يادرولىق قارۋدى ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىم

ساراپشىلار پولياك پرەزيدەنتى اندجەي دۋدانىڭ بۇل ءوتىنىشى «دۇرىس جاسالعان شەشىم ەمەس» ەكەنىن ايتادى, ويتكەنى «يادرولىق قارۋلاردى رەسەيگە جاقىنداتۋ ولاردى وسال ەتىپ كورسەتىپ قانا قويماي, اسكەري تۇرعىدان دا پايداسىز قىلماق». ال اقۇي بولسا مۇنداي ءوتىنىش تۇسپەگەنىن مالىمدەدى. دەسە دە اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى رەسەيدى يادرولىق قارۋ قولدانۋدان تىيۋعا تىرىسىپ جاتقانى انىق. بۇعان دەيىن اقش اكىمشىلىگى بىرنەشە رەت اسكەري جاتتىعۋلار دا ۇيىمداستىردى.

«The Guardian» باسىلىمى «نەگىزى اندجەي دۋدانىڭ يادرولىق قارۋ تۋرالى مالىم­دەمەسى كورشىلەس بەلارۋس كونس­تيتۋتسيا­سىنا رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋىن ءوز تەرريتورياسىندا ورنالاستىرۋعا رۇقسات بەرەتىن وزگەرىستەردەن كەيىن ايتىلعان» دەپ مالىمدەيدى. پولشا پرەزيدەنتى ەلىنىڭ يادرولىق قارۋ الماسۋعا قاتىسۋ الەۋەتىنىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, وندا قابىلداۋشى ەلدىڭ ۇشقىشتارى ءوز جەرىندە ساقتالعان اقش يادرولىق بومبالارىمەن ۇشۋعا ۇيرەتىلەتىنىن مالىمدەگەن ەدى.

امەريكانىڭ يادرولىق قارۋىن پولشاعا بەرۋ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا (NPT) قايشى كەلەدى. سونداي-اق «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالعاننان كەيىن 1997 جىلى ناتو مەن رەسەي اراسىن­داعى اكتىنى بۇزۋى مۇمكىن. وندا ناتو قۇرامىن­داعى جاڭا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا يادرو­لىق قارۋدى ورنالاستىرماۋ تۋرالى ايتىل­عان. الايدا رەسەي قازىر دە بۇل زاڭ بويىنشا بەكىتىلگەن ءوز مىندەتتەمەلەرىن بۇزىپ وتىر.

سونىمەن قاتار يادرولىق ساراپشىلار­دىڭ ءبىر توبى بۇل ماسەلە پولشا نەمەسە ناتو ءۇشىن ستراتەگيالىق ماعىناعا يە ەمەس ەكەنىن ايتادى. امەريكالىق عالىمدار فەدەراتسيا­سى (FAS) بولسا ەۋروپادا قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن اقش-تىڭ نيدەرلاند, بەلگيا, گەرمانيا, يتاليا جانە تۇركيادا 100 يادرولىق وقتۇمسىعى بارىن مالىمدەدى. بىراق بۇل قارۋدىڭ بارلىعى اسكەري تۇرعىدان ەسكىرگەن جانە رەسەيمەن سوعىس بولعان جاعدايدا قولدانۋعا بولمايتىن ۆ61 بومبالارى. قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جونىندەگى ساراپشىلار ولاردى ەۋروپادان شىعارۋدى كوپتەن بەرى تالاپ ەتىپ كەلەدى. دەگەنمەن The Guardian-نىڭ مالىمدەۋىنشە, ولار قاۋىپ-قاتەردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەمپەنناتسياسى بار B61-12 رەتىندە جاڭارتىلىپ, وسى جىلى قولدانىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق بومبالار اقش-تىڭ قازىرگى يادرولىق ارسەنالىنىڭ ءبىر بولىگى بولۋى مۇمكىن جاڭا F-35A Lightning II جاسىرىن يسترەبيتەلدەرىنە ورنالاستىرىلادى. وسى ورايدا FAS يادرولىق اقپاراتتىق جوبا ديرەكتورى حانس كريستەنسەن ەۋروپاداعى B61-12 قويمالارى جاڭارتىلىپ, نىعايتىلىپ جاتقانىن ايتتى. «مۇنداي ارەكەتتىڭ سەبەبى قارۋلى كۇشتەردى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقان رەسەيلىك زىمىرانداردىڭ قاۋىپ-قاتەرىنەن قورعاۋ, سوندىقتان ناتو-نىڭ يادرولىق قارۋدى رەسەي شەكاراسىنا جاقىنداتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى تاڭعالارلىق شەشىم بولار ەدى», دەدى كريستەنسەن «The Guardian» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى «پولشا نەگىزى ءبىر جاعىنان بۇل ماسەلەنى تەكتەن-تەككە كوتەرىپ وتىرعان جوق» دەيدى. ويتكەنى ۆلاديمير پۋتين ۋكراينانىڭ تاعى ءتورت ايماعىن اننەكسيالاي وتىرىپ, رەسەي تەرريتورياسىن قورعاۋ ءۇشىن قولىنداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانامىن دەپ قورقىتتى. ول بۇل مالىمدەمەنى ۋكراينانىڭ قارسى شابۋىلىنان رەسەي كۇشتەرى كەيىن شەگىنىپ بارا جاتقان كەزدە ايتقان ەدى. اقۇي سول كەزدە ەگەر پۋتين يادرولىق قارۋدى قولداناتىن بولسا, ونىڭ «زارداپتارى» تۋرالى ەسكەرتتى (رەسەيلىك شەنەۋنىكتەرگە جەكە ەسكەرتۋ جاسادى) بىراق ونىڭ قانداي بولاتىنىن ناقتىلامادى. دەسە دە, پولشانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى زبيگنەۆ راۋ وتكەن اپتادا يادرولىق سيپاتتا قارسىلىق كورسەتىلمەسە دە, زارداپتارى «اۋىر» بولۋى كەرەك دەدى. ال اقش ورتالىق قولباسشىلىعىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى جانە ورتالىق بارلاۋ باسقاراماسىنىڭ ديرەكتورى بولعان دەۆيد پەترەۋس جەكسەنبى كۇنى ناتو ۋكرايناداعى رەسەيلىك كۇشتەرگە ادەتتەگىدەي سوققى بەرۋى مۇمكىن, ءتىپتى رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ سۋعا باتۋى دا عاجاپ ەمەس ەكەنىن ايتتى.

