قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى №380

2014 جىلعى 18 ءساۋىر,  استانا, ۇكىمەت ءۇيى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ جانە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان رەتتەۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىن تۇجىرىمداماسى بەكىتىلسىن. 2. وسى قاۋلىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە جۇكتەلسىن. 3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنiنەن كەيىن كۇنتiزبەلiك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2014 جىلعى 18 ساۋىردەگى №380 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى 1. قازاقستاندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى دامىتۋ پايىمى وسى تۇجىرىمداما كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ پايىمىن, ونىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن ايقىندايدى جانە وسى باعىتتا 2020 جىلعا دەيىن ودان ءارى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وسى تۇجىرىمدامادا حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە زاڭداردىڭ قولدانىستاعى جانە جاڭادان ەنگىزىلەتىن نورمالارىنىڭ جانە ەكونوميكانى رەتتەۋ قۇرالدارىنىڭ رەتتەۋشىلىك ىقپالىن جاريا تالداۋدىڭ جانە ونىڭ نەگىزىندە اتالعان قۇقىقتىق نورمالاردى قابىلداۋ سالاسىندا ارەكەت ەتەتىن جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بىرلەستىكتەرىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى كەلىسۋىن ەنگىزۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسىن تۇراقتى نەگىزدە قۇرۋ بولجانادى. بۇل رەتتە, تۇتىنۋشىلارعا شىعىن كەلتىرگەن بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىر مەزگىلدە ارتتىرا وتىرىپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارىن بيزنەس ورتاعا بەرۋ مۇمكىندىگى كوزدەلەدى. سونداي-اق, تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى جانە مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ جەكە كاسiپورىنداردىڭ ءوندىرىس پروتسەسى مەن iشكi قىزمەتiنە ارالاسپاۋدى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ تۇپكى ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە عانا باعىتتىلىعىن بەلگىلەيتىن جاڭا قاعيداتتارىن ەنگىزۋدى; تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ قوعامدىق ۇيىمدارىن ينستيتۋتسيونالدىق كۇشەيتۋدى, ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋدى, قىزمەتتىڭ اشىق تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى, تۇتىنۋشىلاردىڭ تۇتىناتىن ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى حاباردار ەتىلۋىن جوعارىلاتۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋدى بولجايدى. قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ رەتتەلۋىن تالداۋ جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قولايلى ورتانى قۇرۋ 1990 جىلداردان باستاپ بۇرىنعى سوتسياليستىك بلوكتىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت بولىپ تابىلادى. حح عاسىردىڭ سوڭى باتىس ەلدەرىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەلەرىن قايتا قاراۋ جانە قولدانىستاعى تاسىلدەر مەن پايدالاناتىن پراكتيكالاردى دامىتۋمەن سيپاتتالدى. ول كەزدە جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءتيىمدى كوشۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى, سونداي-اق دامىعان نارىقتىق ەكونوميكالاردا رەتتەۋشى ورتانى رەفورمالاۋدىڭ جالپىعا ورتاق پراكتيكاسى بولعان جوق. قازاقستاندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسى جاڭا نارىقتىق جاعدايلاردا قۇرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جەكە مەنشىك قاتىناستارىن, ازاماتتىق قوعام مەن كاسىپكەرلىك ەركىندىگىن رەتتەيتىن قۇقىقتىق بازا دامىدى. مەملەكەتتىك ورگاندار پروبلەمالاردى ولاردىڭ تۋىنداۋ شاماسىنا قاراي جاڭا رەتتەۋشى قۇرالداردى ەنگىزە وتىرىپ شەشتى. وسىعان وراي, رۇقسات بەرۋ قۇرالدارىنا باسىمدىق بەرىلدى. رۇقساتتار اكىمشىلەندىرۋ تۇرعىسىنان ەڭ قاراپايىم قۇرال بولىپ تابىلادى, بىراق جوعارى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرگە ۇشىرايدى. بۇل رەتتە رەتتەۋ سۋبەكتىلەرى رەتىندەگى كاسىپكەرلەر ءۇشىن رۇقساتتاردى ەنگىزۋ نارىققا كىرۋدە ەلەۋلى كەدەرگىگە اينالادى. ال كۇردەلى جانە كەيدە ورىندالمايتىن تالاپتار بولعان جاعدايدا, مۇنداي كەدەرگىنى شاعىن بيزنەس ەڭسەرە المايدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى ىقتيارلى ەنگىزۋدى شەكتەۋ قاجەتتىلىگىن تۇسىنە وتىرىپ, مەملەكەت مەملەكەتتىك رەتتەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالار جۇرگىزدى. 2006 جىلى «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى, وندا مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنان ساراپتامالىق كەڭەستەر قۇرۋ كوزدەلگەن. ناتيجەسىندە بيزنەستىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار جانىندا قۇرىلعان ساراپتامالىق كەڭەستەر ارقىلى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار. سونىمەن بىرگە, «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا جەكە كاسىپكەرلىكتى مەملەكەتتىك قورعاۋ جانە قولداۋ قاعيدالارى, مولشەرلىكتى ايقىنداۋ كريتەريلەرى جانە تاعى باسقالار كوزدەلگەن. 2007 جىلى «ليتسەنزيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى, وندا ليتسەنزيالاناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تولىق تىزبەسى مەن ليتسەنزيالاۋدىڭ جاڭا قاعيدالارى بەكىتىلدى. 2011 جىلى ليتسەنزيالار الۋ كەزىندە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋگە «جالعىز تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلدى, «ۇنسىزدىك – كەلىسۋ بەلگىسى»بارلىق رۇقساتتارعا قولدانىلدى. سونداي-اق ليتسەنزيالاردى بەرۋدىڭ بىرەگەي مەرزىمى – 15 جۇمىس كۇنى, ۇسىنىلعان قۇجاتتار جيناعىنىڭ تۇگەلدىگىن تەكسەرۋگە ەكى كۇندىك مەرزىم بەلگىلەندى, قۇجاتتاردى مىندەتتى نوتاريالدى راستاۋ جويىلدى. 