العاش 15-اق جاسىندا جازعان دۇكەنباي دوسجاننىڭ «كوكپارى» سونداي تۋىندى. دودانىڭ اراسىنان بەرىلگەن رەپورتاج. كوكپاردىڭ ەڭ اۋىرى – دودا. اۋىلدا ۇلكەندەر «باستالدى ما جىندى كوكپار؟» دەيتىن. سول جىندى كوكپارىڭىز – دودا. ءجۇز, ەكى ءجۇز اتتىلى ءبىر سەركەگە تالاسادى, وڭاي ما؟ ولگەن-تىرىلگەنىن بىلمەيدى جىگىتتەر. كەسكىلەسكەن ۇرىس سەكىلدى سىرتىنان قاراعاندا. تالايى مەرتتىگەدى. مەرتىككەنى بىلاي تۇرسىن, جازىم بولادى, ءولىم قۇشادى. سوندا دا قويماي كوكپار تارتادى قازاق! نەگە؟ جازۋشى دۇكەنباي دوسجان دا وسىعان توقتالادى, كوكپار ارقىلى قازاقتىڭ تابيعاتى مەن تاعدىرىنا دەندەيدى.
شىعارما ءبىر قاراعاندا ەتنوگرافيالىق اڭگىمە سياقتى قابىلدانادى. ءيا, ەتنوگرافيالىق سيپاتى بار. وندا كوكپاردىڭ نەشە ءتۇرى, امالى, ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلى – ءبارى ەگجەي-تەگجەيلى كورىنىس تابادى. سونىمەن قاتار قىر قازاعىنىڭ, دالا قازاعىنىڭ مىنەز-قۇلقى, اتقا مىنسە ەلىرىپ كەتەتىن اساۋ, تارپاڭدىعى قىلاڭ ۇرادى. قانعا سىڭگەن قاسيەت بولعاندىقتان, «ونداي كوزسىز ەرلىك قايدا اپاردى؟» دەي المايمىز, بىراق...
جازۋشىنىڭ «كوكپار» اڭگىمەسىندەگى سەردالى كىم؟ اكەدەن قالعان جالعىز, جاي عانا جالعىز ەمەس – قۋ جالعىز. شەشە, تۋعان باۋىر, تۋىس جوق, رۋلاستارى عانا بار قۋ جالعىز. اكەسى سەرىقۇل زامانىندا كوكپاردىڭ ءپىرى اتانعان جىگىتتىڭ الدى. اجالى كوكپاردان كەلگەن! ايەلى جىلاپ «بارما!» دەپ قالعاندا, اكەسى بولماي كەتىپ, اقىرى ۇيىنە جەتىپ ءجانتاسىلىم ەتكەن. ءولىم اۋزىنا جەتسە دە كوكپاردى بەرمەي اۋىلىنا قالدىرعان. ەندى اكەسى كوكپاردان ولگەن سەردالىعا سول ويىننىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟ ءبىر جاعىنان – قاندا بار قاسيەت, ەكىنشى جاعىنان – ەش قامقورسىز جالعىز قالعان سوڭ اتقا ءمىنىپ, جىلقى باعىپ كەتكەن سەردالى. اتقا مىنگەن جىگىتتىڭ ەرمەگى كوكپار ەمەي نە بولسىن؟! ءۇشىنشى جاعىنان اۋىل اقساقالدارىنىڭ قامشىلار ءسوزى بار ەمەس پە؟ «ساداعاڭ كەتەيىن, كوكپاردىڭ ءپىرى ەدى. قىرعىزالىنىڭ نامىسىن بەرمەي ءوتتى عوي. اكەسىنە تارتسا, مىنا كوكپار وسى بالانىكى بولار. اكەڭدى كورگەن اقساقالدارعا كورسەت ونەرىڭدى!» دەگەن سوزدەر قولتىققا دىم بۇرىكپەي قويا ما؟
ارينە, مۇنداي سوزدەردەن سوڭ بۇل كوكپاردا دا سەردالى جانىپ تۇسەدى. ءبىرىنشى كوزگە تۇسەدى. توپتى جارىپ سۋىرىلىپ الىپ شىعادى سەركەنى. اتىنىڭ بىرەر تەرى ىشىندە ەكەنىن بىلەدى, جاراۋى جەتپەگەن. سويتسە دە قورجىنداسا تارتقاندا قاتارىنان ۇزدىك شىعىپ ءبىر بايقايدى دا, سەردالى كوكپاردى تاستاپ, ارىرەك بارىپ تۇرادى. قايتسام با دەگەن وي مەڭدەيدى. ونىڭ ۇستىنە مانا اۋىلدان شىعاردا ءبىرتۇرلى قوبالجىپ, جۇرەگى اتقاقتاعانى ەسىندە ەدى. سۇيگەنىن دە ويلايدى: «وسىدان قولعا بىرەر مال ءبىتىرىپ قوسىلساق! «قوسىلماق بوپ ۋادەلەسكەن!» كەرەگى جوق كوكپاردىڭ! جاستىعىن قور ەتىپ ءبىتتى. وزدەرى-اق نامىسقا قۇربان بولىپ قىرقىسا بەرسىن. قاسىندا قاراقىز, الدىندا بەس-ون تۇياعى بولسا بولعانى. تىنىشتىق كەرەك, تىلەمەيدى ارتىقتى». بۇل – سەردالىنىڭ ىشكى ويى.
