كاسىپكەرلەردىڭ ويىنا دەن قويساق, تاۋار تاڭبالاۋ بيزنەس يەلەرىنە قويىلاتىن توسقاۋىلداردى ازايتادى. بىراق شارۋاعا قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان ماسەلە بار. تاۋارلاردى تاڭبالاۋ قىزمەتىنىڭ ۇلتتىق وپەراتورىنا ءالى مونوپولياسىزداندىرۋ جاسالماعان.
«Victory Zone» جشس ديرەكتورى راۋشان سابدەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا كەلەتىن جانە قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردى تۇگەل قاداعالاۋ قاجەت. قازىرگى گەوساياسي جاعداي سونى تالاپ ەتەدى. الايدا قازىرگى تاۋار تاڭبالاۋ قارقىنى جاڭا تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الماۋدا دەيدى.
«جاڭا گەوساياسي جاعداي ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردى قاداعالاۋ قاجەتتىگىن تۋدىرىپ وتىر. بۇل كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ قانداي دا ءبىر پروبلەمالارعا تاپ بولىپ, سانكتسياعا ۇشىراماۋى ءۇشىن قاجەت. ءبىزدىڭ نارىقتا تاڭبالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن, وزىق تەحنولوگيالاردى ۇستاناتىن بىرنەشە وپەراتوردىڭ جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس. يمپورت, ەكسپورتپەن اينالىساتىن وتاندىق كاسىپكەرلەر سانكتسياعا ىلىنبەس ءۇشىن تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جوباسىن جاڭا دەڭگەيدە جۇرگىزىپ, جاعداي جاساۋىمىز قاجەت», دەيدى كاسىپورىن باسشىسى راۋشان سابدەنوۆا استانادا وتكەن تاۋار تاڭبالاۋ جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءبىر ۇستەل باسىندا تالقىلاعان بەرەرى مول جيىندا.
اسىرەسە قاپتاماداعى تاۋار يدەنتيفيكاتسياسىنا كود جىبەرۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ كەرەك. ويتكەنى كاسىپكەرلەر كوبىنە وسى كەزەڭدە قيىندىققا كوپ ۇشىرايدى. سونىڭ سالدارىنان جاعىمسىز پىكىرلەر دە ءجيى تۋىندايدى.
«سونىمەن قاتار اتالعان جۇيەنىڭ ىسكە اسىرىلۋى قازىرگى زاڭناماعا قايشى كەلەدى. 1 شىلدەدەن باستاپ كاسىپكەرلىك كودەكسىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. بۇل بويىنشا نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ارنايى قۇقىعىنا بايلانىستى قۇقىقتى قايتا تابىستاۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا تاڭبالاۋ بويىنشا بىرىڭعاي وپەراتور فۋنكتسياسىن «قازاقتەلەكوم» اق ەنشىلەس كومپانياسى – «تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعى» جشس جۇزەگە اسىرىپ وتىر. زاڭدا تاۋارلاردى ۇلتتىق كاتالوگكە ەنگىزۋ بىرىڭعاي وپەراتورعا جۇكتەلگەن, بىراق ءىس جۇزىندە بۇل كاتالوگتى كاسىپكەرلەر ءوز قولىمەن جۇرگىزەدى. ولار كارتوچكانى ىسكە قوسىپ, تاۋارلاردىڭ 20-دان استام سيپاتتاماسىن تىركەيدى. كارتوچكانى اشىپ, باعا كاتالوگىنە تاۋاردى ەنگىزۋ ءۇشىن كاسىپكەر بۋحگالتەر, IT-مامان, تاۋارتانۋشى, حالىقارالىق ساۋدا ستاندارتتارىن بىلەتىن ادامدى جالداۋى كەرەك. ءسويتىپ, بيزنەستى جۇرگىزۋدە ىركىلىس پايدا بولا باستايدى», دەيدى كاسىپكەر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلدىڭ قازانىنداعى ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس تاۋار تاڭبالاۋ بويىنشا بىرىڭعاي وپەراتور ەاەو ەلدەرىمەن ينتەگراتسيالانعان جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. سوعان قاراماستان قازىر ينتەگراتسيا تەك بەلارۋسپەن تاڭبالاۋ كودتارىن تانۋ دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ورايدا ساراپشىلار تاۋار تاڭبالاۋعا قاتىستى ءبىر ەمەس, بىرنەشە وپەراتور جۇمىس ىستەۋى كەرەگىن, سول كەزدە باسەكە ورناپ, تيىسىنشە ساپا مىقتى بولا باستايتىنىن جەتكىزدى.
