قادىمشا قولجازبالار

قاراعاندى ايماعىندا جال­پاق جۇرت بۇل كۇنى جىعا تاني قوي­مايتىن, سونداي ءمالىم دە بەي­مالىم تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – نۇر­جان شوڭ ۇلى. بىلتىر 500 بەت اراب جازۋىنداعى ولەڭدەرىنىڭ قول­جازباسى تابىلعان. ۇرپاعى ۇزاق جىلدار بويى ىزدەسە دە ناتيجە شىقپاپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تا­­باندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەن­­دى عانا ءمالىم بولعان جايى بار. ناقتىلاساق, الماتىداعى مۇح­تار اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قو­رىندا ساقتالعان قولجازبا 2021 جىلى عانا اۋدارماشىلارعا جەت­تى. كەشەگى كۇنى اراب قارپىنەن كي­ريلليتساعا تۇسكەن اقىن شى­عار­ماسىنىڭ ءبىر پاراسى ارقا جۇرتىمەن قاۋىشتى. شىعار­مالارى توپتاستىرىلعان «ميراس» كىتابى – نۇرجان شوڭ ۇلىنىڭ مول مۇراسىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا. جارىققا شىعۋىنا قولداۋ كورسەتكەن – ۇرپاعى. ءالى الدا كيريلليتسانى كۇتكەن 400 بەتتىك ارابشا قولجازبا تۇر.

ەل ىشىندە اراگىدىك نۇرجان شوڭ ۇلى – اقىن ءارى بي دەگەن بولجام ايتىلادى. التى الاش­تىڭ ارداقتىسى, ۇلت كوسەمى ءالي­­­حان بوكەيحانمەن بىرگە وس­كەن, دوس-جاران دەگەن دەرەك تە جوق ەمەس. شىعارمالارىن تاۋىپ, قادىمشادان, كي­ريللي­تسا­عا تۇسىرگەن – ايدارجان بال­تا­باي ۇلى. قازىر وسىلايشا 500 بەت­تىك قولجازبانىڭ 100 بەتكە جۋى­عى عانا اۋدارىلدى.

بۇل ايدارجان بالتاباي­ ۇلى­نىڭ قادىمشادان اۋدارعان العاشقى كىتابى ەمەس. بۇعان دەيىن كەڭەس وداعى كەزىندە بيلىككە حات جازىپ, قاجىعا بارعان, ءال-ءفارابيدى اۋدارۋدا قولتاڭباسى قالعان قاجىباي ءماندىباي ۇلى تۋرالى, سونداي-اق ءوڭىردىڭ وزگە دە وقىعان ءدىندارلارىنىڭ جازبا-

لارىنان تۇراتىن «امانات» كىتابى جارىق كورگەن. «اماناتتىڭ» جا­رىق كورۋىنە كومەك كورسەتكەن قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدى­كارىموۆ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

ايدارجان بالتاباي ۇلى نۇر­جان اقىننىڭ ەسىمىن العاش رەت «امانات» كىتابىنا دايىنداۋ كەزىندە كەزدەستىرگەندەرىن ايتادى. بۇل – 2017 جىل. ودان بەرى 5 جىل بويى اقىننىڭ مۇراسىن شارق ۇرىپ ىزدەپ كەلىپتى. قولىنا قولجازبا تيگەننەن كەيىن كىتاپتى كيريلليتساعا اۋدارۋعا كىرىسكەن كورىنەدى.

– نۇرجان شوڭ ۇلىنىڭ شىعار­مالارىن تابۋ, ونى جارىققا شىعارۋ وڭاي بولعان جوق. جان-جاقتان ىزدەدىك. اقىن سەرىك سا­عىن­تاي ەكەۋمىز 5-6 جىلدان بەرى ەسكى جاز­­بالاردى تاۋىپ, جارىققا شى­عارىپ كەلەمىز.

قولجازباسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋت قورىنان تابىلدى. 6 اي بويى اۋداردىق. ءبىر اي كىتاپقا تۇسىردىك. «اقىن ءاليحان بوكەيحانمەن جولداس بولدى, بىرگە ءجۇردى», دەگەن سوزدەر بار. بىراق ءبىز مىنا جۇمىسىمىزدا ونداي دەرەكتى كەزدەستىرە المادىق.

