– لۇقبەك شابدان ۇلى, حالىق قالاۋلىسى رەتىندە ءسىز وڭىردەگى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدەگى وقيعالاردى مۇقيات باقىلاپ وتىراسىز. بيىلعى جىلدىڭ باسى قازاقستان ءۇشىن وتە قيىن بولدى, قاڭتار ايىنداعى وقيعالارعا قانداي تۇسىنىكتەمە بەرە الاسىز؟
– بىردەن اشىق ايتايىن, بۇل ءبىزدىڭ سوعىس ەمەس ەدى. قاڭتاردا بولعان وقيعا, ەڭ الدىمەن جاستار ءۇشىن ساباق بولدى. ارانداتۋشىلىققا بارۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ءتۇسىندى. نە نارسەنى بولسىن, اقىل تارازىسىنا سالىپ, بايىپپەن شەشۋ كەرەك. قاڭتارداعى بۇل وقيعا بۇكىل ەلدە بولدى. بىراق ءبىزدىڭ وڭىردە العاشقى كۇندەردەن باستاپ شتاب قۇرىلدى, وبلىس باسشىسى جاعدايدى ءجىتى باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىردى. ناتيجەسىندە, وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا, زاردابىن از تارتتىق. ول دەگەنىمىز, كاسىپكەرلەر زارداپ شەككەن جوق. باسقا قالالاردا ساۋدا ۇيلەرى ءب ۇلىنىپ, كاسىپكەرلەر جوعالعاندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن شىعىنداندى, ۋايىمعا سالىندى. دانيال كەنجەتاي ۇلى پوليتسەيلەرمەن, ۇلتتىق ۇلان جاۋىنگەرلەرىمەن, دەپۋتاتتارمەن كەزدەستى. ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا قيىن ساتتەن وتتىك. ەڭ باستىسى, ەڭسەمىز ەزىلگەن جوق, تاۋەلسىزدىگىمىزگە سىزات تۇسكەن جوق. بۇل ءبىزدىڭ مادەني جانە گەنەتيكالىق كودىمىز.
– مادەني كود دەپ نەنى ايتىپ وتىرسىز؟
– مىسالى, وبلىستا 120-دان استام ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز داستۇرلەرىن ساقتاۋعا جانە جانداندىرۋعا, قورعاۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. ءبىز كىمنىڭ بولسىن, مادەنيەتىن سىيلايمىز. قازاقستاندا مۇسىلماندار حريستيانداردى پاسحامەن قۇتتىقتايدى, ولار ءوز كەزەگىندە ناۋرىزعا باۋىرساق ءپىسىرىپ, كورشى-قولاڭعا قۇتتى بولسىن ايتىپ بارادى. بۇل كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كورىنىسى سياقتى شىعار. بىراق بۇل ءبىزدىڭ بىرتۇتاستىعىمىزدى, ءبىر شاڭىراق استىنداعى بەرەكە-بىرلىگىمىزدى كورسەتەدى. «28 پانفيلوۆشى» ءفيلمىن كورگەن شىعارسىزدار. سوندا قازاق جانە ورىس سولداتى وكوپتا تۇرىپ, ەكىنشىسى بىرىنشىسىنە «قازاقستان ءۇشىن كۇرەسەتىن بولامىز. قازاقتاردىڭ كىم ەكەنىن بارىنە تانىتامىز. وعان ەش كۇمان بولماسىن!» دەگەنى بار. مىنە, ءبىزدىڭ اتالارىمىز ورتاق قازاننان اس ءىشىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولعان. قازىر دە سولاي. بۇل – مادەني كود.
– شىعىس قازاقستاننىڭ تاريحى باي. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جىلدا جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلادى. وسىنىڭ ماڭىزى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كوشپەلىلەر تاريحىنداعى جاڭا بەتتەردى اشامىز. ول دەگەنىمىز, سالت-ءداستۇر, مادەنيەت, تۇرمىس, تاعىسىن تاعى. اتا-بابالارىمىزدىڭ جاۋىنگەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەتالل وڭدەۋ, زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋ سەكىلدى كاسىپتەردى مەڭگەرگەندىگىن دە ايشىقتايدى. ۇلىبريتانياداعى « ۇلى دالا التىنى» اتتى كورمەنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا بەكەر ەمەس. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ دالا وركەنيەتى تۋرالى جاڭا اقپارات بۇكىل مادەني الەمگە بەلگىلى بولۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. ءبىزدىڭ بۇل جاڭالىقتارىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
– شىعىس قازاقستان قارقىندى دامۋ ۇستىندە دەدىڭىز. راس, اتقارىلىپ جاتقان بىرقاتار جۇمىستى كوزىمىز كورىپ وتىر. ىلكىمدى ىستەر تۋرالى ايتىپ ءوتىڭىزشى.
