازەتكە اۋىستىم. باسىلىم «وسكەن ءوڭىر» دەپ اتالدى. شيەلى ورتالىعىنداعى بۇرىنعى باسپاحانا ءۇيى كەرەك-جاراعىمەن ب ۇلىنبەي ساقتالعان ەكەن. ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ قاجىر-قاي­راتىمەن ءبىرىنشى مامىر – مەيرام كۇنى «وسكەن ءوڭىردىڭ» العاشقى ءنومىرى جارىق كوردى. جاڭا باسىلىمدى قۇتتىقتاۋشىلار كوپ بولدى. گازەتتىڭ جاڭا اتاۋىن «وسكەن ءوڭىر» دەپ دۇيسەكەڭنىڭ ءوزى قويادى. ەگىنگە دە, مال شارۋاشىلىعىنا دا قولايلى ءوڭىردى وركەندەتەمىز دەگەن نيەتتەن تۋسا كەرەك. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى رەداكتوردىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, گازەتتىڭ جاڭا اتاۋىن بەكىتتى...»

رەداكتور كەزىندە دۇيسەنبى سمايىلوۆ ارىپتەستەرىنە, جاڭادان قاناتتانىپ كەلە جاتقان جاس بۋىنعا قامقورلىق تانىتىپ, اقىلشى بولدى. سابىرلى مىنەزىمەن, پا­يىم-پاراساتىمەن, ادىلدىگىمەن ادامدى وزىنە ءۇيىرىپ الاتىن. اينالاسىنا مەيى­رىم شۋاعىن شاشىپ تۇراتىن. اۋىل-سەلو تىل­شىلەرىنە سەنىممەن, ءۇمىت ارتا قارايتىن.

اۋىل-سەلو تىلشىلەرى دەمەكشى, جىل سايىن بولاتىن ءباسپاسوز (ول كەزدە ءباس­پاسوز مەرەكەسى 5 مامىر دەپ بەلگىلەنگەن) كۇنىندە ولاردىڭ باسىن قوسىپ, گازەتكە حابار دايىنداۋ, تاقىرىپ تاڭداۋ توڭىرەگىندە اڭگىمە وتكىزىپ وتىرۋ داستۇرگە اينالعان-دى. اۋدان مەكتەپتەرىنەن كەلگەن, ءبىر-ءبىرىنىڭ اتى-ءجونىن تەك گازەتتەن كورىپ جۇرگەن وقۋشى-تىلشىلەر تانىسىپ, ءبىلىسىپ, شۇيىركەلەسىپ قالاتىن. مەن دە سول اۋىل ءتىلشىسىنىڭ ءبىرى بولدىم. ءبىر-بىرىمىزبەن جارىسىپ ماقالا, ولەڭ جازاتىنبىز. ماقالانى قىسقا جازۋعا تىرىساتىنبىز. ۇستازىمىز «قىسقا دا نۇسقا جاز» دەگەندى كوبىرەك ايتاتىن. «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە «قىسقاشا» دەگەن ايدار بولاتىن. گازەتتىڭ شەتكى ءبىر باعانىن ۇزىنا بويىنا تۇگەل الىپ جاتاتىن. ءار ءنومىر سايىن بەرىلىپ تۇراتىن. ونداعى مالىمەتتەر 5-6 جولدان اسپايتىن. ۇجىمنىڭ نەمەسە بريگادانىڭ ناۋقاندىق جۇمىسى سول 5-6 جولعا سىيىپ كەتەتىن. سول ايدار اۋىل تىلشىلەرىنىڭ ماقالا-حابارلارىنان دايىندالاتىن.

وسىلايشا, رەداكتور دۇيسەنبى سما­يىلوۆ اعانىڭ ارقاسىندا گازەت جانرىنان مەكتەپتە جۇرگەندە-اق حاباردار بولدىق. ونىڭ پايداسىن ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسەردە كوردىك. جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ تالابى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە تۇسەمىن دەۋشىلەر وزگە قۇجاتتارمەن بىرگە گازەتكە شىققان ماقالالارىن (كەمىندە 2-3 ماقالا) وتكىزۋ كەرەك ەكەن. مەنىڭ اپارعان ماقالام 20-دان اسىپ كەتتى. قابىلداپ وتىرعان اپاي: «وسىنىڭ ءبارىن ءوزىڭ جازدىڭ با؟ سەن دايىن جۋرناليست ەكەنسىڭ عوي...» دەپ ريزالىق كەيىپپەن ك ۇلىمسىرەپ قاراعانى ەسىمدە.

1950-جىلدارى اۋداندىق گازەتتە (ول كەزدە «كوممۋنيزم جولى») كوررەك­تور بولىپ ىستەگەن, قازىر ارداگەر جۋرنا­ليست قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى «دۇي­سەنبى مەكتەبى» دەگەن ەستەلىگىندە رەداكتسيا قابىرعاسىندا وتكەن جالىنعا, دۋمانعا تولى كەزىن قاز قالپىندا شىنايى جەتكىزىپتى. دۇيسەكەڭە قاتىستى جەر­لەرىنەن قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرەيىن:

«...جاۋاپتى حاتشى دۇيسەكەڭنىڭ تالابى قاتتى. جاستىق شاق اۋداندىق گازەتتىڭ قيىن ساتتەرىن باستان وتكىزەتىن, شىڭدالۋ مەكتەبى بولدى. ءبارىمىزدى جۋرناليستىك بيىككە تاربيەلەگەن دۇيسەكەڭنىڭ ەڭبەگىنە تاعزىم ەتپەسەك, ەسىمىن ەسكە الماساق, ارۋاعى الدىندا كۇناھار بولارمىز...»

«...دۇيسەكەڭ كۇي تالعامايتىن, گازەت­تىڭ ماكەتىن ون سىزىپ, وتىز قارايتىن. ونىڭ جاساعان ماكەتى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي اجارلى, جۇپ-جۇمىر, ءا دەگەننەن وقۋشىنى وزىنە تارتىپ الاتىن. سودان بولار, اۋداندىق گازەت وبلىستىڭ تالاي جۇلدەسىن الۋدان كەندە بولعان جوق...»

يا, قايىربەك اعا دەسە دەگەندەي, دۇيسەنبى سمايىلوۆ رەداكتور بولعان جىل­دارى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتى رەسپۋبليكا بويىنشا مەرزىمدى باسى­لىمدارىنىڭ اراسىندا III ورىندى تۇراق­تى يەلەنىپ كەلدى. رەداكتسيا جانىندا قالماحان ابدىقادىروۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك جۇمىس ىستەدى.

– دۇيسەكەڭنىڭ قامقورلىق جاساپ, قول ۇشىن بەرمەگەن ادامى كەمدە-كەم شىعار. قانشاما ازاماتقا كومەكتەستى. ەلگە تانىمال جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازبەك سارسەنباەۆپەن اراداعى قارىم-قاتىناسى, سىيلاستىعى, حات جازىسىپ تۇرعانى سونىڭ ءبىر ايعاعى. اقىن قاناپيا دارىباەۆ, جالىنداعان جاستىق شاعىندا مارقۇم بولىپ كەتكەن سارسەن­بەك جۇمابەكوۆ پەن دارىندى جازۋشى, شەشەن جىگىتى ابدۋلحاميد يساەۆتاردى دا قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ولارعا تىلەك­تەستىك, اعالىق پەيىلمەن جاناشىر بولعانىن ەل بىلەدى, – دەيدى جاسى توق­ساندى القىمداپ قالعان, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى دۇيسەكەڭدەي اسىل جارىن جادىنان ءبىر ساتكە شىعارماي كەلە جاتقان اياۋلى انا كەڭەسكۇل اپا وتكەنگە ويلانا كوز جىبەرىپ.

ال ەندى دۇيسەكەڭنىڭ سول ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى قانداي بولدى دەگەنگە كەلەتىن بولساق, تاربيەلەنگەن جاس تالاپتاردىڭ بىرقاتارى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, وزدەرىنىڭ سۇيىكتى «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنە قايتىپ ورالدى.

ءبىرسىپىراسى ەلىمىزدىڭ اقپارات جانە ادەبيەت سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ اراسىنان قاتيرا جالەنوۆا, قۋاندىق تۇمەنباي, سەرىك بايحونوۆ, نۇرتورە ءجۇسىپ, تاعى دا باسقا تۇلعالى ازاماتتار شىقتى.

