الەم • 06 قازان، 2022

Nord Stream باتىسقا قارسى «قارۋ» ما؟

51 رەت كورسەتىلدى

رەسەيدەن بالتىق تەڭىزى ارقىلى ەۋروپاعا گاز تاسىمالدايتىن جالعىز قۇبىردىڭ ىستەن شىعاتىن قاۋپى بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى «سولتۇستىك اعىنعا» قويىلعان جارىلعىش زاتتاردىڭ كولەمى ايتارلىقتاي كوپ ەكەنىن مالىمدەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، بۇعان دەيىن رەسەي ەۋروپاعا جىبەرىلەتىن گاز قىسىمى مەن كولەمىن ازايتقان ەدى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

ساراپشىلار قۇبىرعا بومبالاردى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ روبوت­تارى قويۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى، سونداي-اق ولار قۇبىردا كوپ مولشەردە مەتاننىڭ جينالۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. دانيا مەن شۆەتسيا بۇۇ-عا ۇسىنعان بايانداماسىن­دا بال­تىق تەڭىزىندەگى Nord Stream گاز قۇبىر­لا­رىندا بىرنەشە ءجۇز كيلو جارىلعىش زات جارىلعانىن ايتادى، سونىڭ سالدارىنان قۇبىر تەسىلىپ، گاز سۋعا اعىپ جاتىر. ال بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باع­دار­لاماسى وتكەن جۇما كۇنى بولىنگەن مەتان مولشەرىنىڭ كوپتىگى بۇرىن-سوڭدى تىركەلمەگەنىن مالىمدەدى. The Guardian با­سىلىمىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس نەمىس بي­لىگى دە ەكى قۇبىرعا جاسالعان ديۆەر­سيا­لىق شابۋىلدارعا جارىلعىش زاتتار سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيتىنىن حابارلاعان.

ال ەو، ناتو، پولشا، شۆەتسيا جانە دانيا ۇكىمەتتەرى قۇبىردىڭ تەسىلۋى ادەيى جاسالعان ارەكەت دەپ وتىر. ICOS بارلىق ەۋروپادا جۇمىس ىستەيتىن پارنيكتىك گازداردى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ مالىمەتتەرى بو­­­يىنشا وتكەن دۇيسەنبىدەن بەرى ەكى قۇ­بىر­دان شىعىپ جاتقان تابيعي گازدان بولىنگەن مەتان­نىڭ ۇلكەن بولىگى بالتىق تە­ڭىزىنە اعىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر­عا­نىن كور­سەتتى.

«قازىردە رەسەيدەن گەرمانياعا گاز تاسىمالداۋ ءۇشىن سالىنعان ەكى قۇبىر دا گازبەن تولتىرىلعان، الايدا وسىعان دەيىن بىرەۋى عانا جۇمىس ىستەپ كەلدى، ەندى جارىلىس سالدارىنان ەكەۋى دە جارامسىز بولدى»، دەپ مالىمدەيدى The Guardian. Spiegel جاڭالىقتار جۋرنالىنىڭ اقپا­را­تى بويىنشا گاز قۇبىرلارى ءتورت جەر­دەن جارىلعان، ول ءۇشىن اۋىر اۋە بوم­با­سىنىڭ جارىلۋ قۋاتىنا تەڭ 500 كگ تروتيل قولدانىلعان. قۇبىرلارداعى اقاۋ انىقتالعان بويدا نەمىس ماماندارى جارى­لىس­تاردىڭ كۇشىن ەسەپتەۋ ءۇشىن سەيس­ميكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. زەرتتەۋ نا­تي­جەسى ءالى انىقتالىپ جاتىر.