– مەنىڭ ويىمشا, وبلىس باسشىلىعىنىڭ الەمدىك ۇردىستەر مەن پەرسپەكتيۆالاردى كورە ءبىلۋ جانە سوعان سايكەس جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىندە دەپ ويلايمىن. مىسالى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمىن جانە ونىڭ قوسىلعان قۇنىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. بۇل – ستراتەگيالىق مىندەت. قازىر تەك بيداي مەن مال ساتاتىن ۋاقىت ەمەس. شىعىستا ەگىس القاپتارىنا تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ولاردى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىردى. ءبىز ءداستۇرلى تۇردە كۇنباعىس ءوسىرۋ كولەمى بويىنشا كوشباسشى بولدىق. بىراق قازىرگى باستى مىندەت – ونى قايتا وڭدەۋ جانە جاڭا نارىققا شىعۋ. ءدال وسى ماقساتتا وڭىردە بىردەن ءۇش مۇناي ەكستراكتسيالىق زاۋىتى سالىندى. ولار كۇنباعىستى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ جاقىن كورشىلەرىمىزگە جانە باسقا دا ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا ارنالعان مايلاردىڭ باسقا دا تۇرلەرىن وندىرەتىن بولادى. تاعى ايتا كەتەرلىگى, ءبىز وڭىردە ەلىمىزدە تەڭدەسى جوق بىرەگەي ءوندىرىس وشاعىن اشامىز.
– ول قانداي ءوندىرىس ورنى بولماق؟
– بۇكىل الەمدە ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى سىندى بەس-اق زاۋىت بار. بىلتىر وزىمىزدەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى بازاسىندا ونىمدىلىگى جىلىنا 200 توننا ۋران وندىرەتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن جىلۋ بولەتىن قۇرىلىمدار ءوندىرىسى اشىلدى. قىركۇيەكتە ونى قىتايعا جونەلتە باستادىق. ءبىز اتوم ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن ءوندىرۋشى جانە جەتكىزۋشى مەملەكەتتەردىڭ شەكتەۋلى توبىنا كىرەمىز. بىزدە ەڭ باي كەن ورىندارى بار جانە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلكەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل الداعى ۋاقىتتا «شيكىزات بازاسى» دەگەن بەلگىدەن ارىلۋعا جانە بىرەگەي ءونىم جەتكىزۋشىسى بولۋعا, الەمدىك نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇرۋ كۇتىپ تۇرعانىن بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سەرەبريانسك زاۋىتى ءوز جۇمىسىن قايتا باستايدى.
– ارينە, ونەركاسىپ پەن اگرارلىق سەكتور ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن سالانىڭ بىرەگەيى. بىراق ءسىز ءۇشىن ماڭىزدى جانە ەڭ قاجەت دەگەن جوبا بار ما؟
– قايتا تاريحقا شەگىنىس جاسايىق. ءۇش اۋداننىڭ تىرشىلىگى ەلۋ جىلدان بەرى بۇقتىرما سۋ قويماسىنداعى وتكەلگە بايلانىستى بولىپ كەلدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوپىر سالۋ تۋرالى شەشىمى وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن كوپىر حالىقتىڭ كوپتەگەن ماسەلەسىن شەشەدى. جولاۋشىلار ەندى مۇزدىڭ قاتۋىن, كوكتەمدە ەرۋىن كۇتىپ الاڭدامايدى. ەلەستەتىپ كورىڭىز, وتكەلدىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدى مەكەندەر كوپتەگەن جىل بويى نارىقتان وقشاۋلانىپ كەلگەن. كوپىر باسقا ەلدى مەكەندەرگە قاجەتسىز شىعىندارسىز تىنىش ءجۇرىپ قانا قويماي, كورشى ەلدەر اراسىندا لوگيستيكانى ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ نازارىنداعى نىساندا جۇمىستار توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– ال الەۋمەتتىك سالاعا ويىسساق, سوڭعى جىلدارى قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, كادرلار دايارلاۋعا, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. وسى ورايدا ءبىز بىرنەشە جىلدان بەرى الەمنىڭ جەتەكشى كلينيكالارىندا مەديتسينالىق كادرلاردى وقىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ يزرايل مەن گەرمانيادا ونكوگەماتولوگيا, گەماتولوگيا, كارديولوگيا, اكۋشەرلىك جانە گينەكولوگيا ماماندىقتارى بويىنشا 13 دارىگەر بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. ال التى جىل ىشىندە 377 مامان شەتەلدە وقۋدان ءوتتى. اۋدانداردا ەكى ينسۋلت ورتالىعىن اشتىق. قازىر شىعىس قازاقستاندا بوسانۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە اۋىلداعى بولاشاق انالارعا بوسانۋ ءۇشىن 600-800 شاقىرىمعا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. اۋىلدىق پەرزەنتحانالاردى بارلىق قاجەتتى جابدىقپەن قامتىدىق, قىزمەتكەرلەردى وقىتىپ شىعاردىق.
– انالار دەمەكشى, كوپبالالى انالارعا, از قامتىلعان وتباسىلارعا وڭىردە قانداي كومەكتەر كورسەتىلىپ جاتىر؟
– كوپبالالى وتباسىلار ۇنەمى نازارىمىزدا. الدىمەن ء«بىر قاباتتى شىعىس» باعدارلاماسىنا توقتالعىم كەلەدى. ونىڭ شەڭبەرىندە بۇكىل ءوڭىر بويىنشا حالىقتىڭ وسى ساناتى ءۇشىن ساپالى جانە جايلى ۇيلەر بوي كوتەرىپ جاتىر. ەلىمىزدە بالاماسى جوق بۇل باعدارلاماعا ازاماتتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. شىعىس قازاقستاننىڭ ءۇش اۋدانىندا 39 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ايتقانداي, ءار وتباسىنىڭ تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ سالىنۋدا. ارينە, كوپبالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلار اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الادى, بالالار ءۇشىن بارلىق وقۋ جاعدايى جاسالدى. وقۋ-قۇرالدارى, مەكتەپ فورماسى جانە اياقكيىمگە قاجەتتى بارلىق زات ساتىپ الىندى. ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ وڭىردە حالىقتىڭ بۇل ساناتىنا قاجەتتى جاعداي جاسالعان دەپ باتىل ايتا الامىن.
– ءبىلىم سالاسىندا شە, قانداي وزگەرىستەر, قانداي جاڭاشىلدىقتار بار؟
– ەڭ باستىسى, وڭىردە ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ تولىعىمەن جويىلدى. ءبىز «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىرمىز. 2025 جىلعا دەيىن وبلىستا توعىز مىڭعا جۋىق وقۋشىعا ارنالعان 20 مەكتەپ سالىنادى. بيىل اۋىلدىق جەرلەردە ءتورت جاڭا وقۋ ورنى پايدالانۋعا بەرىلەدى. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەكتەپتەردىڭ ۇلگىلىك جوبالارىن ءارتۇرلى ورىندارعا ءساتتى پايدالاناتىنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ولاردىڭ قۇنىن ايتارلىقتاي ارزانداتىپ قانا قويماي, ءاربىر ناقتى ەلدى مەكەننىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇرىلىس سالاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار ازامات رەتىندە مەن بۇل وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ءبىز جوعارى سىنىپتاردا ءىت باعدارلامالارىن ەنگىزەمىز, ال باستاۋىش سىنىپ روبوتتەحنيكامەن اينالىسادى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق تسيكل جانە اعىلشىن ءتىلى پاندەرىن وقىتۋ كۇشەيتىلدى. سونىمەن قاتار كوپتىلدىلىك باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ۇستىنە, ءتىل مۇعالىمدەرى جىل سايىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتەدى.