مەن بولسام, «وسكەن ءوڭىر» گازەتىندە 20 جىلعا جۋىق – كوررەكتورلىقتان باس­تاپ, رەداكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن قىزمەت اتقاردىم. قىزمەت بابىمەن الماتىعا قونىس اۋداردىم. ءوزى تار­بيەلەپ, رەداكتورلىققا تاعايىنداعان زاكىم جايلىباي اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىن 31 جىل ۇزدىكسىز باسقاردى...

1967 جىلدان باستاپ دۇيسەكەڭ شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولدى. بۇل جەردە اۋداننىڭ ادەبي-مادەني جاعدايىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بار ەدى. ەلىن سۇيگەن, ءان مەن جىرعا جانى قۇمار دۇيسەكەڭ قولى كەڭەيىپ, مۇمكىندىگى مولايعان شاقتا اۋدان مادەنيەتىن تۇبەگەيلى قولعا الدى. «جاس داۋرەن» ءان-بي ءانسامبلىن, «حالىقتار دوستىعى» كلۋبىن, سپورت سەكتسيالارىن قۇرىپ, اۋدان جاستارىنىڭ مادەني ءومىرىنىڭ دامۋىنا اتسالىستى.

– «جاس داۋرەن» ءانسامبلىن ۇيىم­داس­تىرۋعا دۇيسەكەڭنىڭ شاقىرۋىمەن رەسپۋب­ليكانىڭ تانىمال ونەر قايراتكەرلەرى: سازگەر اسەت بەيسەۋوۆ, بالەتمەيستەر ەلدوس ۋسين, جازۋشى ورازبەك بودىقوۆ ارنايى شيەلىگە كەلدى. ءبىر اي ونەرپازداردى دا­يىندادى.

اسەت بەيسەۋوۆ ءبىر اي بويى ءبىزدىڭ ۇيدە جاتتى. دۇيسەكەڭ ەكەۋى باسى-قاسىندا ءجۇرىپ «جاس داۋرەن» ءانسامبىلىن قۇردى. شيەلى تۋرالى «سىر مارجانى» ءانى دە وسى كەزدە دۇنيەگە كەلدى. ءانىن اسەت شى­عارىپ, ءسوزىن دۇيسەكەڭنىڭ ءوزى جازدى. 1968 جىلى شىققان وسى ءان حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, سەزىمىن سەرپىلتكەن شيەلىنىڭ شىن مانىندەگى گيمنىنە اينالدى.

«جاس داۋرەن» ءانسامبىلىنىڭ تۇساۋكەسەر بايقا­ۋىندا اتاقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەن­ديەۆ «مىنە, انسامبل, مىنە, وركەستر, ءبىرىن­شى ورىن سەندەردىكى» دەپ ريزاشىلىق سەزىم­مەن جينالعاندارعا جار سالدى, – دەي­دى كەڭەسكۇل اپا سول شۋاقتى جىلداردى سا­عى­نىشپەن ەسىنە الىپ, جىگەرلەنە سويلەپ.

بىردە دۇيسەنبى اعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. كەڭسەدە ەمەس, داستارقان باسىندا. سوزدەن ءسوز تۋىنداپ, اڭگىمەمىز ۇزاق­قا سوزىلدى. اڭگىمە گازەتتەن, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەن ادەبيەتكە, ونىڭ ىشىندە ولەڭگە ويىسقان شاقتا اعانىڭ: «تۋعان جەرگە, حالىققا از دا بولسا كومەگىم تيەر مە ەكەن دەپ ءارى اۋدان باسشىلارى قول­قالاعان سوڭ ءوزىمنىڭ سۇيىكتى گازەتىمنەن اۋپارتكومنىڭ حاتشىلىعىنا اۋىستىم. ارينە, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك, مادەني, وقۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى دا. دەگەنمەن ولەڭنەن قول ءۇزۋدىڭ وكىنىشى وزەگىمدى ءالى كۇنگە ورتەيدى. اكىمدىك پەن اقىندىق سوزدەرى ولەڭدە جاقسى ۇيقا­سىپ, قابىسقانىمەن ومىردە ءبىر-بىرى­نە كەرەعار ەكەن. ۇلى اباي «مەن بولامىن دەمەڭدەر» دەگەن ولەڭىندە: «...ءبىر
عىلىمنان باسقانىڭ, ءبارى دە كەسەل اسقانعا...» دەمەۋشى مە ەدى. قايران دا­نىشپانىم-اي», دەپ اۋىر كۇرسىنگەنى جا­دىمدا قالىپتى. قامقور اعامەن سوڭ­عى اڭگىمەلەسۋىم ەكەنىن ول كەزدە مەن بىل­گەن جوقپىن. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ەكى كۇن وتكەندە قايعىلى حابار جەتتى. بۇل كەزدە دۇيسەنبى اعا قىزىلوردا وبلىستىق گازەتىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن ەدى. بەلگىسىز جاعدايدا پو­يىزدان قۇلاپ مەرت بولىپتى. جۇمباق ءولىم...

ۇلكەن دە, كىشى دە مارقۇمنىڭ ۇيىنە – توقسانعا تاياعان اياۋلى اناسى ساراكۇل مەن 38-ىندە جەسىرلىكتىڭ قارا ءشالىسىن جامىلعان اياۋلى جارى كەڭەسكۇلدى جۇ­باتۋعا, قايعىسىن جەڭىلدەتۋگە اسىعىپ, اعىلىپ بارا جاتتى...

دۇيسەكەڭ «باعبان مەن باقا» دەگەن مىسال ولەڭىن:

ء«ومىر بۇل بولساڭىزدار

ويىمدى اڭدار,

قۇدايىن ۇمىتپاسىن تويىنعاندار.

«ادامنىڭ كۇنى اداممەن» ەكەنىن دە,

ءبىر ساتكە ەي,

مىرزالار, مويىنداڭدار!» –

دەپ اياقتايدى.

ادامنىڭ جانىن جانىپ, نامىسىن وياتاتىن, توعىشارلارعا توسقاۋىل بولاتىن وسىنداي تاقىرىپقا جازىلعان جىرلارى جەتەرلىك. ول شىندىقتى, ادىلدىكتى ءسۇيدى. سول شىندىق جولىنداعى جالىندى شۋماقتارى ونىڭ ءومىرىنىڭ قىسقا بولۋىنا سەبەپكەر بولدى ما دەگەن جۇرتشىلىقتىڭ كۇدىگى دە جوق ەمەس....

سوڭىندا قالعان ىدىرىس, روزا, اق­ادىل, مايرا, جاندوس سەكىلدى ۇل-قىزدارى ارداقتى اكەنىڭ اتىنا, داڭقىنا لايىق ەڭبەك ەتتى... قاجىلىق پارىزىن وتەپ قايت­قان كەڭەسكۇل اپا ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ ابىز اناسى اتانعان بۇل كۇندە.

80 جاسقا تولۋىنا وراي, كەڭەسكۇل ­باي­جانقىزى, مۇحامەدقالي قازىموۆ ­پەن مۇرات ك ۇلىمبەت قۇراستىرىپ, باسپاعا ازىر­لەۋىمەن دۇيسەكەڭ تۋرالى «اعىپ وتكەن ءبىر جۇلدىز» اتتى ەستەلىك كىتاپ جا­رىق كوردى. وسى قۇرام «سىر مارجانى» دەگەن جەكە جىر كىتابىن دا شىعاردى. سمايىلوۆتىڭ تاربيەسىن كورگەن, قويان-قول­تىق ارالاسىپ ءجۇرىپ گازەت شىعارعان اقىن قاناپيا دارىباەۆ قامقورشى ۇستا­زىمەن قوشتاسۋ ساتىندە ازالى جىرىن ­بىلايشا تولعاعان ەدى:

«اقىن ءولدى!

جارالعان كۇن نۇرىنان,

جارالعان ءسابي-ساۋلە شىندىعىنان.

قايتەيىن قيماسىمدى قولدان كومىپ,

قيالعا قۇل بوپ تۇرمىن

مىڭ قۇبىلعان...»

قوعام قايراتكەرى, بىلىكتى ۇيىمداس­تىرۋشى دۇيسەنبى سمايىلوۆ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن جانە ۇكىمەتتىك بىرقاتار مەدالمەن ماراپاتتالدى. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە قام­قور, وزىنەن بۇرىن وزگەنىڭ قامىن ويلاپ جۇرەتىن دالاداي دارقان دۇيسەنبى سمايىلوۆتى شيەلى ەلى, سىر حالقى جادىنان شىعارماسى انىق.

سارسەنبەك بەكمۇرات ۇلى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى,

شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى