قازاق دياسپوراسىنىڭ قايراتكەرى

ماڭىزدى جيىندى اشىپ, وسىناۋ مادەني-تاريحي شارانىڭ جاي-جاپ­سارىمەن تانىستىرعان قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنت ءار­حيۆى ديرەك­تو­رىنىڭ ورىنباسارى بەي­سەن­باي جۇما­بەكوۆ, مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وتكەن ۇلت­تىق قۇ­رىل­تايدا: ء«بىر كەزدەرى ۇمى­تىلىپ كەتكەن ۇلت پەر­زەنتتەرىنىڭ ەسى­مىن قايتا جاڭ­عىر­تۋىمىز كەرەك. ەل تاعدىرىن ايقىن­داعان تاريحي وقيعالارعا لايىقتى باعا بەرگەن ءجون. سوڭعى ەكى جىلدا بۇل باعىتتا كوپتەگەن جۇمىس ات­قا­رىلدى. ۇلتىمىزدىڭ كور­نەكتى تۇل­عالارىنىڭ ەسىمى ار­داقتالدى. تاريحي داتالار قال­پىنا كەلتىرىلدى. وسىلايشا, ەلى­مىزدىڭ شىنايى شەجىرەسى جازى­لىپ جاتىر. وتكەنگە, ءادىل باعا بەرىل­مەسە جارقىن بولاشاقتان ءۇمىت كۇتۋ قيىن. مۇنى تەرەڭ تۇ­سىنگەن ابزال» دەگەن ءسوزىن تىل­گە تيەك ەتە وتىرىپ, پرەزي­دەنت­تىك ارحيۆ اعىمداعى قىزمەت بە­يى­نىنە قاراي, مەملەكەت جا­نە قوعام قاي­راتكەرلەرىنىڭ قوعام­دىق-ساياسي بەل­سەندىلىگىن اي­قىندايتىن قۇجاتتار جي­ناۋدى تۇراقتى جۇزەگە اسىرىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى.

«ارحيۆ دەگەنىمىز – تا­ريح­تىڭ سار­قىلماس قورى» دەپ فران­تسۋز ارحيۆتانۋشىسى شارل برەبان ايتقانداي, پرە­زي­دەنتتىك ارحيۆ مەكەمەسى ءوز قو­رىن تو­لىقتىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى – شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ, سول مەم­لە­كەتتىڭ ساياسي-قوعامدىق ومى­رىندە ايتارلىقتاي ءىز تاستاعان تۇلعا­لاردى ىزدەپ تاۋىپ, ولار جايلى قۇجات­تىق دەرەكتەردى جيناقتاپ, بولاشاققا قالدىرۋ ەكەن.

«وسى ماقسات ءۇشىن قازىرگى تاڭدا ەلى­مىزدەن تىس جەردە ءومىر ءسۇرىپ ارتىنا ءىز قالدىرعان: دا­لەلحان جانالتاي, جاعدا بابا­لىق, ءشارىپ نايمان, مانسۇر تايجى, شەريزات دوعرۋ, حاسەن ورالتاي, زاردىحان قينايات ۇلى جانە ت.ب. قازاق ­دياسپوراسى ارا­سىندا بەدەلدى تۇلعالاردىڭ جە­كە تەك­تىك قۇجاتتارى قورعا قا­بىل­­داندى», دەدى بەيسەنباي قۋانىش ۇلى.

جوعارىدا اتى اتالعان قاي­راتكەر تۇلعالار ىشىندەگى دالەل­حان جانالتاي جايلى قۇجاتتىق دەرەكتەردى, مارقۇمنىڭ كوزى تىرىسىندە 2011 جىلى تۇركياداعى قازاقستان ەلشىلىگى سۇراتقان ەكەن. سول ەكى ارادا 2012 جىلى داكەڭنىڭ ءوزى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن سوڭ, تۋعان بالاسى ءاليحان دالەلحان ۇلى ءتورت جىل بويى جيناپ-تەرىپ, وڭدەپ-جوندەپ دەرەكتى قۇجاتتاردى 2015 جىلى ىستانبۇلداعى قازاقستان كون­سۋل­دىعىنا تابىس ەتكەن ەكەن.

* * *

وسى ورايدا «دالەلحان جا­نالتاي كىم؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋارى انىق. بۇل سۇراققا جاۋاپتى ءبىز داكەڭنىڭ 2000 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىم­داس­تىعى تاراپىنان جارىق كورگەن «قيلى زامان – قيىن كۇندەر» اتتى 160 بەتتىك عۇ­مىرنامالىق كىتابىنان تابامىز.

– مەن دالەلحان جانالتاي 1922 جىلى ماۋسىمنىڭ 15-ءى كۇنى قازىرگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, شىڭجاڭ – ۇيعىر اۆتونوميالى رايونى التاي ايماعىنا قاراستى ورمەگەيتى جايلاۋىندا تۋىپپىن, – دەپ جا­زادى. بۇل كىسى جاس كەزىندە ۇلكەن ءبىلىم يەسى: ترويتسكىدەن «را­سۋليا» مەدرەسەسىن بىتىرگەن ۇستاز ابدۋللا بايقادام ۇلىنان ءدارىس السا, كەيىن ەس جيىپ, ەتەك باسقان سوڭ مىسىرداعى ءال-ءازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ابباس مۋفتي قاھيرە جانە ۋردۋ, اراب, اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن كاشميرلىك پروفەسسور مۇحامەد يكبال قاتارلى عالىمداردان ءىلىم ۇيرەنەدى. 1940 جىلى 18 جاسىندا ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ التاي ايماقتىق باستىعى, 1943-1945 جىلدارى ۇرىم­جىدەگى اسكەري كادر دايىندايتىن شىڭجاڭ ءتالىم-تاربيە مەك­تەبىندە كۋرسانت, 1946-1949 جىل­دارى شىڭ شي ساي باس­قارعان شىڭجاڭ ۇكىمەتىندە ساياسي قىزمەتكەر بولعان.

گوميندان بيلىگى قۇلاعان سوڭ 1951 جىلى قاشىپ ۇندىستانعا وتەدى. 1952-1969 جىلدارى ءۇن­دىس­تاننىڭ ىشكى ىستەر مينيستر­لىگىندە كەلىسىمشارت نەگىزىندە جالدامالى قىزمەتكەر. 1969 جىلى تۇر­كيا ەلىنە قونىس اۋدارىپ, 1972 جىلى ىستان­بۇلدا قازاق كەنتىن قۇرۋعا اتسالىسادى. 1992 جىلى قازان ايىندا قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتا­رى قاۋىمداستىعى­نىڭ تورالقا مۇشەلىگىنە سايلانعان. قىسقا­شا ءومىربايانى وسى.

ال بۇل جولعى كورمە تورى­نەن ورىن العان 30-دان استام دەرەكتى قۇ­جات­تار ونىڭ جو­عا­رىداعى قىسقاشا ءومىر­­بايا­نىن تو­لىقتىرىپ تۇرعان­داي. اتاپ ايتقاندا: 1949 جى­لى 10 اقپان كۇنى قىتاي رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ ءVىى پلەنۋمى­نا وكىل رەتىندە قاتىسقان كۋا­لىگى; 1961 جىلى 25 قاڭتار كۇنى بري­تانيا كونسۋلدىعىنا ۇسىن­عان دەكلاراتسياسى; 1970 جى­لى 25 ناۋرىزدا بەرىلگەن تۇر­كيا رەسپۋبليكاسى­نىڭ ازا­مات­تىعى جايلى كۋالىك; قى­تاي رەسپۋبليكاسى تاي­ۆان پارلامەنتى­نىڭ دەپۋ­تات­تىق №000331كۋالىگى; قى­تاي رەسپۋبليكاسىنىڭ (تاي­ۆان) تول­قۇ­جا­تى; قىتاي رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ (تايۆان) ازاماتتىق كۋا­لىگى; قىتاي رەسپۋبليكا­سى پار­لامەنت دەپۋتاتى (11 ناۋ­رىز, 1991 ج) قاتارلى رەسمي قۇ­جاتتاردان باسقا وتبا­سىلىق ارحيۆتەن الىنعان فوتوسۋرەتتەر, سونداي-اق ءار جىلدارى ءۇندىستان, تايۆان, تۇركيا ەل­دە­رىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنا جازعان حاتتارى جانە وعان كەلگەن جاۋاپتار توپتاماسى, ت.ب.

