اباي • 05 قازان، 2022

توعىسباەۆتىڭ «ابايى»

184 رەت كورسەتىلدى

قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە حاكىم اباي اتامىز­دىڭ بەينەسىن بوياۋ تۇسىمەن سويلەت­پەگەن قىل­قالام شەبەرلەرى كەمدە-كەم. جانە ولار­دىڭ بارىندە دە اقىن تۇلعاسى ءار قىرىنان بەينەلەنىپ، ايشىقتى سومدالعان. سونداي جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىققان تۋىندىنىڭ ءبىرى، كورنەكتى سۋرەتشى توقبولات توعىسباەۆتىڭ «اباي» پورترەتى.

بۇل كارتينانى قىلقالام شەبەرى 1982 جىلى سالعان. وندا ابايدىڭ اقىندىعى، ويشىلدىعى، كەمەڭگەرلىگى عانا ەمەس، تۇعىرى بيىك تۇلعاسى تارتىمدى بەينەلەنگەن. سايىن دالا توسىندە حاكىم اتامىزدىڭ كەڭ ماڭدايى جارقىراپ الىسقا كوز تىگىپ، ويلانىپ تۇرعان ءساتى كوركەمدىگىمەن كوڭىلگە شۋاق قۇيادى. تالانتتى كەسكىندەمەشى كەمەڭگەر تۇلعاسىن اشۋدا زەردەلى ىزدەنىسكە بارىپ، اقىن شىعارمالارىنداعى پوەتيكالىق رۋح پەن كەمەل فيلوسوفياسىن استاستىرا بىلگەن شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىز. كارتيناداعى سۇرعىلت بوياۋدىڭ ءتۇسى دە حاكىمنىڭ ويلى ولەڭدەرىمەن ۇندەسىپ تۇرعانى جۇرەگىڭىزدى تەربەيدى.

ءبىر جاعىنان، سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا ۇلى ويشىلدىڭ ەرەكشە ورىن العاندىعىن بايقايمىز. ونىڭ 1971 جىلى سالعان العاشقى «ويشىل اباي» پورترەتى – ءبىز ءسوز ەتكەن تۋىندىعا مۇلدە ۇقسامايدى. توقبولات تولەپباي ۇلىنىڭ بۇل جۇمىسىندا اقىن بەينەسى، ونىڭ: «قارتايدىق قايعى ويلادىق، ۇيقى سەرگەك، اشۋىڭ – اشىعان ۋ، ويىڭ – كەرمەك»، دەگەن ولەڭ جولىنداعى كوڭىل كۇيىمەن ساباستاسىپ جاتىر. بوياۋى دا قالىڭ جاعىلعان. ال ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان كارتيناداعى ۇلى سۋرەتكەردىڭ بولمىسى دا، بەينەسى دە شۋاقتى. بۇدان ءسىز اقىننىڭ كەمەلىنە كەلگەن كەمەڭگەرلىگى مەن پاراساتتىلىعىن، قاجىر-قايراتىن انىق كورەسىز. سونداي-اق اۆتوردىڭ قۇنانباي بابا­مىزدىڭ كۇردەلى بولمىسىن كەلىستى كوركەمدەگەن پور­ترەتى دە كورگەن جاندى بەيجاي قالدىرمايدى. ايتۋلى تۇلعانىڭ بەكزات بولمىسىنا تەرەڭ بويلاعان شىنايىلىعى بىردەن باۋراپ اكەتەدى.

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنە شايماردان ساريەۆ، سالاحيتدين ايتباەۆ، ماقىم قيسامەدينوۆ، ورالبەك نۇرجۇماەۆ سەكىلدى تالانتتى بۋىن كەلدى، سولاردىڭ ىشىندە توق­بولات توعىسباەۆتىڭ الار ورنى ەرەك. ول ءاپ دەگەن­نەن ءوز ءۇنى، ءوز بوياۋىمەن كوزىقاراقتى قاۋىمدى جالت قاراتتى. وسى تەڭىزدەگى تولقىنداي بۋىرقانعان بۋىندى ونەرتانۋشىلار «قاتاڭ ستيل» وكىلدەرى دەپ باعالايدى. بەلگىلى سۋرەتشى مالىك قاي­داروۆ ت.توعىسباەۆتىڭ كارتينالارى دالانىڭ قوش ءيىسى مەن ۇلتتىق دۇنيەنى ەرەكشە بەينەلەپ قانا قويمايدى، ادامزاتتىق ماسەلەلەردى دە تەرەڭ ويلاۋعا جەتەلەيتىندىگىن ايتادى.

