ساحانا ورنالاسقان مەكەننىڭ تابيعاتى دا بولەك, تاۋلى-تاستاقتى بولىپ كەلەدى. كەسەنەدەن ءارى 200-300 مەتر جەردە ەسكى جۇرتتىڭ ورنى بار. بۇل – ءحىح عاسىردا قاراتورعاي وزەنىنىڭ جاعاسىن مەكەن ەتكەن بەلگىلى باي ماقات سارجان ۇلىنىڭ قىستاۋى بولعان جەر. قىستاۋعا جاقىن جەردە ماقات بايدىڭ اتا-بابالارىنىڭ كونە قورىمى جاتىر.
كوپشىلىكتى تاڭعالدىرعان كونە كەسەنەنىڭ ساۋلەت ۇلگىسى دە ەرەكشە. ساحانانىڭ بيىكتىگى 6 مەتر. سىرتقى بۇرىشتارى مەن قابىرعا جيەكتەرى قىزىل كىرپىشتەن جارتىلاي دوعال قالانىپ, شىعىڭقى باعانامەن ورىلگەن. كۇمبەزى كونۋس ءتارىزدى بولىپ كەلەدى. باس قاسبەتى «پ» پىشىندەس بەلدەۋمەن ساندەلىپ, ورتاسىنان دوعال كىرەبەرىس ەسىك شىعارىلعان. ءۇش قابىرعاسى كىلەم ويۋىنا ۇقساس ورنەكپەن ادىپتەلگەن. نەگىزگى قاسبەتتىڭ ىشكى قابىرعاسىنا ساتى ورناتىلعان. ءدالىز ارقىلى ساتىمەن 1 مەتر تەرەڭدىكتەگى قابىرگە تۇسۋگە بولادى. ونىڭ ەسىگى شىمىلدىقپەن جابىلادى. ايەل مەن ەر ادامعا ارنالعان ەكى قابىردىڭ بۇرىشتارىندا شارشى ءپىشىندى ساڭىلاۋ قالدىرىلعان. ەسىك الدىنداعى ساحانادا ءۇش قۇلپىتاس تۇر.
– بۇل ساحانانىڭ ەرەكشەلىگى – ءبىر ۋاقىتتا 3 ادامنىڭ, ياعني ەر ادامنىڭ, ايەل ادام مەن بالانىڭ ءمايىتى بىرگە قويىلا بەرەدى. كىرەبەرىستە شىمىلدىقتى اشقاندا ەڭ ءبىرىنشى ماڭدايىڭ تيەتىن – بالانىڭ ورنى. سوسىن سول جاق تۇبىندە ەر ادامنىڭ ءمايىتىن قوياتىن جەر بار. ورتاسىنا ايەلدەر قويىلادى, – دەيدى ابۋعالي ماقاتوۆ.
بۇل عۇرىپ-ءراسىم بەرتىنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلگەن. ساحانانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا جاتقان ءمايىت شىلىڭگىر شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا دا يىستەنىپ كەتپەيدى. سەبەبى ساحانانىڭ ىشىندە ءاربىر ءمايىت قويىلعان جەردە اۋا تازارتاتىن ارنايى قۇبىر جەلىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. سوندىقتان اشىق قابىرستاننىڭ ىشىنە مۇلدە ءيىس تۇرمايدى. ۇنەمى قوڭىر سالقىن. ىشكى قابىرعاسى كىرپىشتەن ورىلگەن. بىرقالىپتى سالقىن اۋا ساقتالىپ تۇرادى. ساحانا ىشىندە ورىن بوساتۋ كەرەك بولعان جاعدايدا, مۇندا جاتقان ءمايىتتىڭ ەتى اعىپ كەتكەننەن كەيىن, سۇيەگىن قاپشىققا جيناپ, تومەنگە تۇسىرەدى. ال ورىن بوساتۋ كەرەك بولماسا, باسقا ءمايىتتى اكەلگەنشە سول جەردە جاتا بەرەدى
– مۇنى سۇيەككە سۇيەك قوسۋ دەيدى. ال جاڭادان جەرلەنەتىن ادامدى سول شۇڭقىرعا تۇسىرىلگەن سۇيەكتىڭ ورنىنا قويادى. ەندى ونىڭ قۇرىلىس جۇيەسى كەرەمەت قوي. ىشىندەگى ءمايىت ەشقاشان يىستەنبەي, ەتى سول كۇيىندە اعىپ كەتەدى. مۇنداي عۇرىپ ۇلىتاۋ جاعىنداعى سارىسۋدا, جامبىل وبلىسىندا ساقتالعان. تاراز جاعىندا ەسكى قورىمدار بار, بىراق ولاردىڭ ءبارى قيراپ, بۇزىلىپ كەتكەن دە, امان-ەسەن ساقتالىپ قالعانى وسى ماقات ساحاناسى عانا. ەڭ سوڭعى ادام جەرلەنگەنىنە 50 جىلدان اسقان جوق, – دەيدى ارقالىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى باتىرلان ساعىنتاەۆ.