ال شىندىعىندا, ناتو-نىڭ كەز كەلگەن ارەكەتكە قاتىسۋى ەكىتالاي, ويتكەنى بۇل ءۇشىن ونىڭ 30 مۇشەسىنىڭ كەلىسىمى قاجەت. ول ۆاشينگتون جانە ونىڭ ۇلىبريتانيا سياقتى ەڭ جاقىن وداقتاستارىمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال.

قازىر دە اسكەري ارەكەتتى جوسپارلاۋشىلار الدىندا تۇرعان ديلەمما – پۋتين يادرو­لىق قارۋدى قولدانعان جاعدايدا اسكەري پايدا كورمەيتىندەي ەتىپ جوسپار قۇرۋ, سونداي-اق ناتو مەن رەسەي اراسىنداعى يادرولىق سوعىسقا اكەلەتىندەي رەسەيدىڭ ىقپالى كۇشتى ەمەستىگىن ايقىنداۋ. الايدا ماسكەۋ قارا تەڭىزدىڭ ۇستىندە «دەمونستراتسيالىق» يادرولىق جارىلىس نەمەسە كەز كەلگەن ەلدىڭ ەلەكتر ينفراقۇرىلىمىن ورتەپ جىبەرەتىن ەلەكتروماگنيتتىك يمپۋلس تۋدىراتىن بيىك­تىكتەگى اۋە اتقىلاۋىن ۇيىمداستىرا الادى.

ارينە, ناتو-دا قاراپ قالمايدى. ول كيەۆكە قارۋ-جاراق, سونىڭ ىشىندە ۋكراين­دىقتار سۇراپ وتىرعان الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندار مەن ۇشاقتاردىڭ سانىن ۇلعايتۋى مۇمكىن. ول كەزدە ناتو-نىڭ ۋكرايناداعى رەسەيلىك اسكەري نىساندارعا ناقتى سوققى بەرۋى ۇلكەن رەزونانس تۋدىرىپ, ساياساتكەرلەر 80 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى بولدىرماۋعا تىرىسىپ كەلگەن قاقتىعىس تۋىندايدى. مۇنىڭ ارتى رەسەي-ناتو سوعى­سىنا اينالادى.

«يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا دەگەن ارە­كەت ۇلكەن ماڭىزعا يە ماسەلە. سوندىقتان ونى قولدانامىن دەپ ورىنسىز ەسكەرتە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق, سەبەبى سونىڭ ءوزى قاۋىپ اكەلۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى گارۆارد كەننەدي مەكتەبىنىڭ بەلفەر ورتالىعىنداعى اتومدىق باقىلاۋ جوباسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ماريانا بۋگەرين.

پولشا وسىلايشا, رەسەيدىڭ ىزعارىنان قورعانۋدى ۇيعارىپ وتىر. اقش يادرولىق قارۋىنىڭ ءوز جەرىندە ورنالاسقانى پولياك جۇرتىنا تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتۋىنە كەپىلدىك بەرمەسە دە, «جاۋدىڭ» سەكەم الاتىنىنا سەنىمدى.

قازاقستان بولسا الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. ەلىمىز يارولىق قارۋدان تولىقتاي باس تارتتى. قازاقستان قاقتىعىستان جاپا شەككەن ۋكراينا حالقىنا پولشا اۋماعى ارقىلى گۋمانيتارلىق كومەك جىبەرگەن ەدى.