جارىلىستاردىڭ العاشقى بەلگىلەرىن وتكەن دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ دانيانىڭ سەيس­مولوگيالىق ستانساسى بالتىق تەڭىزى اكۆا­تورياسىندا ورىن العان جايسىز ارە­كەت­تەن كەيىن انىقتاعان. دانيانىڭ بورن­حولم ارالىنداعى باقىلاۋ ستانساسى كۇشى جوعارى جەراستى دۇمپۋلەرىن تىركەدى. شۆەتسيا جاعالاۋ كۇزەتىنىڭ وكىلى فرانس پرەسس اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا «شۆە­تسيا اۋماعىندا ەكى جانە دانيا جا­عىندا ەكى اعىن بار»، ەكەنىن ايتادى. جارىلعىش زاتتاردىڭ قۇبىرعا قالاي تۇس­كەنى جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر. الدىن الا مالىمەت بويىنشا، جارىلىستار 70-90 مەتر تەرەڭدىكتە بولعان.

جارىلعىش زاتتار شاعىن سۇڭگۋىر قا­يىقتار ارقىلى جەتكىزىلۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى ساراپشىلار. دەگەنمەن ماماندار مۇنداي كۇشتى جارىلىس­تاردى تۋدىرۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن جا­رىل­عىش زاتتاردىڭ مولشەرىنە سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ الەۋەتى جەتپەيتىنىن العا تارتادى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرى بومبالاردى قۇبىر قۇرىلىمىنىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەيتىن، تەحنيكالىق قىزمەت كور­سە­تەتىن روبوتتار جوندەۋ كەزىندە قوي­عان بولۋى مۇمكىن دەپ پايىمدايدى. ەگەر بۇل بولجام راستالسا، ەۋروپانىڭ رەسەي بيلىگىنە دەگەن كۇدىگىنە سالماق قوسارى بەلگىلى. بۇعان دەيىن ماسكەۋ ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جويۋعا قابىلەتتى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن ەدى.

وتكەن جۇما كۇنى ۆلاديمير پۋتين اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىن قۇبىرلاردى جارىپ جىبەرىپ، داعدارىستى ۋشىقتىردى دەپ ايىپ­تادى. رەسەي پرەزيدەنتى ۋكراينا­­نىڭ ءتورت ايماعىنىڭ اننەكسيالانۋىنا بايلانىستى سويلەگەن سوزىندە ەشقانداي دالەل كەلتىرمەستەن «انگلوساكسوندارعا قار­سى سانكتسيالار جەتكىلىكسىز بولدى: ولار ديۆەرسياعا اينالدى. سەنۋ قيىن، بىراق ولاردىڭ «سولتۇستىك اعىن» حالىق­ارالىق گاز قۇبىرلارىندا جارىلىستار ۇيىم­داستىرعانى شىندىق»، دەپ مالىم­دە­گەن بولاتىن. قازىر ماماندار مەتاننان شىققان بۇلتتار مۇقيات باقىلانىپ وتىرعانىن ايتادى. ICOS-تىڭ اۋا ساپاسىن تالداۋ ءبولىمى بالتىق تەڭىزىنىڭ ۇستىندە قا­لىقتاپ، ەۋروپا بويىمەن قوزعالاتىن گازدان بولىنگەن ۇلكەن بۇلتتاردىڭ كادر­لارىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار شۆەتسيا، نورۆەگيا جانە فينلياندياداعى مەتان ولشەۋ ستانسالارى سوڭعى كۇندەرى مەتان قۇرامىنىڭ كۇرت ارتقانىن كورسەتتى. وندا شى­عارىندىلاردىڭ كولەمى پاريج نە­­مەسە دانيا سياقتى ەلدىڭ اۋماعىمەن بىر­دەي، مەتاننىڭ جىلدىق مولشەرىنە سايكەس كەلەدى دەلىنگەن. «بۇل وتە ناشار كورسەتكىش، بۇل بۇرىن-سوڭدى انىقتالعان ەڭ ۇلكەن مەتان شىعارىندىلارى. قازىر ولاردى ازايتۋ قاجەت بولعان ۋاقىتتا، ءتىپتى پايداسىز، زيانى كوپ بولىپ وتىر»، دەدى UNEP حالىقارالىق مەتان شى­عا­رىن­دىلارى مونيتورى باسشىسىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى مانفرەدي كالتا­گي­رونە Reuters اگەنتتىگىنە. ال ICOS با­قىلاۋ سپۋتنيكتەرى بۇلتتى اۋا رايىنا بايلانىستى شىعارىندىلاردى انىقتاي الماي وتىر دەپ مالىمدەدى.