– ءوڭىرىمىز اسەم تابيعاتىمەن ەرەكشە. اسەمدىككە اركىم قۇشتار. قۇشتار بولعان سوڭ دا تۋريستەر لەگى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. وسى ءبىز تۋريستەردى قابىلداي الىپ جاتىرمىز با؟
– ءيا, تابيعاتىمىز ەرەكشە. وبلىس اۋماعىندا بىرنەشە قورىق پەن تۋريستەر ءۇشىن جاساقتالعان ورىندار كوپ. مىسالى, كاتونقاراعاي اۋدانىندا قازىر ءتۋريزمنىڭ اۋىلدىق جانە مەديتسينالىق سالالارى دامىپ كەلەدى. ايتا كەتسەك, ءبىزدىڭ تۋريستىك نۇكتەلەرىمىز قازاقستان بويىنشا ەلۋلىككە كىرەدى. سونداي-اق بيىل بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس باستالدى. مۇندا جىل سايىن 800 مىڭنان استام تۋريست كەلەدى. ريددەرگە قىسقى جانە ەركىن ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى رەتىندە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ارينە, ءبىز پانتوتەراپيا سياقتى بىرەگەي باعىت تۋرالى ۇمىتپايمىز. وعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ەمىن الۋعا كەلەتىندەر قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
– تۋريزم دەيمىز, وسى سالانى دامىتۋعا قولايلى وڭىرلەر – شەكارا شەبىندەگى اۋداندار. بىلۋىمىزشە, 2020 جىلى وڭىردە شەكاراداعى اۋدانداردى جانە بۇرىنعى اۋدان ورتالىقتارىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باستالعان. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– اۋىلداردا سپورتتىق جانە مادەني مەكەمەلەر سوڭعى رەت قاشان بوي كوتەرگەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ كورىڭىزدەر. كەيىنگى جىلدارى وڭىردە ءۇش مىڭنان استام حالقى بار ءاربىر اۋىلدا دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىن سالامىز, اۋىلدىق كلۋبتار مەن مادەنيەت ۇيلەرىن قايتا قۇرامىز, بيزنەس اشۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز. بۇعان دەيىن بىرنەشە اۋىلدا جاڭا جۇمىس ورىندارى, 9 سپورت نىسانى, 3 كوپپاتەرلى جانە 102 ەكى پاتەرلى ءۇي سالىندى, 284 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى تارتىلدى, 156 الەۋمەتتىك نىسانعا, سونداي-اق 450 شاقىرىم جولدار مەن كوشەلەرگە جوندەۋ جۇرگىزىلدى. بۇل تەك باستاماسى. سونداي-اق شەكارالىق اۋدانداردى دامىتۋ تۋرالى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بويىنشا حالىق قالاۋلىلارى شەكارالىق اۋدانداردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى, وزەكتى ماسەلەلەرىن تىڭدادىق. سودان كەيىن عانا بارلىق اقپاراتتى ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ, جۇمىسقا كىرىستىك. بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتىپ قانا قويماي, ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ ءىرى قالالارعا كەتۋىن ەداۋىر توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– ءسىزدى ءبىز ءوز وتانىنىڭ ناعىز پاتريوتى دەپ بىلەمىز. سەبەبى اۋىل-اۋدان ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىڭىز از ەمەس. ءوز ويىڭىزدى ايتىڭىزشى, ناعىز ءپاتريوتيزمنىڭ سىرى نەدە؟
– قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ءوز تۋعان اۋىلىڭدى, اۋدانىڭدى شىنايى جاقسى كورىپ, حالىقتىڭ تىرشىلىگىن جاقسى جاققا وزگەرتۋگە تىرىسۋ دەپ بىلەمىن. تاريحىمىزدى, اتا-بابا ەرلىگىن ۇمىتپاي, ەل بىرلىگىن ساقتاۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, وسكەمەندە تاۋەلسىزدىك تاريحىنان عانا ەمەس, سوناۋ ساق زامانىنان بەرگى تاريحتان حابار بەرەتىندەي ۇلكەن مونۋمەنت بوي كوتەردى. بۇل مونۋمەنتتىڭ ءوزى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلكەن ۇلگى. ونىڭ جانىندا تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, تۇڭعىش حالىق قاھارمانى, قازاقستان ارمياسىنىڭ تۇڭعىش گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى ساياباق اشىلدى. قاھارمان ءمۇسىنى بوي كوتەردى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا پاتريوتيزم قاسيەتىن دارىتادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مەرەي قاينار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