ماقات بايدىڭ 65 جاستاعى تۋعان نەمەرەسى, بۇگىندە ارقالىق قالاسىنا قاراستى رودينا اۋىلىندا تۇراتىن ابۋعالي ماقاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماقات ساحاناسىنىڭ ىرگەتاسى 1898 جىلى قالانا باستاعان. ساحانانىڭ كىرپىشتەرى قولدان قۇيىلىپ, ءار كىرپىشكە قۇران اياتتارى جازىلعان, ساحانا قۇرىلىسى 1907 جىلى اياقتالادى.
– 1890 جىلدارى ماقات اتام تۇركىستانعا بارىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن كورىپ, ماڭايىنداعى ەسكى قورىمداردى ارالاپ, ءوز بولاشاق ۇرپاعىنا ەسكەرتىش قالدىرسام دەگەن ويعا كەلەدى. ساحانا تامنىڭ ءسۇلبى جوباسىن سىزىپ, ەلىنە قايتىپ ورالادى. كەلگەن سوڭ ءوزى مەكەندەگەن جەرى سارىادىر, كەيىن قايىڭشوق, كازىرگى تاڭدا ماقات دەپ اتالاتىن جەرگە ەرەكشە cاحانا تام سالامىن دەپ بەل بۋىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتەدى. وسىلايشا, اتام ماقات, ءىنىسى احمەت ەكەۋى تۇراقتاعان جەردە, قىپشاق تايپاسى قۇلان رۋىنىڭ جىگىتتەرىن جالداپ, كىرپىش قۇيعىزىپ, وسى ساحانانى تۇرعىزا باستايدى, – دەدى ابۋعالي ماقاتوۆ.
ابۋعالي شاراپ ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساحانانىڭ توبەسىندەگى كۇمبەزىندە وت جاعىپ, جاۋ شاپقان كەزدە تۇتىندەتىپ بەلگى بەرەتىن بارلاۋ ورنى بولعان. ساحانانىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان 1907 جىلى ماقات باي كىرپىش قالاعان جىگىتتەرگە اتقارعان جۇمىستارى ءۇشىن اقىسىنا مال بەرىپ, ونىڭ سىرتىندا, ءار جۇمىسكەرگە تولەك رۋىنان ءبىر-ءبىر قىزدان ايتتىرىپ بەرگەن.
اشىق قابىرستاندا 6 ادام ماڭگىلىك تىنىشتىق تاپقان. ولاردىڭ جەرلەنۋ ءداستۇرى دە وزگەشە.
– ولاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ تۋىس-تۋعاندارى: ماقاتتىڭ ءىنىسى كەنجەباي ەركەجان بالاسى, ايتباي دەگەن اعايىن, ەسىلباي دەگەن اعايىمىزدىڭ شەشەسى, احمەت اتامنىڭ ءسابي كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن قىز بالاسى جانە ءبىزدىڭ تولەك رۋىنا جاتپايتىن, اكەمنىڭ رۇقساتىمەن جەرلەنگەن بوتەن ءبىر ءمايىت بار جانە سوڭعى جەرلەنگەن مەنىڭ اكەم – ماقات ۇلى شاراپ, شىن ەسىمى شاhاراپ. ال ەندى ماقات اتام مەن احمەت اتامنىڭ ومىرىنە توقتالايىن. 1929 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى ميليتسياسى ماقات اۋىلىنا كەلىپ, سول اۋىلدىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەگەن, سالىق رەتىندە قالعان مالدىڭ ءبارىن اكەتپەك بولعان. وعان اتام ماقات: «مەن بەرەتىنىمدى ۇكىمەتكە بەرگەنمىن, ال ەندى قالعان مال-مۇلكىمدى بەرىپ, تۋىس-تۋعاندارىمدى, وتباسىمدى اشتان قىراتىن جاعدايىم جوق», دەپ قارسى شىققان. بۇل ءسوز ۇلكەن باسشىلارعا ۇناماعان, ارينە. ولار دەرەۋ اۋدان ورتالىعىنان ميليتسيا جىبەرىپ, ماقاتتى تۇتقىنعا الۋدى بۇيىرعان. سول كەزدە بەيسەنكۇل سىزدىققىزى اجەم ماقات اتاما: «ەسىك الدىندا جالعىز ميليتسيا تۇر, قالعاندارى اۋىل ارالاپ, مال جيناۋمەن ءجۇر, ەندى