سولاي ەكىويلى بولىپ تۇرعان سەردالىعا ەل ۇلكەندەرى «دودانى بۇزسىن, نامىستى جىقپاسىن» دەپ سالەم ايتىپ جىبەرەدى. سۇيگەنىن ويلاپ, قايتۋعا بەت العان سەردالىعا! نامىسقا شاپقان قازاق ەمەس پە؟ دوداعا ەنەدى سەردالى. دودانى بۇزۋ دەگەن ايتقانعا عانا وڭاي. تەبىسىپ, قامشىلاسقان جۇزدەگەن اتتىلىنى ءبىر شەتىنەن بۇزىپ-جارىپ, سەركەگە تالاسقان ورتاسىنا كيلىگۋدىڭ ءوزى قيىن. ودان ءارى كۇشىڭدى اسىرىپ, ايلاڭدى قوسىپ, سەركەنى العان كۇندە قالىڭ اتتىلىنى قاعىپ-سوعىپ شىعۋ دەگەن... بۇل جەردە ءوزى پۇشپاعىنان ۇستاي الماسا دا, كيىپ-جارىپ ارانداتىپ, سەركەنى تاقىمداپ تارتىپ بارا جاتقاندى سىرتىنان قامشىمەن سوعىپ, قاستاندىق قىلاتىن شالدۋار دۇلەيلەر كوپ. ونى اۆتور: «وزدەرى شىعارماسا دا وزگەگە شىعارتپايدى. سان توسقاۋىل ادامدى دا, اتتى دا جانشىپ جىبەرەدى», دەيدى. تۋرا ومىردەگىدەي, وزىنە قاتىسى بولماسا دا, قاعىپ تاستاۋعا تىرىسادى. جازۋشى وسى تۇسىن جەتكىزە بىلگەن كوكپاردىڭ. ءبىر وقىعان بايقاي بەرمەۋى مۇمكىن-اۋ, قايتالاپ وقىعاندا كوكپار – قازاقتىڭ ءوز تاعدىرى دەگەندەي ويلارعا جەتەلەيدى. ادام تاعدىرىن ءوزى جاسايتىنعا ۇقسايدى. سول ويدى سۋرەتتەيدى.
اۋىلدىڭ وجەت ەرى, جاپ-جاس, وتاۋ قۇرماعان سەردالىنىڭ دودانى بۇزعانى نەگە كەرەك, سوڭىندا ءولىپ تىنسا؟! اكەسى كوكپاردان ولگەن جالعىز جىگىتتىڭ سوڭىندا قالعان بالاسى دا جوق. سەرت بايلاسىپ سۇيگەن قاراقىزى قالدى ەڭىرەپ. قايتا اكەسى بۇدان باقىتتى ەكەن. سەردالىداي ۇل قالدى سوڭىندا. مۇندا ول دا جوق. تۇل كەتتى. ونى ويلاساڭ بۇل سەردالىنىڭ دا, اكەسىنىڭ دە قاسىرەتى ەمەس, جاسىنان تارتىسىپ وتكەن جۇرتتىڭ, قازاقتىڭ قاسىرەتىنە اينالىپ شىعادى. اتاسى كامپەسكەلەنىپ اشتىقتان نە رەپرەسسيادا اتىلعان, اكەسى سوعىستان قايتپاعان جالعىز ۇلدى اقىرى كوكپاردا ءوز قازاعى تەپكىلەپ, قامشىلاپ ولتىرگەندەي جاعداي ەمەس پە؟ باسىندا الگىندەي تاعدىرى بار جەتىم قازاققا ەندىگى ۋاقىتتا تارتىسا بەرىپ نە كەرەك؟..
