ءتۇبى ءبىردىڭ قۇندىلىقتارى دا ءبىر

كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ تۇ­تاس­تاي الەمىن ومىرگە اكەلگەن تۇركى ءدۇ­نيەسىنىڭ وركەنيەت دامۋىنا قان­شا­لىقتى ۇلەس قوسقاندىعى ءتىلدىڭ ءۇس­تىنە سالىنبايتىن زامان ارتتا قال­عالى ەس جيعان ءتۇبى ءبىر جۇرت جان-جا­عىنا باجايلاي قاراپ, قۇندى­لىق­­تارىن سارالاپ, جادىگەرلەرىن جو­عالتىپ الماۋدىڭ قامىنا كىرىس­كەن. بۇل رەتتە تۇركىتىلدەستەردىڭ ءساۋ­لەت ونەرى مەن قالا قۇرىلىسىنا ارنالعان قۇرىلتاي وتكىزۋدىڭ ءداس­تۇرگە اينالۋىنىڭ ماڭىزى جوعارى. تۇركى  ساۋلەت ونەرى مەن قالا قۇ­رى­لىسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ناسيحات­تاۋ­مەن بىرگە, الەمدىك قوعامداس­تىق­تىڭ نازارىن تۇركى الەمىنىڭ ەجەلگى ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋعا جانە ونىڭ ءب ۇلىنۋىن بولدىرماۋعا اۋدارۋمەن قاتار, قالا قۇرىلى­سى­نىڭ ەجەلگى داستۇرلەرى مەن زا­ماناۋي ۇستانىمدارىن ۇيلەسىمدى ىقپالداستىرۋ ماقساتىن بەتكە ۇس­تاي, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءساۋ­لەت ونەرى مەن قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن كورسەتۋ­دى نيەت ەتەتىن بۇل جولعى باسقوسۋعا 26 ەلدىڭ ساۋلەتشىلەرى جينالدى. جالپى, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ساۋلەت ونەرى جانە قالا قۇرىلىسى بوي­ىن­شا ءىىى قۇرىلتايىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى 2008 جىلى ان­كا­رادا حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ ۇيىمى جانە قازاقستان مەن تۇركيا ساۋلەتشىلەرى مەن قالا قۇرىلىسشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق وداعى قابىلداعان بولاتىن. ءار داۋىردە تۇركى جۇرتىندا قالا سالۋ مادەنيەتىمەن تاريحتا قالعان كەنتتەر, قالالار بارشىلىق ەكەن­دىگى ايان. ال XX عاسىردىڭ اياعى مەن ءXXى عاسىردىڭ باسىندا تۇركى الە­مىندە ءوزىنىڭ جاڭا ورداسىن سالعان جۇرت – قازاق ەلى. سول سەبەپتەن دە ن.فوستەر, ك.كۋراكاۆا, ە.گابس­بۋرگس­كايا سىندى الەمگە ايگىلى ءساۋ­لەتشىلەر كەلبەتىندە قولتاڭباسىن قال­دىرعان استانا قالاسىندا ءساۋ­لەتشىلەر قۇرىلتايىنىڭ وتكىزىلۋى, وندا كەلەلى ماسەلەلەردىڭ قوزعالۋى شىعارماشىل ادامدارعا ءبىراز ازىق بولاتىندىعى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى. قۇرىلتايدا مەيمان كۇتكەن قا­لا­نىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعام­بەتوۆ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ارناعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە “ساۋلەت – تاسپەن قالانعان تاريح” دەگەن. بۇگىن وسىناۋ ۇلت پەن ۇلىستىڭ بول­مىسىن ايشىقتايتىن تەكتى سالا­دا­عى بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن يگى ءداس­تۇرگە اينالعان قۇرىلتاي ءوز جۇمى­سىن استانادا جالعاستىرىپ وتىر. ولاي بولسا, قوناقجاي قازاق جەرى­نە, ەڭسەلى ەلوردامىزعا حوش كەلدى­ڭىزدەر, دەپ شارانىڭ الەمدەگى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان, قا­زىرگى تاڭداعى ەڭ ۇشقىر ويلى ءساۋ­لەتشىلەردى قىزىقتىراتىن, ءتاجىري­بە­لىك جانە يننوۆاتسيالىق مۇمكىن­دىككە تولى قالالاردىڭ بىرىندە ءوتىپ جاتقانىن قاپەرگە سالدى. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قازاقستاننىڭ ءتۇر­كىتىلدەس ەلدەردىڭ ساۋلەت ونەرى جانە قالا قۇرىلىسى بويىنشا قۇرىل­تايى مەن قالا قۇرىلىسى فورۋمى­نا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ساۋلەت ونەرىندە عىلىمي-ءتاجىري­بە­لىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ۇردىسىندە تۇركى­تىلدەس ەلدەردىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتتى. سونداي-اق, تۇركى دۇنيەسىنە ءتان ساۋلەت ونەرى مەن قالا وركەنيەتى قاشاندا ۇرپاق بويىنا قازىق, عىلىمي ورتاعا ازىق بولىپ كەلە جاتقان جاسامپاز تاقىرىپ. “قا­رىم­دى ەل قالاعا باي” دەگەن. وعان دالەل سوناۋ انادولىدان التايعا دەيىنگى اتىراپتاعى سان-الۋان قالا مەن ساف التىنداي ساۋلەت تۋىن­دى­لارى. ەندى, مىنە, بۇل بايلىقتىڭ رۋحاني رەتى ەۋرازيا كىندىگىندەگى جاڭا شاھارعا جەتىپ, القالى جي­ىن­عا ارقاۋ بولىپ وتىر. ول دا بولسا, بۇگىندە الىسقا تانىس, جاقىنعا ءماشھۇر بولعان ەگەمەن ەلىمىز بەن اسقارالى استانامىزدىڭ الەم الدىنداعى بيىك ابىرويىنىڭ كۋاسى. ءوز كەزەگىندە تۇركى الەمىنىڭ شەبەر ساۋلەتشىلەرى مەن ماماندارىنىڭ باسىن قوسقان بۇل جيىننىڭ ورتاسى ەلىمىزدىڭ ءار تارابىنان كەلگەن قۇرىلىس مايتالماندارىمەن تولىپ وتىر. وسىناۋ ەكى يگى شارانىڭ باسى ءبىر ۋاقىت, ءبىر ارنادا توعىسۋى دا تەك جاقسىلىققا جەتەلەگەن, جا­سام­پاز دۇنيە بولدى, دەگەن استانا اكىمى بۇگىنگى كۇنى جوعالىپ كەتۋ قاۋپى مەن ءب ۇلىنۋ جاعدايىندا تۇر­عان ەجەلگى دۇنيە مادەني ۇلگىلەرىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ ما­ڭىزدىلىعىن, بىرلەسكەن ىزدەنىس­تەر­دىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىگىن ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتىپ, بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ بەرەرى بار ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ىستامبۇل قالاسىنىڭ مەرى كا­دىر توپباش جانە تۇركيا ينجە­نەر­لەر مەن ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى يلياس دەمەرجيدىڭ قۇ­رىلتايعا جەر-جەردەن جەتكەن ءساۋ­لەتشىلەر الدىندا سويلەگەن سوزدەرى دە زور ىقىلاسپەن تىڭدالدى. جىبەك جولى وركەنيەتىنىڭ جا­سا­لۋىنا قاتىسقان جۇرتتىڭ مۇرا­گەر­لەرى جينالعان باسقوسۋدا قازاق ەلى تاراپىنان ارحەولوگيا سالاسىنداعى ورتاعاسىرلىق قازاقستان مەن ورتا­لىق ازيادا حالىقتىڭ قالالارعا شوعىرلانۋى تۋرالى عىلىمي زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۇسىنىلىپ, ۇلى جىبەك جولىن زەردەلەۋدىڭ تىڭ دەرەكتەرى العا تارتىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق عالىم بەك يبراەۆ قورقىتاتا جانە زاراتۋ­شترا تاريحى تۋرالى, قازاقستان ديزاينەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كوشپەلىلەر ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرەگەي فەنومەنى – ماڭعىستاۋ جايىندا, سونداي-اق, “التىن ايماق جەتىسۋ” ەتنومادەني بەل­دىگى تۋرالى قازاقستان قالا قۇ­رىلىسشىلارى وداعىنىڭ پرەزي­دەن­تى ليۋبوۆ نىسانباەۆا اڭگىمەلەدى. ال جىل سايىن وتكىزىلەتىن “قا­زاقستان قالا قۇرىلىسشىلارىنىڭ فورۋمى – 2010” ماقساتى قۇرىلتاي العا قويعان مىندەتتەردەن الشاق ەمەس, قايتا ساباقتاسىپ, قابىسىپ, قاناتتاسىپ جاتىر. ونىڭ قۇرىل­تاي­مەن قاتار وتكىزىلۋى دە وعان قا­تى­سۋشىلاردىڭ قالا قۇرىلىسى مەن ساۋلەت ونەرى سالاسىنداعى ماسەلە­لەر­دى بىرلەسە تالقىلاپ, ءتاجىري­بە­لەرىمەن بولىسۋىنە يگى ىقپال ەتپەك. جۋرناليستەرگە ارنالعان باس­پا­سوز ءماسليحاتىندا تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ ۇيىمىنىڭ (تۇركىسوي) باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ: تۇركىسويدى كەيدە تۇركى جۇرتىنىڭ يۋنەسكو-سى دەپ اتاپ جاتادى. شىنىندا دا الەمدىك ءور­كەنيەتتىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­قان تۇركى الەمىنىڭ مادەنيەت ەس­كەرتكىشتەرىن ساقتاۋدا ءبىزدىڭ ۇيىم وسى مىندەتتى اتقارعىسى كەلەدى. مى­سالى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكى ەسكەرتكىشى – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تامعالى عانا يۋنەسكو قورعايتىن الەمدىك جاۋھاردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, تۇتاستاي تۇركى جۇرتىندا دا قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن ەسكەرتكىشتەر قانشاما, دەي كەلىپ, الدا سولاردىڭ تۇتاستاي ءتىزىمى جاسالۋىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى جانە ءالى وسى جاۋھارلاردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, اينالىمعا ەنگىزەتىن ەنتسي­كلوپەديالىق دۇنيە جازىلماعان­دىعىن العا تارتتى. قالا قۇرىلىسشىلارىنىڭ فورۋمىنداعى “سەمينار-كورمەدە” دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا قويىلعان ماسەلەلەر تەك تالقىلانىپ قانا قويماي, زاماناۋي كومپيۋتەرلىك كەس­تەدە, ماكەتتەر مەن فوتو ەكسپو­زيتسيالاردا ساۋلەت-قالا قۇرىلى­سى­نىڭ كورنەكتى جوبالارى دا كور­سە­تىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل جوسپارلار قالانىڭ ءىرى تۇرعىن ءۇي اۋداندارى­نىڭ جوبالارى, كەشەندەر مەن رەكراتسيوندى ايماقتار. كورمەگە كەلۋشىلەر قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ جوبالارى بولدى. بۇل كورمەدەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان 100 كورسەتىلىم ىشىنەن جوعارى تەحنولوگيالىق ءبىر عانا قۇرىلىس ماتەريالىمەن بىرگە, ءبىرتۇتاس قالانى سالۋ جوباسىن دا كەزدەستىردىك. يسمايل گاسپرينسكيدىڭ ء“تىل­دە, پىكىردە, ىستە بىرلىك” دەگەن ءسوزى جىبەك جولى وركەنيەتتەرى ءتۇر­كى­تىل­دەس ەلدەردىڭ ساۋلەت ونەرى جانە قالا قۇرىلىسى بويىنشا قۇرىلتايى مەن قازاقستاننىڭ قالا قۇرىلىسى فورۋمىندا ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ءتۇبى ءبىر جۇرتتىڭ قۇندايتىن قازىنالارى دا ءبىر ەكەنىنە وسى­لاي­شا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. انار تولەۋحانقىزى.