2012 جىلى بارلىق ليتسەنزيالاردى بەرۋ ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرىلدى, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تىكەلەي تونەتىن قاۋىپپەن بايلانىستى ەمەس, اقپاراتتىق سيپاتتاعى, جوعارى قاتەرلەردەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە اسەر ەتپەيتىن رۇقساتتار ءۇشىن حابارلامالىق ءتارتىپ ەنگىزىلدى. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ ماڭىزدى رەفورماسى 2011 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى, وندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نورما شىعارۋ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن, بيزنەستىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ەركىن قولجەتىمدىلىگىن, سونداي-اق قۇقىقتىق ءبىلىمدى جوعارىلاتۋ ماقساتىندا بيزنەسكە قويىلاتىن مىندەتتى تالاپتاردى بەكىتەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆولىق اكتىلەرىنىڭ دەڭگەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىلارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارى مەن زاڭدار دەڭگەيىنە دەيىن جوعارىلاتۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. كورسەتىلگەن نورمانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 251 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىلارى دەڭگەيىنە جوعارىلاتىلدى. 2012 جىلى شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى ولارعا مەملەكەتتىك تىركەۋ كۇنىنەن باستاپ ءۇش جىل ىشىندە جوسپارلى تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە تىيىم سالىندى. تۇتاستاي العاندا, جۇرگىزىلگەن رەفورمالار قورىتىندىسى باقىلاۋشى ورگانداردىڭ بيزنەسكە قىسىمىنىڭ ازايۋى بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا, سوڭعى جىلدارى كاسىپورىندى اشۋ, سالىق سالۋ, ينۆەستورلاردى قورعاۋ سياقتى سالالاردا رەفورمالار جۇرگىزىلدى. سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاندا قابىلداناتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ رەتتەۋشىلىك ىقپالىن تالداۋدىڭ جەكە ەلەمەنتتەرى ەنگىزىلدى. وسىلايشا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ رەتتەلەتىن سالاعا جانە جەمقورلىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە تيگىزەتىن اسەرىن باعالاۋ ءۇشىن ازىرلەنەتىن زاڭنامالىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارىن باعالاۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلدى, ول كوپ جاعدايدا رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋ مودەلىنە نەگىزدەلگەن. «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ەنگىزۋگە بايلانىستى شىعىندارىن ەسەپتەۋ قاجەتتىلىگى كوزدەلگەن. قولدانىستاعىنورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە قۇقىقتىق مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ تەتىگى بار. الايدا, بۇگىنگى كۇنى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ سالاسىندا مىناداي پروبلەمالار بار: 1) رۇقسات بەرۋ جۇيەسىندە – قولدانىستاعى رۇقسات بەرۋ جۇيەسىنىڭ رەتتەلمەگەندىگى, قازاقستاننىڭ رۇقسات بەرۋ تاجىريبەسىندە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قولدانىلماۋى, رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارى سانىنىڭ باقىلاۋسىز تۇراقتى ءوسۋى, رۇقسات بەرۋ زاڭناماسىنىڭ كۇردەلىلىگى, بەرىلگەن رۇقساتتار بويىنشا جاعىمسىز سالدار ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇكتەلمەۋى, جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلماۋى; 2) مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ – بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋدىڭ جانە جازالاۋدىڭ بۇزۋشىلىقتاردى جاساۋدى الدىن الۋدان جانە پروفيلاكتيكاسىنان باسىمدىعى; مەملەكەت تاراپىنان تەكسەرۋگە جاتاتىن تالاپتاردىڭ كوپتىگى; ولاردىڭ كوبى ورىندالمايتىن, قايتالاناتىن, ەسكىرگەن, قاراما-قايشى, نەگىزدەلمەگەن بولىپ تابىلادى; تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسىنىڭ جەتكىلىكسىز ىسكە اسىرىلۋى. مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ جازالاۋدان باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. الايدا, بۇزۋشىلىق جاعدايىندا قولدانىلاتىن سانكتسيالار, كوپ جاعدايدا, الدىن الۋ ەمەس, ايىپپۇل, سونداي-اق قايتالاما تەكسەرۋ بولىپ تابىلادى. ايىپپۇل سانكتسيالارىن قولدانۋدىڭ جوعارى پايىزى حالىقارالىق پراكتيكادا جاقسارتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى حابارلامانى پايدالانۋ كەڭ قولدانىلىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, ايىپپۇلداردىڭ ماردىمسىز بۇزۋشىلىقتارعا دا قولدانىلاتىنىن كورسەتەدى. مۇنداي پراكتيكا سانكتسيالار بۇزۋشىلىقتىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاتىستى قولدانىلمايتىندىعىن كورسەتەدى; بيزنەستىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋى – بيزنەس-ورتادا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە جاقسى نەگىز بولاتىنداي دامىعان باسەكەلەستىكتىڭ جوقتىعى, ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ەلەمەنتتەرى بار سالالار تولىق كولەمدە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە ءالى دايىن بولماۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدار تۋرالى زاڭناماسىنىڭ جەتىلمەگەندىگى; نورما شىعارۋ – نورما شىعارۋ قىزمەتىندە تالقىلاۋدىڭ ۇيىمداستىرىلعان الاڭىنىڭ جوقتىعى, زاڭ جوبالارىنىڭ عانا الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق سالدارىن تالداۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن عىلىمي ەكونوميكالىق ساراپتامانىڭ جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى قولدانىستاعى رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى, بيزنەستىڭ نورما شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ تيىمسىزدىگى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ (ازىرلەۋشىلەردىڭ) بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە فورمالدى تۇردە قاراۋى; تەحنيكالىق رەتتەۋ – قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كوپتىگى جانە ولاردا سىلتەۋشى نورمالاردىڭ بولۋى تالاپتاردىڭ قايتالانۋىنا, نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي قورىنىڭ, سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋدىڭ بولماۋىنا اكەلەدى. نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي قورىنىڭ بولماۋى مۇددەلى تۇلعالارعا تولىق, ناقتى جانە ۋاقتىلى اقپارات بەرمەيدى, بۇل اكىمشىلىك كەدەرگى بولىپ تابىلادى جانە ناتيجەسىندە بيزنەستىڭ نورماتيۆتىك قۇجاتتارمەن جەدەل تانىسۋ, سونداي-اق بەرىلگەن تالاپتاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىگى جوق, بۇل نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. كورسەتىلگەن پروبلەمالاردىڭ باسىم بولىگىن ەنگىزىلەتىن جانە قولدانىستاعى رەتتەۋ قۇرالدارىنىڭ رەتتەۋشىلىك ىقپالىن تالداۋدى ەنگىزۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى, سەبەبى رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋ جالپى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ساپاسىن جوعارىلاتادى جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك رەتتەۋدى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ بۇكىل سپەكترى بويىنشا جەتىلدىرۋدىڭ جەتكىلىكتى قۇرالىن ۇسىنادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى № 858 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ارقىلى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا كوپشىلىك جانە جەكە مۇددەلەردىڭ تەڭگەرىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسىن قابىلداۋ ارقىلى مۇمكىن بولادى, وندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قاتىساتىن قاتىناستاردى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ مىناداي بازالىق قاعيداتتارى بەكىتىلەتىن بولادى: 1) جەكە كاسىپكەرلىك ەركىندىگىنىڭ كەپىلدىگى (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات ەتىلگەن) جانە ونى قورعاۋ مەن قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ (جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ ەركىندىگى قاعيداتى); 2) بارلىق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋداعى تەڭدىگى (كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ تەڭدىك قاعيداتى); 3) كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ مەنشىگىنە قول سۇعىلماۋى جانە ونىڭ قورعالۋ كەپىلدىگى (مەنشىككە قول سۇقپاۋ قاعيداتى); 4) قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جانە وعان سايكەس قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ شەگىندە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ارەكەتى (زاڭدىلىق قاعيداتى); 5) شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن ونى دامىتۋدى قوسا العاندا, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ (كاسىپكەرلىك قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ قاعيداتى); 6) كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن, حالىقارالىق شارتتاردىڭ ماتىندەرىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك مۇددەلەرىن قوزعايتىن وزگە دە مىندەتتەمەلەرىن ساراپتاۋعا قاتىسۋى (نورما شىعارۋعا قاتىسۋ قاعيداتى). وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسى دە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن نورمالار جۇيەلەنەتىن زاڭنامالىق اكتى بولادى. الەمدىك تاجىريبە مەن كۇشتى جانە ءالسىز جاقتاردى ەلدىك سالىستىرمالى تالداۋ حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداي وتىرىپ, 80-جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە پايدالانىپ كەلگەن ءۇش مودەلدى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق ىرىقتاندىرۋ مودەلى, بۇل ەڭ ۇلكەن وڭ وزگەرىستەرگە الىپ كەلگەن جانە 2008 جىلعى داعدارىسقا دەيىن ءسوزسىز تابىستى بولىپ باعالانعان ەڭ جارقىن مودەل. مۇنداي مودەل بالتىق ءوڭىرى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە جانە قىتايدا ىسكە اسىرىلعان بولاتىن. قوعامدىق-ساياسي كونسەنسۋستىڭ, ال قىتايدا ەل باسشىلىعىنىڭ مىقتى ساياسي ەركىنىڭ بولۋى بيلىك ورگاندارىنا زاڭنامالىق جانە رەتتەۋشىلىك بازانى جىلدام وزگەرتۋگە, ينۆەستيتسيالار اعىنىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا جانە تەز داميتىن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەفورمالاناتىن جۇيەلەردىڭ باستاپقىدان تۇراقسىز بولۋى, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ قالاي بولعاندا دا قۇلدىراۋى جانە ونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ تومەندەۋى وسى مودەلدىڭ جالپى سيپاتتاماسى بولدى. باسقا سوزبەن ايتقاندا, وزگەرىستەر باستالدى, جۇيەلەر سەرپىندى بولا باستادى. مۇنداي جاعدايدا تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋ ءوزىن-ءوزى اقتادى جانە كۇتىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە الىپ كەلدى. ەكىنشى مودەل دامىعان يندۋستريالىق ەلدەردە پايدالانىلدى. ول تيىمدىلىكتى باعالاۋ, شىعىنداردى ازايتۋ, ناقتى سەكتورالدىق رەفورمالاردى قولدانۋ ارقىلى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ تەتىكتەرىن قۇرۋمەن, ءتيىمسىز رەتتەۋگە جول بەرمەۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جۇيەسىن قۇرۋمەن سيپاتتالادى. اتالعان مودەلدىڭ ەلەمەنتتەرى 1970 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ شەشىمى رەتىندە پايدالانىلا باستادى. حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي بۇل مودەل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ, ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇجاتتارىمەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ, باتىس ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ, اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديانىڭ ىشكى زاڭدارىمەن كودتالدى. رەفورمالاناتىن جۇيەلەردىڭ باسىنان باستاپ تۇراقتى بولۋى بۇل مودەلدىڭ جالپى سيپاتتاماسى بولدى. داعدارىسقا قاراماستان, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەگەن جوق, قارىم-قاتىناستار مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ومىرگە يكەمدىلىگى كۇمان تۋدىرعان جوق. باسقاشا ايتقاندا, جۇيەلەر تەپە-تەڭدىك جاعدايىندا بولدى. مۇنداي جاعدايلاردا تۇبەگەيلى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى بولعان جوق. ءۇشىنشى مودەل جوسپارلانعان ساياسات ەمەس, جارتىلاي شارالاردىڭ, دەكلاراتسيالاردىڭ جيىنتىعىمەن جانە بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدەردەن اۋىتقۋمەن سيپاتتالدى. مۇنداي پراكتيكا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە قالىپتاستى. مۇنداي جاعدايدا بيلىك ورگاندارى قاعيدالاردى ورىنداۋ مۇمكىندىگىنە ءمان بەرمەي, ولاردى «ءوز ىڭعايىنا قاراي» بەيىمدەدى. جەكە بيزنەس مۇنداي شارتتارعا بەيىمدەلىپ, ءىشىنارا كولەڭكەگە كەتتى. بيزنەس-ورتا جاڭا قاتىسۋشىلار ءۇشىن كۇتىلمەگەن جانە ايتارلىقتاي قىمبات بولدى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي جۇيە تۇراقتالا ءتۇستى. 20 جىلدا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك قالىپتاستى, بۇل جاعدايدا بەلگىلى ءبىر وزگەرىس جاساۋ تالابى بۇرىنعى مارتەبەنى ساقتاپ قالۋ تالابىمەن تەڭدەستىرىلەدى. وكىنىشكە وراي, اتالعان تەپە-تەڭدىك ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن دە, مەملەكەت مۇددەلەرى ءۇشىن دە ءتيىمسىز بولىپ كەلەتىن جاعدايدا ورناتىلادى. ءبىرىنشى مودەلدە ىسكە اسقان رەفورمالار ولاردى جوعارىدا اتالعان تەپە-تەڭدىك بايقالاتىن ەلدەردە پايدالانۋ كەزىندە كوپ جاعدايدا ىسكە اسپايدى. ونىڭ سەبەبى – بيلىك ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ دە, بيزنەستىڭ دە ولاردى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە ىنتالى بولماۋى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ باسقا ەلدەرىنەن ايىرماشىلىعى كەيبىر تۇبەگەيلى رەفورمالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تابىستى وتكىزىلۋى بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان قازاقستاننىڭ ورتالىق ەۋروپانىڭ ەلدەرىمەن جانە قىتايمەن ءبىراز ۇقساستىعى بار. اتالعان رەفورمالاردىڭ تابىستى ءوتۋى, پايدالى قازبالاردىڭ بولۋى ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ەكونوميكاسى تولىعىمەن ىرىقتاندىرىلعان, ال بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارى ەڭ ۇزدىك الەمدىك ۇلگىلەرمەن سالىستىرۋعا كەلەدى دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتە. بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسقان جاعدايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رەفورمالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى مودەل دامىعان يندۋستريالىق مەملەكەتتەردە سىنالعان ەكىنشى مودەل بولىپ تابىلادى. باسقا سيپاتتالعان مودەلدەرگە قاراعاندا, بۇل مودەل نىسانالى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدى, ونى ينستيتۋتسيونالدىق قامتاماسىز ەتۋدى جانە كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ال نۇكتەلىك جانە لوگيكالىق اياقتالعان رەفورمالار كۇتىلەتىن ناتيجەگە الىپ كەلمەيدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ينۆەستيتسيالىق ساياساتپەن, ينفراقۇرىلىم مەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ساياساتىمەن, كرەديت-قارجى ساياساتىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جالپى ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ماقساتتارى ءجيى تازا ەكونوميكالىق ساياسات شەڭبەرىنەن تىس شىعاتىندىقتان جانە ازاماتتار مەن قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جانە مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەتىندىكتەن, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋگە بار بايلانىستار مەن ىقپالداردى ەسكەرە وتىرىپ, جالپى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ينتەگرالدىق بولىگى رەتىندە قاراۋ كەرەك. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ساياساتى پايدالانىلاتىن قۇرالدار جيىنتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. دامىعان يندۋستريالىق ەلدەردە تەڭگەرىمدەلگەن مەملەكەتتىك ساياساتتى تابىستى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ بىرنەشە باستاپقى فاكتورلارعا تاۋەلدى بولدى جانە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. مۇنداي فاكتورلارعا, ەڭ الدىمەن, بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇيەسىمەن باسقارىلۋى, ولاردىڭ تيىمدىلىگى مەن كاسىبيلىگى, مەملەكەتتەردىڭ جوعارى باسشىلىعى ساياسي باعدارىنىڭ ساباقتاستىعى, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ دامىعان جۇيەسىنىڭ بولۋى, بيلىك ورگاندارىنىڭ اشىق تۇردە ەسەپ بەرۋى مەن باقىلاۋدا بولۋىنىڭ پارمەندى جۇيەسى, ەكونوميكانىڭ جەكە سەكتورلارىندا ءىرى بيزنەس پەن بيلىك ورگاندارى مۇددەلەرىنىڭ ورتاق بولماۋى جاتادى. اتالعان فاكتورلارعا بارابار نازار اۋدارماۋدىڭ جاقسى مىسالى رەتىندە 2008 جىلعى قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى ارەكەت ەتۋ شاراسى رەتىندە كەيبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن كەلتىرۋگە بولادى. وسى داعدارىستىڭ پايدا بولۋىنىڭ ءوزى امەريكا قۇراما شتاتتارى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءىرى قارجى ۇيىمدارى مەن ولاردىڭ يپوتەكالىق كرەديتتەردى بەرۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن رەتتەۋ ۇيىمدارى مۇددەلەرىنىڭ تۇتاسۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكسىز نازار اۋدارۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. بانكتەر مەن ولاردى رەتتەۋ ورگاندارى مۇددەلەرىنىڭ وسىنداي تۇتاسۋى يسلانديانىڭ قارجىلىق كوللاپسىنا اكەپ سوقتى. پورتۋگاليا, گرەكيا, يتاليا ەكونوميكالارىنىڭ 2008 جىلعى داعدارىستان كەيىنگى ناشار جاعدايىنىڭ دا سەبەپتەرى وسىنداي جانە بيلىك ورگاندارى جۇيەسىنىڭ باسقارىلۋىنا, ولاردىڭ تيىمدىلىگى مەن كاسىبيلىگىنە بايلانىستى. قىتايدىڭ ءىرى قالالارىنداعى قاۋىپتى ەكولوگيالىق جاعداي, كاسىپورىندار مەن ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىندەگى اۆاريالىلىق بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن پارمەندى باقىلاۋدىڭ بولماۋىنا جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋىنا بايلانىستى. ەكىنشى جاعىنان, بارلىق اتالعان فاكتورلارعا جەتكىلىكتى نازار اۋدارعان ەلدەر ازاماتتار مەن قوعامنىڭ مۇددەلەرىن تيىسىنشە قولداي وتىرىپ, جەتكىلىكتى دارەجەدە يكەمدى جانە باسەكەلەس ەكونوميكالىق ورتانى قۇرا الدى, ول ەكونوميكالاردىڭ جاھاندانۋى جاعدايىندا داعدارىستان ساقتانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەڭ الدىمەن بۇل سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە, كانادا مەن اۆسترالياعا قاتىستى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك بيلىك, بيزنەس جانە ازاماتتار مۇددەلەرىنىڭ توعىسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزارا ارەكەت ەتۋ جۇيەسىنىڭ مىقتى جاقتارىنا مىنالاردى جاتقىزۋعا بولادى: 1) جوعارى جانە ورتا بۋىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرى كاسىپقويلىعىنىڭ ءبىرشاما جوعارى دەڭگەيى, كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندارداعى اتقارۋشى ءتارتىپتىڭ جوعارى دەڭگەيى. مۇنداي جاعداي قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اكىمشىلىك رەفورمانى ءساتتى وتكىزۋدىڭ جانە باسشىلىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بولاشاق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى وقىتۋ باعدارلامالارى ءساتتى ەنگىزىلدى; 2) مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى جانە جۇمىس ىستەۋىنىڭ بولجامدىلىعى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن ساياسي جانە اكىمشىلىك باسقارۋ ساباقتاستىعى; 3) مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ كاسىپكەرلىك ورتانى جانەينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى جاقسارتۋداعى ساياسي ەركى, ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جولىنا اۋىستىرۋ بويىنشا دەكلاراتسيالانعان جوسپارلار انىقتالدى, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ رەسۋرستىق مودەلىنەن بىرتە-بىرتە كەتۋ; 4) ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باسقارۋدىڭ ءبىرشاما جوعارى دەڭگەيى; 5) اكىمشىلىك باسقارۋ, اۆتوماتتاندىرۋ سالالارىندا كەشەندى رەفورمالاردى جۇرگىزۋدىڭ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەكەلەگەن ورگاندارىندا تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋدىڭ, رۇقسات بەرۋ راسىمدەرى مەن تالاپتارىنا تۇگەندەۋ جۇرگىزۋدىڭ وڭ تاجىريبەسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزارا ارەكەت ەتۋ جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى ءالسىز تۇستارىنا مىنالاردى جاتقىزۋعا بولادى: 1) كاسىپكەرلىك جانە كاسىتىك قاۋىمداستىقتاردىڭ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ازاماتتار قاۋىمداستىقتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق السىزدىگى جانە ازدىعى, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءالسىز دامۋ دەڭگەيى جانە وسىنىڭ سالدارىنان اتالعان قاۋىمداستىقتار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى ىسكەرلىك ديالوگتىڭ بولماۋى; 2) جەكە بيلىك ورگاندارىنىڭ وزدەرىنىڭ رەتتەۋ جانە باقىلاۋ سالالارىن كەڭەيتۋگە ينستيتۋتسيونالدىق مۇددەلىلىگى; 3) ءىرى بيزنەستىڭقالىپتاسقان جاعدايدى ساقتاۋعا, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا مونوپولياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋعا مۇددەلىلىگى. ستاتۋس-كۆونى ساقتاۋعا مۇنداي قىزىعۋشىلىق بيزنەستە باسەكەلەستىككە جول بەرمەۋ جانە بەلگىلەنگەن بايلانىستاردى بۇزباۋ نيەتىمەن تۇسىندىرىلەدى; 4) ازاماتتاردىڭ جەكە كاسىپكەرلىكتى جانە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتاتىنى, باعاسىن تومەندەتەتىنى, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى مەن ەڭبەكاقىنى ارتتىراتىنى تۋرالى جەتكىلىكتى تۇردە حاباردار بولماۋى; 5) كەيبىر مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە, قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جانە ىلەسپە شىعىنداردىڭ اراسالماعى بولىگىندە زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ تالاپتارىن ەنگىزۋگە مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ پارمەندى ادىستەرىنىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە رەتتەۋ پروبلەماتيكاسىنا دەربەس زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساياسات پەن تيىمدىلىكتى ەنگىزۋ پراكتيكاسىنىڭ بولماۋى; 6) جەكە بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەت ناتيجەلەرى بويىنشا جوعارى تۇرعان ينستانتسيالاردىڭ الدىندا اشىق تۇردە تۇراقتى ەسەپ بەرۋدىڭ بولماۋى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتىن ساپالى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق بولىگىن وزىق الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس ناقتى قۇرۋ قاجەت. حالىقارالىق تاجىريبە شامامەن 1980-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ رەتتەۋشى ساياساتتىڭ جاڭا تالاپتارى مەن راسىمدەرىن ازىرلەۋمەن جانە ەنگىزۋمەن بىرگە, دامىعان ەلدەر اتالمىش رەتتەۋشىلىك قاداعالاۋ قۇرىلىمدارىن جاساي باستاعانىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا اقپارات جانە رەتتەۋشى قاتىناستار كەڭسەسى (US Office of Information and Regulatory Affairs) 1980 جىلى باسقارۋ جانە بيۋدجەت كەڭسەسىنىڭ قۇرىلىمىندا (Office of Management and Budget) قۇرىلعان بولاتىن. ۇلىبريتانيادا ەڭ ۇزدىك رەتتەۋدىڭ ديرەكتوراتى (The Better Regulation Executive) 2005 جىلى قۇرىلدى. نيدەرلاندىنىڭ اكىمشىلىك كەدەرگىلەر بويىنشاكونسۋلتاتسيالىق كەڭەسى (Adviescollege Vermindering Administratieve Lasten) 2000 جىلى قۇرىلدى. شۆەتسياداعى رەتتەۋدى جاقسارتۋ جونىندەگى كەڭەس (Regelradet) 2008 جىلى قۇرىلدى جانە 2009 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. گەرمانيادا نورمالاردى باقىلاۋ جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس (Nationaler Normenkontollrat) 2006 جىلى قۇرىلدى. وسىعان ۇقساس كەڭەستەر مەكسيكادا, اۆستراليادا, جاپونيادا دا بار. كەيبىر ەلدەردە رەتتەۋشىلىك باقىلاۋ قىزمەتىن مينيسترلىكتەردىڭ دەپارتامەنتتەرى اتقارادى. دانيادا بۇل – قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەڭ ۇزدىك رەتتەۋ دەپارتامەنتى, ال فينليانديادا – ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭنامالىق ينسپەكتسيا بيۋروسى, فرانتسيادا – قارجى مينيسترلىگىنىڭ ساپا جانە جەڭىلدەتۋ قىزمەتى. گرەتسيادا, بەلگيادا, يرلانديادا جانە كورەيادا – پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ دەپارتامەنتتەرى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنان باسقا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ بارلىق ەلدەرىندە رەتتەۋشىلىك قاداعالاۋ ورگانىنىڭ قورىتىندىلارى ۇسىنىمدىق سيپاتتى بولىپ تابىلادى. ءتۇرلى ەلدەردە اتالعان ورگاندار كەيىننەن ەۆوليۋتسياعا ۇشىرادى جانە ولاردى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىمەن ءتيىمدى سينەرگياعا بەيىمدەدى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا وسى ورگانداردىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردە, ولار ورىندايتىن فۋنكتسيالار مەن ولاردىڭ قۇرىلىمىندا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ورنىندا كەيبىر ايىرماشىلىقتار بار. ءتۇرلى ەلدەردە اتالعان قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارى مىنالاردى قامتيدى: 1) رەتتەۋشى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە ۇكىمەتتەرگە اقپاراتتىق, تەحنيكالىق جانە كونسۋلتاتسيالىق قولداۋ كورسەتۋ; 2) نورما شىعارۋ جانە راسىمدەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ, قاداعالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا رەتتەۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ; 3) مەملەكەتتىڭ ساياسي باسشىلىعىنا رەتتەۋدى باعالاۋدى نەمەسە جاڭا جانە قايتا قارالاتىن رەتتەۋدىڭ تالاپتارى مەن راسىمدەرىن كەلىسۋدى ۇسىنۋ; 4) رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ, ولاردى رەفورمالاۋ, پروبلەماتيكانى تالداۋ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپتىلىگىن زەردەلەۋ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءتيىستى كونسۋلتاتسيالاردى وتكىزۋ بويىنشا ۇسىنىمداردى ازىرلەۋ. وسى تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى وسى تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى رەتتەۋ بولجامدى بولاتىن, بيزنەس ءۇشىن ارزان جانە ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدە ءتيىمدى جانە سىبايلاس جەمقورلىقتان اۋلاق بولاتىن تەڭگەرىمدەلگەن جۇيەنى قۇرۋ ارقىلى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ بولىپ تابىلادى. قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ مىناداي مىندەتتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جانە جۇيەلى شەشۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى: 1) مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى انىقتاۋ مەن جازالاۋدان پروفيلاكتيكاعا جانە الدىن الۋعا قايتا باعدارلاۋ; 2) بيزنەستىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ; 3) رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋدىڭ جانە بيزنەسكە قاتىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ نەگىزىندە نورما شىعارۋدى جەتىلدىرۋ; 4) تەحنيكالىق رەتتەۋدى الەمدىك پراكتيكاعا جانە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە سايكەس كەلتىرۋ; 5) زاڭعا باعىنىشتى مىنەز-ق ۇلىقتى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا شامالاس جاۋاپكەرشىلىكتى ورناتۋ; 6) تۇتىنۋشىلاردىڭ قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتىن ەنگىزۋ كەزەڭدەرى ءۇش نەگىزگى كەزەڭ كوزدەلەدى: 1-كەزەڭ – دايىندىق (2014 – 2016 جج.). بۇل كەزەڭدە مىناداي ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ كوزدەلەدى: 1) ساياساتتى ينستيتۋتسيونالدىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قۇرۋ; 2) رەتتەۋشىلىك قۇرالداردى تولىعىمەن رەفورمالاۋ. ينستيتۋتسيونالدىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ءتۇيىندى ەلەمەنتى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندى جانە ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتقارۋشى بيلىگىندەگى ورنىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى. رەتتەۋشى قۇرالداردى رەفورمالاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازىردىڭ وزىندە جۇرگىزىلۋدە. ءبىرىنشى كەزەڭدى اياقتاۋ ءۇشىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدى اياقتاۋ جانە مۇمكىن بولعان جەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ونى ەنگىزۋ قاجەت. 2-كەزەڭ – راسىمدىك (2016 – 2018 جج.). بۇل كەزەڭدە مىناداي ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ كوزدەلگەن: 1) رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋدى جۇرگىزۋگە قاجەتتى ادىستەمەلەردى تولىعىمەن ازىرلەۋ; 2) رەتتەۋدى جوسپارلاۋ, ازىرلەۋ جانە قايتا قاراۋ راسىمدەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن ديالوگ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ; 3) مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ. ەكىنشى كەزەڭدە: 1) رەتتەۋشىلىك ىقپالدى تالداۋ ادىستەمەسىن; 2) مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەتتەۋ قىزمەتى تۋرالى مەرزىمدى ەسەپتەرىن دايىنداۋ جانە بەرۋ ءتارتىبىن; 3) ستاندارتتىق شىعىندار ادىستەمەسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەتىن بولادى. ءتيىستى ادىستەمەلەردى ازىرلەپ, سىناقتان وتكىزگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ءتيىستى وقىتۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. تۇجىرىمدامادا كوزدەلگەن رەتتەۋدى جوسپارلاۋ, ازىرلەۋ جانە قايتا قاراۋ راسىمدەرىن تولىعىمەن ەنگىزۋ جانە قوعامدىق تالقىلاۋ راسىمدەرىن بۇلجىتپاي ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ەكىنشى كەزەڭنىڭ قورىتىندى بولىگىندە رەتتەۋدى جوبالاۋ جانە قايتا قاراۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەرزىمدى ەسەبىنىڭ جۇيەسى تولىق ەنگىزىلەتىن بولادى. 3-كەزەڭ – قورىتىندىلاۋشى (2018 – 2020 جج.). بۇل كەزەڭدە مىناداي ارەكەتتەردى جۇرگىزۋ كوزدەلەدى: 1) مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ; 2) مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; 3) ينستيتۋتسيونالدىق جۇيەنى, راسىمدەردى جانە ءادىسنامالاردى رەتكە كەلتىرۋدى جۇرگىزۋ. ءۇشىنشى كەزەڭدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىندە رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردىڭ ورىندالۋىنا پيلوتتىق تالداۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسى تالداۋدىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى راسىمدەر مەن ادىستەمەلەرگە پىسىقتاۋ جۇرگىزۋ قاجەت. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن رەتتەۋدىڭ ءاربىر سالاسىنان بىرمەملەكەتتىك ورگاننان تاڭداۋ ۇيعارىلادى: 1) ادام مەن قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسى; 2) قارجى سالاسى; 3) گۋمانيتارلىق سالا; 4) تابيعي رەسۋرستار سالاسى. وسى سالالاردىڭ ارقايسىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەلەردى ودان ءارى پىسىقتاۋعا جانە رەتتەۋ سالالارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى كەلەشەكتە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋدى تالداۋ ءراسىمى كەيىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار بويىنشا جۇرگىزىلەتىن بولادى. رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋدى تالداۋدىڭ العاشقى ناتيجەلەرى, سول سياقتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەرزىمدى ەسەبىن تالداۋ جانە زەرتتەۋلەردىڭ ماتەريالدارى رەتتەۋشىلىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەزىندە قولدانىلۋى جانە كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ مەرزىمدى ەسەبىندە كورسەتىلۋى ءتيىس. بارلىق الدىڭعى قادامداردى ەنگىزۋ بارىسىندا ولاردان ساباق الىنىپ, راسىمدەر مەن ادىستەمەلەردىڭ تيىمدىلىگى تەكسەرىلۋى ءتيىس. ءتيىستى وزگەرىستەردى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان دايىندايدى جانە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەنگىزەدى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدان كۇتىلەتىن ناتيجەلەر تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدان: 1) دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىسىندە 45-ورىنمەن راستالعان مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ جولىمەن قولايلى كاسىپكەرلىك كليماتتى قۇرۋ; 2) ەكى پيلوتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جولىمەن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋدى دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ; 3) تاماق ونىمدەرىنە قاتىستى تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى تەكسەرۋلەردىڭ سانىن 20%-دان اسا قىسقارتۋ; 4) وبەكتيۆتى جانە شىنايى ستاتيستيكانى ەنگىزۋ, كاسىپكەرلىك جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانمەن جاسالعان بىرلەسكەن بۇيرىقتارمەن بەكىتىلگەن باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندىرۋمەن 100% قامتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ قاداعالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ; 5) كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋگە بايلانىستى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىن 10%-عا قىسقارتۋ; 6) رەتتەۋ قۇرالدارىنا بايلانىستى بيزنەستىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارىن 10%-عا قىسقارتۋ; 2. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ سالالىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن جالپى تاسىلدەرى مىنالار كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاعيداتتارى بولىپ تابىلادى: 1. تۇتىنۋشىلار, بيزنەس جانە مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسى بيزنەسكە ەڭ از (وبەكتيۆتى تۇرعىدان قاجەتتى) جۇكتەمە كەزىندە تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىقتارىن بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى ۇيعارادى. مۇنداي جۇيەدە مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ماقساتتارى بيزنەس پەن بيۋدجەت ءۇشىن ەڭ از شىعىندار ادىستەرىمەن قول جەتكىزىلەدى. 2. مالىمدەلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدە رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن نەگىزدەۋدىڭ, كەلىسۋدىڭ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ مىندەتتى راسىمدەرىن ەنگىزۋ ارقىلى رەتتەۋدى پايدالانۋدىڭ نەگىزدىلىگى مەن تيىمدىلىگى. 3. مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى جانە اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى. قوعامدىق ماڭىزى بار شەشىمدەردى قوعامدىق تىڭداۋلاردان كەيىن جانە قوعاممەن وتكىزىلگەن تىڭداۋدىڭ باسقا تۇرلەرى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عانا قابىلداۋ بولجانادى. پايدالانىلۋى شەكتەلمەگەن كەز كەلگەن اقپارات جانە بيزنەس پەن تۇتىنۋشىلارعا قاجەت اقپارات قولجەتىمدى جانە مۇمكىندىگىنشە تەگىن بولۋى ءتيىس. نورما شىعارۋ قىزمەتى وسى پروتسەسكە ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەنى پايدالانۋدىڭ نەگىزىندە بارلىق مۇددەلى تۇلعالاردى بەلسەندى تۇردە تارتقان كەزدە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. 4. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ تالاپتارىن ورىنداماعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ ارقىلى جاۋاپكەرشىلىك پەن جازالاۋ ادىلدىگى, بيزنەس ءۇشىن جازالاۋ دەڭگەيىنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىق دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋى, بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان جاعدايدا, جازالاۋ شارالارىنان الدىن الۋ جانە رەتتەۋشىلىك تالاپتاردى ورىنداۋعا ىنتالاندىرۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوتۋ. بيلىك ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى ءۇشىن جوعارى تۇرعان ينستانتسيالارعا جانە سوتتارعا شاعىمدانۋ مۇمكىندىگى. 5. مەملەكەتتىك رەتتەۋ سالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋ, مۇددەلەر قاقتىعىسى سياقتى كورىنىستەردى جويۋ, قۇقىقتى تاڭداپ قولدانۋ, مونوپوليالىق جانە مونوپولياعا جاقىننارىقتاردى وپەراتورلارعا بايلانىستى رەتتەۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىقتان ارىلۋ. 6. رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ كەشەندىلىگى مەن تيىمدىلىگى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قويىلعان مىندەتتەردىڭ شەشىمىنە بايلانىستى بولماق. رەفورمانىڭ ىرگەلەس باعىتتارى بويىنشا سالالىق قۇجاتتار تۇجىرىمدامامەن ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس. رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ بيزنەستى جۇرگىزۋ جانە تۇتىنۋشىنى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جاعدايلاردى ءىس جۇزىندە جاقسارتۋدا كورىنۋى ءتيىس. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتىنىڭ ءمانى نەگىزگى ەكى بولىككە بولىنەدى: 1) ورىندالۋى قاجەتتى زاڭناما تالاپتارى; 2) رەتتەۋ قۇرالدارى (رەتتەۋشىلىك قۇرالدار). وسى ەكى قۇرامداس بولىككە ءبولۋ قاجەتتىلىگى ولارداعى ساياساتتى جۇرگىزۋ ادىستەرىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەشە بولۋىنا بايلانىستى. زاڭناما تالاپتارى – بۇل مىندەتتى ءتارتىپتى, قاعيدالاردى, پارامەترلەر مەن نورماتيۆتەردى بەلگىلەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ نورمالارى. زاڭناما تالاپتارى كەز كەلگەن رەتتەۋدىڭ جۇمىس ىستەۋىنە باستاپقى نەگىز بولىپ تابىلادى. سالىق تولەمدەرىن, باسقا تولەمدەردى مىندەتتى تولەۋ تالاپتارى جانە ولاردى ەسەپتەۋ قاعيدالارى, ءوندىرىس قالدىقتارىنىڭ شىعارىلۋ نورماتيۆتەرى, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارى, قۇرىلىس جانە سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق ەرەجەلەر مەن گيگيەنالىق نورمالار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنىڭ تالاپتارى مىسالى بولىپ تابىلادى. اتقارۋشى بيلىك ورگانىنىڭ بيزنەسكە قاتىستى ءاربىر ءىس-ارەكەتى نەمەسە تاپسىرۋ ءۇشىن نەمەسە بيلىك ورگانىنا ۇسىنۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجات زاڭناما تالاپتارىن ورىنداۋ قاجەتتىلىگىنە جانە وسىنداي ناقتى تالاپتاردىڭ بولۋىنا نەگىزدەلەدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتى زاڭناما تالاپتارىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ تسيكلىن رەگلامەنتتەيدى, ول جاڭا تالاپتاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ قاجەتتى جاعدايلارىن, ولاردى نەگىزدەۋ جانە كەلىسۋ, جاريا تالقىلاۋ ءراسىمىن, ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىن پارامەترلەردى, زاڭناما تالاپتارىنىڭ كۇشىن جويۋ شارتتارى مەن ءراسىمىن بەلگىلەيدى. ساياسات نىساناسىنىڭ ەكىنشى ءبولىمى رەتتەۋ قۇرالدارى بولىپ تابىلادى, ولار ارقىلى زاڭناما تالاپتارىنىڭ ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. رەتتەۋ قۇرالدارىن ءتورت توپقا بولۋگە بولادى: 1) ليتسەنزيالاردى, رۇقساتتاردى, قورىتىندىلاردى, تىركەۋ قۇجاتتارىن جانە باسقالارىن قامتيتىن رۇقسات بەرەتىن قۇرالدار; 2) ءاۋديتتى, تەكسەرۋلەردى, تەرگەۋلەردى جانە ولارمەن بايلانىستى ۇيعارىمدار مەن سانكتسيالاردى قامتيتىن باقىلاۋ قۇرالدارى; 3) قۇجاتتاردى, حابارلامالاردى جانە انىقتامالاردى, سالىقتىق, قارجىلىق جانە باسقا دا ەسەپتى, باسقا قۇجاتتاردى ۇسىنۋدى, ءونىم قۇرامىن دەكلاراتسيالاۋدى, بانكروت بولۋدى, كاسىپورىن مەنشىگىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى دەرەكتەردى جاريالاۋدى جانە باسقانى قامتيتىن اقپاراتتىق قۇرالدار; 4) ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ قۇرالدارى. وسى تۇجىرىمداما شەڭبەرىندە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسى رەتتەۋدىڭ قۇرالى بولىپ تانىلادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت رەتتەۋ قۇرالدارىن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە جانە كەرىسىنشە الماستىرۋ پروتسەسىندە باستى ءرول اتقارادى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتى وسى قۇرالداردىڭ قۇرامى مەن قولدانىلۋ راسىمدەرىن جانە ولاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ تسيكلىن رەگلامەنتتەيدى, ول رەتتەۋ قۇرالدارىنىڭ كوديفيكاتسياسىن, جاڭا قۇرالداردىڭ پايدا بولۋ جاعدايلارىن, ولاردى نەگىزدەۋ جانە كەلىسۋ, كوپشىلىك تالقىلاۋ ءراسىمىن بەلگىلەيدى, تاۋەكەلدەردى تالداۋدىڭ ناتيجەلەرىن