بۇل شارۋا 1861 جىلى 16 اقپاندا رەسەيدە باسىبايلىلىق قۇقىقتى جويۋعا بايلانىستى جۇزەگە استى دا, وسىدان كەيىن ورىس شارۋالارى قازاق جەرىنە كوشۋدى باستادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ: «1861 جىلى رەسەي شارۋالارى باسىبايلى تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلعان سوڭ ولارعا ءومىر سۇرەتىن جەر كەرەك بولدى. رەسەي ۇكىمەتى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى شارۋالاردى قازاق دالاسىنا كوشىرۋ دەپ شەشتى», دەيدى. شىن مانىندە, بۇل شارۋانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى رەسەي ۇكىمەتى:
ءبىرىنشى – شارۋالاردى جاپپاي كوشىرسە, ۇكىمەت بولۋى مۇمكىن ءارتۇرلى تولقۋ-ۇركۋدەن قۇتىلادى;
ەكىنشى – رەسەي قونىس اۋدارعان شارۋا ورىس-سلاۆياندار ارقىلى جات جەرگە ءوزىنىڭ سەنىمدى تىرەگىن قالىپتاستىرادى;
ءۇشىنشى – شارۋالار ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى;
ءتورتىنشى – كوشپەلى حالىقتاردى ورىس شارۋالارىنىڭ ۇستەمدىگى ارقىلى وتىرىقشى جۇرتقا اينالدىرۋدى ىسكە اسىرادى;
بەسىنشى – مۇسىلمان دىنىندەگى حالىقتاردى شوقىندىرۋ ىسىنە حريستيان شارۋالاردى پايدالانادى;
التىنشى – قازاق دالاسىنا ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرىپ, يمپەريا مۇددەسى ءۇشىن دالانى باي استىقتى القاپقا اينالدىرۋ كوزدەلدى (بۇل شارۋانى كەڭەس وداعى ىسكە اسىردى);
جەتىنشى – وتارلانعان جەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ورناتىلعان بەكىنىستەر مەن ورىس-كازاك اسكەري جاساقتارىن ازىق-ت ۇلىك, اس-اۋقاتپەن قامتۋ ىسىنە شارۋالاردى ماجبۇرلەيدى;
سەگىزىنشى – رەسەيدىڭ ىشكى ولكەلەرىندەگى كەدەي شارۋالاردى قازاق دالاسىنا جاپپاي كوشىرۋ ءۇشىن, «جاڭا جەردە تاماشا ءومىر ءسۇر» دەيتىن ۇران تاستاپ, ولاردى ەلىكتىرەتىن ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى. وسى باعىتتا شارۋالارعا تاراتۋ ءۇشىن 6,5 ملن دانا كىتاپشا باسىپ شىعارىلدى.
ونىڭ سىرتىندا 1880 جىلى رەسەيدە استىق شىقپادى. ەلدى اشارشىلىق جايلادى. سالدارىنان قازاق جەرىنە قونىس اۋدارۋشىلار سانى كۇرت كوبەيدى. وسىعان بايلانىستى 1881 جىلى قونىس اۋدارۋ تۋرالى ەرەجە قابىلداندى دا, اتالعان ەرەجە 1889 جىلى قايتادان تولىعىپ, كوشى-قون بۇرىنعىداي رەتسىز جۇرگىزىلمەي, قاراشەكپەندىلەر قونىستانۋعا ارنالعان جەرلەرگە عانا ادەيىلەپ جىبەرىلدى.
وسىلاي قازاق جەرىنە جەرىك بولعان (تەلجان شونان ۇلى) پاتشا اكىمشىلىگى زورلىقتىڭ نە ءتۇرىن ويلاپ شىعاردى. «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەمەكشى, قازاق جەرىن تارتىپ الۋدىڭ الۋان ءتۇرى ويلاستىرىلىپ, زاڭ جۇزىندە سىرتتان قونىستانعان كەلىمسەكتەردىڭ پايداسىنا شەشىلۋ جاعى قاراستىرىلدى.
«ارتىق جەر» دەپ قونىستاندىرۋ باسقارماسىنىڭ مەكەمەسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پايدالانۋىنان الىپ, رەسەيدەن اعىلعان مۇجىقتارعا بەرىپ تاۋىسقان سوڭ, ەندى ەگىنگە جارامسىز جايىلىمدىق جەرلەرگە جارماستى. قالايدا بۇراتانا ساناعان حالىقتى جايلى ورىننان قۋىپ, تاقىر مەن شولگە بوستىرۋدى كوزدەدى. ولاردىڭ بوساعان جەرىنە مۇجىعىن ورنالاستىرۋ قارقىنى ءورشي ءتۇستى (ومىرزاق وزعانباي.«رۋح كۇرەسكەرى», الماتى, نۇرلى الەم, 2010 ج. 47-ب).
وسى ءبىر قازاق دالاسىنا قونىستانعان قاراشەكپەندى ورىس دەرەكتەرىندە «ۆولنىە كولونيزاتورى» دەپ اتاپ, وتارلاۋ ساياساتىن وتە تياناقتى جۇرگىزدى جانە وعان قاتتى ءمان بەردى. ياعني پاتشا قازاق جەرىنە ورىس-كازاك اسكەرىنەن گورى ورىس مۇجىعىن قونىستاندىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن ءبىلدى.
تاريحشى اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ: «پاتشا قازاق دالاسىنا ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرۋ ارقىلى وتارلاۋدىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشتى. اتاپ ايتقاندا:
جەرگە مۇقتاج شارۋالارعا جەر تاۋىپ بەرىپ, تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ;
جاڭادان قونىستانعان شارۋالار ارقىلى جاڭا ولكەنى رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ;
شارۋالاردى كوبەيتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قارسىلىعىن شاشىراتۋ;
بولاشاقتا قازاق جەرىن تىرپ ەتە المايتىنداي يمپەريانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ۇستاۋدى ويلادى, – دەسە (الاش قوزعالىسى. الماتى, «سانات», 1995. 26-ب), تاعى ءبىر وتاندىق تاريحشى تىلەۋ كولباەۆ: «پاتشا ۇكىمەتى رەسەي قازاق جەرىنە ورىس مۇجىقتارىن قونىستاندىرۋ ارقىلى:
ورىس شارۋالارىن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تىرەگىنە اينالدىرۋ ارقىلى ورتا ازياعا پلاتسدارم اشتى;
قازاقتىڭ جەر بايلىعىن توناپ, ەلدى شيكىزات كوزىنە اينالدىردى;
ورىستاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتى ماڭگۇرتتەندىردى, – دەگەن تۇجىرىم ايتادى.
وسىلاي وتارلاۋ ساياساتى قارقىندى جۇرگىزىلە باستاعان 1875 جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا اسا جاۋاپتى ىستەردى ورىنداۋ ءۇشىن اق پاتشا ەڭ سەنىمدى شەنەۋنىگى ن.بالكاشيندى جىبەردى. ول 1878-1880 جىلدارى اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ وبلىستارىن ارالاپ, شارۋالاردى قونىستاندىرۋدىڭ بارلىق باعىت-باعدارىن ايقىنداپ شىقتى. وزىمەن بىرگە قارۋلى جاساق ەرتىپ كەلىپ قازاقتاردى شۇرايلى جەرىنەن تۇرە قۋىپ تاستادى.
زەرتتەۋشى ت.ي.سەدەلنيكوۆ «بوربا زا زەمليۋ ۆ كيرگيزسكوي ستەپي» دەگەن ەڭبەگىندە: «قازاق جەرىنە ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرۋ ءحVىىى عاسىردا باستالىپ, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اياقتالدى. وسى كەزدە قازاقتاردان ەڭ قۇنارلى دەگەن 10 ملن دەسياتينا جەر تارتىپ الىندى», دەيدى (كەرەيحان امانجولوۆ «تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى» الماتى, ء«بىلىم» 1999 ج.125-ب).
قازاق دالاسىنا جاڭادان كوشىپ كەلۋشىلەر جايلى ورىس ەتنوگرافى ا.ن.ماكسيموۆ بىلاي دەيدى: «ماسەلە مىنادا, العاشقى قونىس اۋدارۋشىلار ورىس حالقىنىڭ اسىل تەكتىلەرىنىڭ قاتارىنا جاتا قويمايتىن, كەرىسىنشە, الىس قيىرعا شىعاتىندار جەڭىل تابىس كوزىن ىزدەگەندەر, ءوز جەكە ماقساتىنا جەتۋ جولىندا ەشتەڭەدەن ۇيالماۋعا ۇيرەنگەندەر, سونداي-اق ول جاققا ءوز ەلىندە قىلمىس جاساپ, وتانىن تاستاۋعا ماجبۇرلەنگەن قىلمىسكەرلەر ەدى», – دەسە, (ماكسيموۆ ا.ن. رۋسسكيە ينورودتسى. ماسكەۋ, 1901. ست-115) دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى تاراپىنان 1888 جىلدان باستاپ جارىق كورگەن گۋبەرناتوردىڭ كوز-قۇلاعى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» 1902 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن ومبىدا شىعىپ تۇردى. وسى گازەتتىڭ العاشقى ساندارىنىڭ بىرىندە قازاق دالاسىنا ساياحات جاساعان فرانتسۋز ەجەن ۆوگيۋەنىڭ كورگەن-بىلگەنى جارىق كورگەن. ياعني فرانتسۋز ساياحاتشىسى قازاق جەرىنە جاڭادان قونىستانىپ جاتقان ورىس شارۋالارىنا كەز بولادى. ولار تامبوۆ ولكەسىنىڭ مۇجىقتارى ەكەن. ەجەن ۆوگيۋە قاراشەكپەندىدەن: «سەندەر ءوز وتاندارىڭنان جىراق كەتتىڭدەر, وكىنبەيسىڭدەر مە؟» دەپ سۇرايدى. انالار: ء«بىزدىڭ وتانىمىز بۇل جەرگە بىزبەن بىرگە كوشىپ كەلدى», دەپ وزدەرىنىڭ وتارشىلدىق پيعىلىن اشىق ايتادى.