مۇنداي مۇمكىندىك بولماس. ءبىر ءىس-ارەكەت جاسا دا, قاش», – دەگەن ەكەن. سودان ماقات اتام ءوزىن كۇزەتىپ تۇرعان ميليتسيانى ۇرىپ جىعىپ, ءوزى اۋىلدان قاشىپ, تاۋلاردىڭ ىشىندەگى ۇڭگىرلەرگە تىعىلادى. سولاي 1931 جىلعا دەيىن ۇڭگىرلەردە تىعىلىپ جۇرەدى. اتامنىڭ شەشەسى ۇلشا اجەم مەن جۇبايى بەيسەنكۇل اجەم ەكەۋىنىڭ ۇنەمى تاۋعا تاماق تاسىپ جۇرگەنىن بايقاپ قالعان اۋىلدىڭ ءبىر ادامى وكىمەت ادامدارىنا حابارلايدى, – دەيدى ابۋعالي اعا.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, ءومىرىنىڭ سوڭىن تاۋ-تاستى پانالاپ قۋعىن-سۇرگىنمەن وتكىزگەن ماقات باي 1931 جىلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى سۇلۋتوبەدەگى دايىر تاقىر دەگەن جەردە كوز جۇمادى. ءىنىسى احمەت تە ءدال وسى جىلى سول ماڭايدا كىسى قولىنان قازا تابادى.
– سوڭعى كەزدە ماقات ساحاناسى تۋرالى جاڭساق اڭگىمەلەر تاراپ, تولىق زەرتتەلمەي, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىن. شىنى كەرەك, جۋرناليستەر ماقاتتىڭ ۇرپاعىن ىزدەستىرىپ, ماعان وزدەرى حابارلاسادى دەگەن ءۇمىت بولدى. بىراق تاريحشى, ەتنوگراف, ساياحاتتانۋشى بولسىن, بىرلەسكەن تۋريستىك توپ بولسىن, اتامنىڭ باسىنا بارىپ, ساحانانىڭ تاريحىن وزدەرىنشە پايىمداۋدى ادەتكە اينالدىرىپ بارادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتقان سوزىمەن اقپارات تاراتىپ ءجۇر. كوپ رەتتە شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات تاراپ جاتقانى وكىنىشتى. كىشى ارعىن تولەك رۋىنان شىققان ماقات سارجان ۇلى 1869 جىلى تۋىپ, 1931 جىلى قايتىس بولدى. ماقاتتىڭ ۇرپاعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. ماقاتتان شاراپ تۋادى, انام جامال قاسىمقىزى دەگەن كىسى بولعان. شاراپتان 5 بالا – 3 ۇل, 2 قىز تۋادى. ۇلكەن قىزى ءزۇلپيا – 1948 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, ارقالىق قالاسىندا تۇرادى, ەربول, ساۋلە ەسىمدى ەكى بالاسى بار. اعام قاجىعالي شاراپ ۇلى 2017 جىلى ومىردەن ءوتتى. اسقار ەسىمدى ۇلى, دانا ەسىمدى قىزى الماتىدا تۇرادى. ەكىنشى اعام مۇحامبەتقالي شاراپ ۇلى 1997 جىلى قايتتى, بالالارى مارات پەن سامات استانادا. مەن ارقالىقتامىن, جەڭىس اتتى ۇلىم, جانار دەگەن قىزىم بار, ەكەۋى دە ارقالىق قالاسىندا تۇرادى. ماقاتتىڭ ءىنىسى احمەت 1873-1931 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, – دەگەن ابۋعالي شاراپ ۇلى ماقات ساحاناسىنىڭ تاريحىن شىن بىلگىسى كەلگەن ادام بولسا, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اۋزىنداعى اڭىزعا سۇيەنبەي, ءبىزدىڭ وزىمىزگە حابارلاسسا ەكەن دەگەن ءوتىنىشىن دە ايتتى.
ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى شەڭبەر اۋىلىنىڭ ماڭىندا ماقات ساحاناسىنا ۇقساپ سالىنعان كونە مازارلار بار. بىراق بۇل مازارلاردى ساحاناعا ۇقساتىپ تۇرعان تەك سىرتقى كەلبەتى عانا. ال ساۋلەتى مەن ىشكى قۇرىلىسىندا ەشقانداي ۇقساستىق جوق.
قوستاناي وبلىسى