جاقىندا ۇكىمەتتە دە وسى ماسەلە قارالدى. «قازاقتەلەكوم» باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن 69,1 مىڭ تابيعي جۇننەن جاسالعان بۇيىم, 3,3 ملرد تەمەكى ءونىمى, 102,4 ملن اياق كيىم تاۋارى تاڭبالانعان. جوبانى ىسكە اسىرۋ پروتسەسىن تەجەيتىن بىرقاتار ماڭىزدى تۇستار دا بار. بيزنەستىڭ مالىمەتىنشە, بۇل – نەگىزىنەن اقپاراتتىق تاڭبالاۋ جۇيەسىنىڭ تەحنيكالىق پروبلەمالارى. وتاندىق اياقكيىم وندىرۋشىلەردىڭ وكىلدەرى تاۋارلاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋدى بيزنەستىڭ مۇددەلەرىنە ساي دەپ سانايدى.
«وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى رەتىندە تاۋاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋدى قولدايمىز. ويتكەنى بۇل وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ مۇددەسىن قولدايدى, باسەكەلەستىك ءۇشىن تەڭ جاعداي جاسايدى. ەگەر تەحنيكالىق پروبلەمالار بولسا, ونى شەشۋ كەرەك. ءبىز تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا دايىنبىز», دەيدى «Qaz Textile Industry» جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ وكىلى انار قايىرجانوۆا.
تاۋارلاردى كوتەرمە جانە بولشەك يمپورتتاۋشىلار تاراپىنان دا كوپ ماسەلە كوتەرىلدى. Inditex كومپانيالار توبىنىڭ وكىلى انتون سەرداريديدىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگى مەن GS1-Kazakhstan جۇيەسى اراسىندا ينتەگراتسيا جوق. تاڭبالانعان تاۋاردى ساتۋ كەزىندە كەدەن قويمالارىندا, ەلەكتروندىق كوممەرتسيادا تاڭبالاۋ كودتارىن ەنگىزۋ بويىنشا پروبلەمالار بار. اياقكيىمنىڭ بولشەك جانە كوتەرمە ساۋداسىن يمپورتتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى اينۇر قايداروۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, تاڭبالاۋ ۇدەرىسىن ەنگىزۋ تاۋاردىڭ قىمباتتاۋىنا, سونىڭ سالدارىنان اياقكيىمدى بولشەك ساۋدادا ساتۋشىلار سانىنىڭ ازايۋىنا اكەپ سوعادى.
الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن وندىرۋشىلەر اتىنان ءسوز سويلەگەن ءاليا مامىتباەۆا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى تومەن ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى تاڭبالاۋ قۇنى تىم جوعارى دەيدى. سونداي-اق «فارممەديندۋستريا قازاقستان» فارماتسەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ونىمدەردى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى شەتەلدىك وندىرۋشىلەردى تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىندە تىركەۋگە, تاڭبالانعان دارىلىك زاتتاردى تاراتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر بارىن ايتتى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جوباسىن ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى – تاۋارلاردىڭ ەركىن جانە زاڭدى اينالىمىن, اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ء«بىز مۇددەلى قاتىسۋشىلارمەن ءاربىر تاۋار توبى بويىنشا بارلىق ماسەلەنى قاراۋىمىز كەرەك», دەدى مينيستر.
«تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ» باس ديرەكتورى بيكەش قۇرمانعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاقىن ارادا ەلىمىزدە الكوگول جانە ءسۇت ونىمدەرىنە مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلمەيدى.