بەس جىل بۇرىن «امانات» كىتا­بىن شىعارعاندا ءبىلال اكەمىزدىڭ جازعان «نۇرجان اقىننىڭ ايت­قان ولەڭى», دەگەن ءبىر داپتەر كور­گەن ەدىك. مىنە, سول ارقىلى نۇر­جان شوڭ ۇلىنىڭ قانشاما شى­عار­مالارىن تاۋىپ الدىق. كەيىننەن اقىننىڭ پوەمالارى مەن ولەڭدەرىنىڭ ساقتالۋىنا اۋىل مۇ­عالىمى سەيىتقازى ابدىرازاق اعامىز مۇرىندىق بولعانىن بىل­دىك. نۇرجان اقىننىڭ بالاسى ءبى­لال قولجازبانى وسى كىسىگە تاپسىرسا كەرەك.

مەن تىكەلەي اۋدارامىن, سەرىك ونى وقىپ, جولى قالىپ قويعان تۇستارىن تۇگەندەپ وتىرادى, – دەي­دى ايدارجان بالتاباي ۇلى.

اۋدارماشى نۇرجان اقىن كەدەي دەگەن دەرەككە دا كۇمانمەن قارايدى. شىعارمالارىنىڭ ءوزى نۇرجان اقىننىڭ تەكتىلىگىنەن حابار بەرەدى دەگەن پىكىردە. قار­قارالى ۋەزى تەمىرشى بولىسىندا 1860 جىلى تۋعان اقىن 1931-1932 جىلدارى 73-كە قاراعان شاعىندا سەمەي گۋبەرنياسىندا قايتىس بو­لىپتى.

– كەدەي ادامنىڭ وسىنشا شى­عارما جازىپ, توپتاۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى كەدەي دەگەنمەن كەلىسە قويمايمىن, – دەيدى ايدار­جان بالتاباي ۇلى.

جازۋشى, اقىن سەرىك ساعىن­تاي  اقىننىڭ كيريلليتساعا تۇس­كەن نۇسقاسى تۇپنۇسقامەن بىردەي ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, وڭدەلمەگەن, قايتا رەداك­تسيا­لانباعان. كىتاپقا ەنگەن «اب­دۋلحاميت» پوەماسى جانە ولەڭدەر توپتاماسى اقىننىڭ اۋزىنان قا­لاي شىقسا, سولاي كيريلليتساعا ءتۇ­سىرىلىپتى.

– مەن بۇل كىتاپتىڭ ءبىر ءارپىن دە وزگەرتكەن جوقپىن. ويتكەنى ول قيانات بولار ەدى. بۇدان بۇرىن «امانات» دەگەن كىتاپ شىعار­عان­بىز. وسى ءوڭىردىڭ ءدىندار, اقىن­دارىنىڭ ەسكى جازبالارى. سونى ءبىر اقىندارعا اپارعاندا ولار وڭ­دەپ جىبەرىپتى. ول دۇرىس ەمەس. شى­عارماعا, ونىڭ اۆتورىنا وبال ەمەس پە؟

قادىمشا از-ماز تانيتىنىم بار. كەي جەرىندە ءبىر-ەكى سوزدەر ءتۇ­سىپ قالۋى مۇمكىن. بىراق نۇرجان اقىن­­نىڭ تۋىندىلارى تۋرا تۇپ­نۇس­­قاداعىداي. ءبىر-بىرىنەن ەش ايىر­­ماشىلىق جوق. ءبىراۋىز سوزىنە قالام تيمەدى. كىتاپقا 2-3 تول­­عاۋ-داستانى, 3-4 ولەڭى جانە «اب­­دۋل­حاميت» دەگەن پوەماسى, «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسىنىڭ ءۇزىندىسى كىردى.

بۇل قولجازبانىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ ەرتەڭ لاتىنشاعا كوشسەك, قادىمشانى مۇلدە ەشكىم وقى­ماي, قولجازبالار سول كۇيى قالىپ قويادى. سوندىقتان ونى كي­ريلليتساعا ءتۇ­سىرىپ, جارىققا شى­عا­رۋ ءلازىم. جاز­بالار – سونىسىمەن قۇندى.

قازىردىڭ وزىندە ايدارجان بالتا­باي ۇلىندا قوستاناي قالا­سىندا, جاڭاارقا, اقتوعاي, شەت اۋدانىن­دا ءومىر سۇرگەن ءبىراز ادامنىڭ قا­دىمشا قولجازبالارى بار. كو­لەمى 1000 بەتتەن اسىپ جىعى­لادى. ونى جا­رىققا شىعارۋعا ءبىراز ۋا­قىت كەرەك, دەيدى سەرىك ساعىنتاي.

نۇر­جان اقىننىڭ شىعار­مالارىن اۋدارعان ازامات­تاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر قادىمشا كىتاپتى وقىپ, جارىققا شىعارۋ ءۇشىن كەمى 4 اي ۋاقىت قاجەت.

قاراعاندى وبلىسى