«ونىڭ ۇلتتىق رۋحتا سالعان تۋىندىلارى جۇرت­شىلىقتى ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن باۋراپ الدى. ءومىردىڭ وزىنەن الىنعانداي شىنايىلىق، تازالىق، كىرپيازدىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر قاي كەزدە دە توعىسباەۆ شىعارمالارىنا ءتان كورىنىس بولدى. وعان ءتان تاعى ءبىر قاسيەت ول شىعارمالارىن حالىقتىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەرىنىڭ ەرەك داستۇرلەرىمەن ۇيلەسىمدى ءارى تىعىز بايلانىستىرا ءبىلدى»، دەيدى م.قايداروۆ.

جالپى، وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىندە ابايدىڭ شىعارماشىلىعى عانا ەمەس، اقىن بەينەسىن بوياۋ تىلىمەن سويلەتۋگە قىزىققان سۋرەتشى كوپ. سوندىقتان دا قەز كەلگەن قازاقستاندىق قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىنان حاكىم بەينەسىن كەزدەستىرەسىز. ال سۋرەتشىلەر ۇلى ويشىل بەينەسىن كوركەمدەۋگە وتكەن عاسىرداعى 30-شى جىلداردىڭ ورتاسى مەن 40-شى جىلداردىڭ باسىنان زەر سالا باستاعان. بۇل جايىندا 2018 جىلى باس باسىلىمدا جاريالانعان اباي قورىق-مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ۇمىتقايشا يبراەۆانىڭ «اباي الەمى – بەينەلەۋ ونەرىندە» اتتى ماقالاسىندا جان-جاقتى ايتىلعان. عىلىمي قىزمەتكەر سول جىلدارى قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي قالاسىندا ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى ۇيىمداستىرىلىپ جانە حاكىمنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قازاقستاندىق سۋرەتشىلەرگە ۇلى تۇلعا ءومىرىن بەينەلەيتىن شىعارمالار جازۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىلعانىن مىسالعا كەلتىرەدى.

«قازىر اباي قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قورىندا سۋرەتشىلەردىڭ وسى تاقىرىپقا بايلانىستى 900-دەن استام تۋىندىسى جيناقتالعان. مۋزەي قورىنداعى بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىنىڭ ىشىندەگى ءوزىنىڭ كوركەمدىگىنەن گورى تاريحي قۇندىلىعى باسىم ەكسپوناتتى دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. ول – ابايدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە سالىنعان پورترەتى. پورترەتتىڭ اۆتورى سەمەيگە ساياسي قۋعىنمەن كەلگەن پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆسكي. ول دونداعى روستوۆ قالاسىنان «ساياسي سەنىمسىز» رەتىندە دالا ولكەسى گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قاراماعىنا ايداۋعا جىبەرىلگەن بولاتىن. 1884 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ سەمەي قالاسىندا تۇردى. اباي اۋىلىنا بارعانى تۋرالى قۇجاتتار بار. ال كاسىبي قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ىشىندە اباي پورترەتىن العاش سالعان نيكولاي يۆانوۆيچ كرۋتيلنيكوۆ»، دەپ جازادى.

قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءابىلحان قاستەەۆتىڭ 1945 جىلى سالعان «جاس اباي» پورترەتى ءالى كۇنگە دەيىن شوقتىعى بيىك تۋىندى سانالادى. وسى قاتارعا ومىردەن ەرتە وتكەن تالانتتى سۋرەتشى توقبولات توعىسباەۆتىڭ «ابايىن» قوسا الامىز. بۇل كارتينا دا ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قازىناسىن بايىتقان سۇبەلى دۇنيە.

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:55

ۇقساس جاڭالىقتار