«2020 جىلدان باستاپ تەمەكى ونىمدەرى, 2021 جىلدىڭ قاراشاسىنان اياقكيىم, ال قازىر ءدارى-دارمەكتى مىندەتتى تاڭبالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزەر الدىندا ءتارتىپ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا باستالۋى كەرەك. اۋەلى قاناتقاقتى جوبا جاسالىپ, كەيىن تالداۋ جاسالىپ, قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىلەدى, سودان كەيىن بارىپ قانا بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانمەن, بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن, «اتامەكەن» ۇكپ-مەن كەلىسىلىپ, شەشىم قابىلدانادى. قازىر اشەكەي بۇيىمدار, سۋ جانە قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندار بويىنشا پيلوتتىق جوبا اتقارىلۋدا. الكوگول جانە ءسۇت بويىنشا مىندەتتى تاڭبالاۋدى ءازىر ەنگىزبەۋ جايلى شەشىم قابىلداندى», دەدى ب.قۇرمانعاليەۆا.
بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ سايتى تاراتقان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2019 جىلدان بەرى ءۇش تاۋار توبى تاڭبالانادى. ولاردىڭ قاتارىندا تەمەكى ونىمدەرى مەن اياق كيىم بار. بىرتىندەپ ءدارى-دارمەكتى دە تاڭبالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2022 جىلعى 4 قازانداعى جاعداي بويىنشا 4 تاۋار توبىنا مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلدى: ءۇلبىر جانە تەمەكى بۇيىمدارى, اياق كيىم, دارىلىك زاتتار. قۇرامىندا قانتى بار قاپتالعان سۋسىندار مەن زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاڭبالاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان دەپۋتات ەكاتەرينا سمىشلياەۆا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كوڭىل اۋداردى.
«كيبەرشابۋىلدار جەكەلەگەن پايدالانۋشىلارعا دا, مەملەكەتكە دە زيان كەلتىرۋدە. بارىمىزگە تسيفرلاندىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جىلدام جەڭىستەر ۇنايدى. بىراق بۇل جەتىستىكتەردىڭ ارتىندا ۇلكەن تاۋەكەلدەر تۇرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە اركەز نازار اۋدارىلا بەرمەيدى. حالىقارالىق يندەكستەر بويىنشا رەيتينگتىك جەڭىستەرگە نەگىزىنەن زاڭنامالىق بازانى ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى», دەيدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىر 32 مىڭنان استام اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىسىن مينيسترلىكتىڭ 5 قىزمەتكەرى قاداعالايدى. ولاردىڭ ءار نىساندى تەكسەرۋىنە 400 جىل قاجەت بولادى.
«كادرلىق تاپشىلىق ورناپ تۇر. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا سالاعا 10 مىڭ مامان كەرەك. قازىر 2 مىڭداي مامان بار. قوعامنىڭ كيبەرگيگيەناسى دا تومەن دەڭگەيدە. مىسالى, مونيتورينگكە سۇيەنسەك, دەرەكتەردەن ايىرىلىپ قالۋ فاكتىلەرىنىڭ 95 پايىزىندا وقيعا پايدالانۋشىنىڭ رۇقسات بەرۋى سالدارىنان ورىن الادى. پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ مەن IT-سەكتوردى دامىتۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ جالپى قۇرىلىمىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە جۇمسالاتىن شىعىندار ۇلەسىن ۇلعايتىپ, ونى 10 پايىزعا دەيىن (قازىر بىزدە بۇل كورسەتكىش 1 پايىز دەڭگەيىندە – رەد.) جەتكىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بارلىق ءىت-ماماندار مەن بىرقاتار ينجەنەرلىك ماماندىقتار ءۇشىن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماماندىقتاردىڭ كولەمى مەن سانىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلادى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ, وسى باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا نازار اۋدارۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن.
اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى زامير قوجانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا بولماۋى كەرەك.
– مينيسترلىكتىڭ مىندەتى تەزىرەك تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ بولسا, كوميتەت تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى وسالدىقتاردى انىقتاۋعا مىندەتتى. بۇل تۇرعىدا ەكەۋىنىڭ ماقساتى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى دەسەك تە بولادى. ال وسالدىقتاردى انىقتاۋعا ءتيىس كوميتەت كوپ جاعدايدا مينيسترلىكتىڭ ايتقانىنان شىعا المايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەربەس بولعان كەزدە عانا وبەكتيۆتى كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ جاعدايىن بىلە الامىز. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءتورت فاكتورعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىس. ولار – تسيفرلىق تاۋەلسىزدىك, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, ينفراقۇرىلىم تاۋەلسىزدىگى جانە IT-ونىمدەرىمىزدىڭ دەربەستىگى, – دەيدى مامان.
