قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلى كەرۋەنىنىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىنەتىن اقىن ءوزىنىڭ قىسقا ومىرىندە ۇلتىنا مول مۇرا قالدىرىپ كەتتى. قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا كەڭ تىنىستى ولەڭدەرىن, پوەمالارىن, اۋدارمالارىن, درامالىق تۋىندىلارىن قوسىپ, ءوزى دە جارىق جۇلدىزعا اينالدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆ ءومىر مەكتەبىنىڭ, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تالانتتى شاكىرتى بولا ءبىلدى. ال وسىناۋ ءىرى دە ءمان-ماڭىزى جوعارى مەكتەپتەردىڭ لايىقتى شاكىرتى بولعان ادام ءوز حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭدايتىن, ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتايتىن تۇلعا بولماۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن ەمەس.
ۇلى دالانى بەرەكەلى مەكەنگە اينالدىرىپ, جاھاندى تۇلپارىنىڭ تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن بابالارىمىزدىڭ بيىك رۋحىمەن سۋسىنداپ, ءوزى دە ولەڭ ولكەسىندە قيقۋ سالعان, ولجا تۇسىرگەن, جىر ايدىنىندا جاسىنداي جارقىلداعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ اباي شىعارماشىلىعىنا ات شالدىرىپ, قۋات الىپ, ۇلى اقىننىڭ تۋىندىلارىنا ارقا سۇيەگەندەي.
اباي:
«ۇيىقتاپ جاتقان جۇرەكتى
ءان وياتار,
ءۇننىڭ ءتاتتى ورالعان ءمانى وياتار,
كەيى زاۋىق, كەيى مۇڭ, دەرتىن قوزعاپ,
جاس بالاشا كوڭىلدى جاقسى ۋاتار...»
دەپ تولعانسا, ابايدىڭ ءبىر ءىنىسى, قازاقتىڭ ءبىر ءىرىسى ءىلياس:
«ۇيىقتاپ جاتقان كوڭىلدى
ولەڭ تۇرتەر,
قايعى-زارىن, قۋانىشىن
جاقسى تۇپتەر.
جۇرەگىمنىڭ ايناسىن شاڭ باسقاندا,
ورامالىم – وسى ولەڭ, بەتىن سۇرتەر, – دەپ جىرلايدى.
اقىن «ۇيىقتاپ جاتقان كوڭىلدى ولەڭ تۇرتەر», دەيدى. ءيا, اقىندى ولەڭ قۇدىرەتى قالعىتپايدى, كوز ىلدىرمەيدى, كەلەلى ويعا, توقسان بۇرىم تولعانىسقا تۇسىرەدى. ال «جۇرەگىمنىڭ ايناسىن شاڭ باسقاندا, ورامالىم – وسى ولەڭ, بەتىن سۇرتەر» دەپ تاعى دا ولەڭگە يەك ارتىپ, ولەڭنەن ءومىر ىزدەيدى, جانىنا جۇبانىش تابادى. بۇل جەردە ءبىر قاراعاندا ءىلياس ابايعا ەلىكتەگەندەي كورىنەدى. ءيا, ابايعا ەلىكتەمەگەن اقىن كەم دە كەم. بىراق شىن دۇلدۇلدەر ابايدىڭ ىقپالىندا تۇبەگەيلى قالىپ قويماي, ءوز جولىن تاۋىپ, ءوز بيىگىن قالىپتاستىرادى, دارا شىعىپ, اتىن وزدىرادى. سونداي دۇلدۇلدەردىڭ بىرەگەيى ءىلياس تا وزىندىك شىڭىن ءتۇزىپ, ءسوز ونەرىندە قايتالانباس تۋما تالانتىمەن شوقتىعىن تالايدان بيىك ەتكەن تۇلعا.
«قۇلاگەر!» بۇل – اقاننىڭ قۇلاگەرىن قايتا تىرىلتكەن, ماڭگىلىك ءومىر سىيلاعان, تۇلپاردىڭ داڭقىن وشىرمەي, ۋاقىت كوشىنەن قالدىرماي, بۇگىنگە جەتكىزگەن ءارى بولاشاققا اماناتتاعان, قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن انىق كورسەتكەن تۇنىق پوەما, تارلان جىر. باسقاسىن ايتپاعاندا, اقىننىڭ قۇلاگەردى سيپاتتاعانىن قاراڭىز.
«تاۋەت باس, قامىس قۇلاق, قۋارعان جاق,
قۇلان جال, بۇلان مويىن,
قوي جۇتقىنشاق,
قويان جون, جازىق جايا, جاۋىرىندى,
قۇس توپشى, قوس شىنتاعى
قالقىڭقىراق.
ءسىڭىرلى, جەر سوعارلى, اياعى تىك,
تۇلكى ءتوس, تازى تىزە, يت جىلىنشىك,
شاشاقتى, شاقپاق ەتتى,
الاسا ۇرشىق;
قۇندىزدىق قالاي بىتكەن
قۇيرىققا ءدۇپ؟
قوقاننىڭ جىبەگىندەي جەڭىل قۇيرىق,
نە قويۋ, نە بولماسا ەمەس سۇيىق!
بۇتىنىڭ اراسىنان ەل كوشكەندەي,
جامباستىڭ باسى دەلدەك,
قۋىس قولتىق.
شۇيدەلى, شوقتىعى ورگەك, شىدەرلىگى,
سەركە سان, جەلماياداي تىلەرسەگى;
تاۋ جەلىن تارتسا جۇتقان
تالىس تاناۋ,
تىنىستى كەڭدە جاتىر كەڭىردەگى.
جۇرسە دە جازداي قۇرى بولمايدى توق,
كەز جارىم كەسەر باستا كەسىم ەت جوق.
قاقپان بەل, قالباڭايلى, ۇڭگىر ساعاق,
شاپسا جەل, مىنسە جايساڭ,
تۇرسا سەلسوق».
ال, ەندەشە... ادەبيەتتىڭ ءبىر مىندەتى – تامساندىرۋ, تاڭعالدىرۋ. ولاي بولسا, «قۇلاگەرگە» تاڭعالماي كور. بۇل پوەما ارقىلى ءىلياس ءوزىنىڭ شىن جۇيرىك ەكەنىن كورسەتتى ءارى ءوزى ءدارىس العان ۇلاعاتتى مەكتەپتىڭ مەرەيىن ءوسىردى. ءىلياستىڭ «قۇلاگەرى» قازاق ۇلتى تۇرعاندا ەشقاشان مەرتىكپەيدى, ەشكىم مەرتىكتىرە المايدى دا, ويتكەنى ونىڭ وزەگىندە قازاقتىڭ جانى, قازاتىڭ تۋلاعان قانى, مىنەزى, بولمىس-ءبىتىمى, رۋحى, ءبارى بار. «قۇلاگەر» عاسىردان عاسىرعا سەكىرىپ, ۇلى كوشتى جۇتاتپاي ىلگەرى «شابا» بەرەدى.
«تەتىگى تەرەڭ, ءتىلى ورام, توگىلمەگەن وي ارام» دەپ, اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, ول ءوز حالقىنان ەشقانداي سىر بۇگىپ قالمادى, بار ارمان تىلەگىن جايىپ سالدى. ءىلياستىڭ «قۇلاگەر», «دالا», «كۇي», «كۇيشى» سىندى پوەمالارى باستاعان مۇرالارى ولەڭ وڭىرىندەگى كلاسسيكالىق ۇلگىسى سانالادى. وسى ورايدا كورنەكتى عالىم وتەگەن كۇمىسباەۆتىڭ پىكىرىن كەلتىرەيىك. ء«ىلياس جانسۇگىروۆ – قازاق پوەماسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن جاساپ بەردى, شوقتىعىنا شىڭ جەتپەس كوركەم تۋىندىلار جاسادى, پوەما جانرىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى», دەيدى. بۇل زەرتتەۋشىنىڭ تۇجىرىمى. حالىقتىڭ باعاسى دا وسىنداي.