* * *

باسقوسۋدىڭ كەلەسى ما­ڭىزدى بولىگى «ارحيۆ جانە قو­عام: تاۋەلسىز قازاقستان تۇل­عا­لارى» تاقىرىبىندا وتكەن جيىن. العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقتىڭ قا­دىرلى اقسا­قا­لى حاليفا التايدىڭ بالاسى ابدۋراحمان التاي ءوز اكە­سى مەن داكەي اقساقال سوناۋ 1980 جىلداردان باس­تاپ, قۇران كارىمدى قاتار وتىرىپ قازاق تىلىنە اۋدارعانىن, ءتىپتى كەيبىر ەجەلگى اراب اتاۋلارىنىڭ قازاقشا بالاماسىن ىزدەپ, قاسيەت­تى اياتتاردىڭ قازاقشا ءدال ما­عىناسىن بەرۋ ءۇشىن ءتۇن ۇيقى­لارىن بولەتىن ەدى دەپ, قوس قاريانىڭ يسلام دىنىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. راسىندا بۇل اۋدارما 1990 جىلدارى ءمادينا قالاسىنداعى فاھد پاتشانىڭ قۇران ءشاريف باسپا كومبيناتىنان ءبىر ميل­ليون تارالىممەن باسىلىپ شىقتى. ءتىپتى مەككەدەگى قاسيەتتى مەشىتتىڭ سورەسىندە تۇر­عانىن ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كوردىك.

كەلەسى كەزەكتە, جينالعان كوپ­شىلىكتى وتباسىلىق ەستە­لىك­تەرىمەن تانىستىرعان داكەي اتانىڭ تۋعان بالاسى ءاليحان جانالتاي, ءوزىنىڭ 1954 جىلى كاشميردە دۇنيەگە كەلگەنىن, العاش مەكتەپ تابال­دىرىعىن اتتاعاندا, اكەسىنىڭ «بالام, سەن قازاق دەگەن حالىقتىڭ وكىلى­سىڭ, ءبىز جات جۇرتتا, باسقا ەل­دە ءجۇرمىز, ەشقاشان بى­رەۋگە وسال­دىعىڭدى كورسەتپە, ەڭ باس­تىسى ءتىلىڭدى ۇمىتپا» دەگەن وسيەتى وزى­نە ومىرلىك ۇستانىم بولعانىن جەت­كىز­سە, «وتانداستار قورى» كەاق باسشى­سى ابزال ساپاربەك ۇلى, دالەلحان اتا 1970-1978 جىلدارى تايۆاندا ءبىلىم الۋعا 30-عا جۋىق قازاق بالاسىن اتتان­دىرعا­نىن, ولاردىڭ اراسىندا تانىمال سپورتشى مۇستافا وزتۇرىك تە بولعانىن, وسى جىگىت­تەردىڭ ءبارى قازىر تۇر­كيا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە عى­لىم جانە بيزنەس سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنى جايلى دالەل-دەرەكتەرمەن ايتىپ بەردى.

سول سياقتى كونفەرەنتسيا­عا تۇركيا ەلىنەن تىكەلەي باي­­لانىسقا شىققان عالىم ءابدى­ۋاحاپ قارا: «كاشمير قازاقتارى 1952-1954 جىلدارى تۇركياعا قونىس اۋدارعان تۇستا داكەي اقساقال ءوز تۋىستارىمەن بىرگە ءۇندىستاندا قالىپ قويىپ, 1969 جىلى كەلدى. 1971 جىلى وسى اتامىزدىڭ نۇسقاۋىمەن ىس­تان­بۇل قازاقتارى قالاعا ءتيىپ تۇر­عان گۇنەشلى اۋدانىنان جەر ساتىپ الىپ, 500 ءۇيلى اۋىل تۇرعىزدى. 1973 جىلى جاڭا­دان بوي كوتەرگەن قازاقكەنت اۋىلىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. دا­كەي اتانىڭ تايۆان استاناسى تايبەيدە وقىتقان جاس­تار اراسىندا احمەت تاشاعىل اتتى تۇ­رىك جىگىتى بولدى. بۇل كىسى قا­زىر تۇركيا ەلىنە تانىمال قى­تايتانۋ ماماندارىنىڭ ءبىرى» دەسە, ءوز كەزەگىندە دۇنيەجۇزى قا­زاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ اردا­گەرى ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, تا­ريحشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى جانە داكەي اتا ۇرپاقتارى بەشىر, ناسىر, ەسەن­تاي جانالتايلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.