سونىمەن قاتار نورۆەگيالىق اۋانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ستيۆەن پلاتت ء«بىزدىڭ بولجامىمىزشا، ايماقتاعى جەل مەتان شىعارىندىلارىن سولتۇستىككە فين ارحيپەلاگىنا قاراي اپارىپ، سودان كەيىن شۆەتسيا مەن نورۆەگياعا بۇرىلدى»، دەيدى.

گەرمانيانىڭ قورشاعان ورتانى قور­عاۋ جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى بول­­سا، ات­موسفەراعا 7،5 ملن توننا سو2 ەكۆي­­ۆا­­لەنتىندەگى شىعارىندىلار تارا­عا­نىن ايتادى. بۇل گەرمانيانىڭ جالپى جىل­دىق شىعارىندىلارىنىڭ شاما­مەن 1 پايىزىنا سايكەس كەلەدى. ەلدىڭ سول­تۇس­تىگىندەگى ۆارنەميۋندە قالاسىنداعى لەيبنيتس اتىنداعى بالتىق تەڭىزىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى گرەگور رەدەر Spiegel جۋرنالىنا «بۇل شىعارىلعان پارنيكتىك گازداردىڭ مولشەرى كليماتقا قاتتى اسەر ەتەدى»، دەدى. ويتكەنى مەتان – ەڭ كۇشتى پارنيكتىك گازداردىڭ ءبىرى، اتموسفەرانى 100 جىل ىشىندە كومىرقىشقىل گازىنان شامامەن 30 ەسە جىلىتادى.

بۇل ولقىلىققا اسىرەسە نورۆەگيا قاتتى الاڭداۋلى، ويتكەنى نورۆەگيا ەۋروپانىڭ نەگىزگى گاز جەتكىزۋشىسى جانە شامامەن 9 مىڭ كم قۇبىردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جا­ۋاپتى. گاز جەتكىزۋدەگى كەز كەلگەن ءۇزىلىس دەرەۋ ەنەرگەتيكالىق داعدارىستى تۋدىرۋى مۇمكىن، ال قولدانىستاعى قۇ­بىر­لاردىڭ جارىلۋى ەكولوگيالىق اپاتقا اكەلەدى. ءوز كۇشىنە قوسا، وسلو ناتو وداقتاستارىنان ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن پاترۋلدەۋگە كومەكتەسۋدى سۇرادى. نور­ۆە­گيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوناس گار ستورە جارىلىستاردان كەيىن ەلدەگى مۇناي-گاز بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى مەن قۇبىرلارداعى اسكەري جانە پوليتسيا پاترۋلدەرىن كۇشەيتۋدى بۇيىردى. وتكەن دۇيسەنبىدە، نورۆەگيانىڭ مۇناي قاۋىپسىزدىگى باسقارماسى ەلدىڭ تەڭىزدەگى مۇناي جانە گاز بۇرعىلاۋ قوندىر­عى­لا­رىنىڭ ماڭىندا بەلگىسىز ۇشقىشسىز ۇشاقتاردىڭ ۇشىپ جۇرگەنىن حابارلاعان ەدى. وسى ورايدا، ۇلىبريتانيا قورعانىس شتابىنىڭ باسشىسى، ادميرال توني راداكين كورولدىك اسكەري-تەڭىز كۇش­تە­رى سەنسورلار مەن اۆتونومدى سۋاس­­­تى ۇشقىشسىز ۇشاقتار ارقىلى سۋاس­تى ينفراقۇرىلىمىن پاترۋلدەۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن كوپفۋنكتسيونالدى ما­مان­داندىرىلعان مۇحيتتى باقىلاۋ كەمەسىنە تاپسىرىس بەرگەنىن مالىمدەدى. ۇلىبريتانيا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى وسىنداي ەكى كەمەنى 2024 جىلعا دەيىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق ۇلىبريتانيا بيلىگى نورۆەگيالىق بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ ماڭىندا ۇش­قىشسىز ۇشاقتاردى بايقاپ، «سول­تۇستىك اعىن» قۇبىرلارىنا زاقىم كەل­گەننەن كەيىن بريتاندىق مۇناي بۇرعى­لاۋ قوندىرعىلارىنىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ساقتىق» شارالارىن قابىلداۋدا. جاعداي شيەلەنىسسە، MI5، كورولدىكتىڭ اسكەري-تەڭىز جانە اۋە كۇشتەرى قاۋىپسىزدىك شارالارىنا جۇمىلدىرىلۋى مۇمكىن.

باتىس قورعانىس شەنەۋنىكتەرى سوڭ­عى ايلاردا تەڭىزدە رەسەيلىك سۇڭگۋىر قا­يىق­تاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى باي­­قالماعانىن ايتقانىمەن، رەسەيلىك سۇڭگۋىر قايىقتار بىرنەشە جىل بويى تەڭىز تۇبىندەگى ماڭىزدى كابەلدەر مەن قۇبىرلاردىڭ ماڭايىن تورۋىلداعانىن ايتادى. The Guardian كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا، رەسەيدە 1000 مەتر تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەي الاتىن، كابەلدەردى وڭدەۋگە نەمەسە كەسۋگە قابىلەتتى مەحانيكالىق قارۋلارمەن جابدىقتالعان يادرولىق شاعىن سۇڭگۋىر قايىقتار بار. بۇل سۇڭگۋىر قايىقتار اتالعان ايماققا الدەقايدا ۇلكەن سۇڭگۋىر قايىقتارمەن جەتكىزىلەدى، ال رەسەيدە ولاردى تاسىمالداۋعا جانە جەتكىزۋگە قابىلەتتى «پودموسكوۆە» جانە «بەلگورود» اتتى ەكى زاماناۋي كەمە كلاسى بار. ء«بىز كالينينگراد پەن كولسك تۇبەگىندەگى قوزعالىستاردى ۇنەمى قادا­عا­لاپ وتىرمىز»، دەدى سكانديناۆيا اسكەري وكىلى.

قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ترانزيتتىك بايلانىسقا كەلەر بولساق، وتكەن جىلى قازاقستان مۇنايىنىڭ 97 پا­يىزى رەسەي ارقىلى وزگە ەلدەرگە جونەلتىلگەن. مۇنايدىڭ 79 پايىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى، 18 پايىزى اتىراۋ-سامارا قۇبىرى تاسىمالدانعان، سونداي-اق 3 پا­يىزى اتاسۋ-الاشاڭقاي قۇبىرى ارقىلى قىتايعا ەكسپورتتالعان. ال ناۋرىزدا كقك ىستەن شىعىپ، ۇكىمەت شامامەن 100-150 ميلليارد تەڭگە زارداپ شەككەن. رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالار كەسىرىنەن وسى جىلى اتىراۋ-سامارا قۇبىرىنا قاتىستى ولقىلىقتاردان قازاقستان دا زارداپ شەگىپ، شىعىنعا باتتى. ويتكەنى ەل قۇبىرلارىنىڭ بار­لىعى رەسەي ارقىلى وتەتىندىكتەن، قا­زاقستان مۇنايى رەسەيدىڭ Urals سور­تىنا جاتقىزىلادى. مۇنايدىڭ بۇل ءتۇرى بولسا سانكتسيالار اسەرىنەن نارىقتا قۇنىن جوعالتتى. وسى وقيعادان سوڭ وتاندىق وندىرۋشىلەر ەل مۇنايىن KEBسO (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) جاڭا ساۋدا ماركاسىمەن بەكىتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاق بالۋانى ۇلىقتالدى

قوعام • بۇگىن، 14:36

6 جەلتوقسان - پروكۋراتۋرا كۇنى

قازاقستان • بۇگىن، 13:00

سقو-دا 50 جىلقى مۇز استىندا قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:18

اشىقتىق – ماڭىزدى ۇستانىم

ساياسات • بۇگىن، 08:10

باعا بۇلقىنىسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:09

ۇقساس جاڭالىقتار