سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ارتۋر لەبەدەۆ
مادەني بەلەس تۇرعىسىنان ءار جىلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بيىل – تالاي مىقتىلارىمىزدىڭ ايتۋلى مەجەلەرى. ءتىرى مەن باقيعا وزعانداردىڭ اراسىن جالعاعان مەرەيتويلار.
ءبىز ازاتتىق جولىندا كۇرەس, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ ساباقتارى, ادىلەتتى قازاقستان دەپ تارازى باسىنا بار مەن جوقتى قاتار قويساق, تەمىرقازىق قاعيداتقا جارار ءبىر تۇلعانىڭ ءباسى بيىك تۇرادى. ول – احمەت بايتۇرسىن ۇلى.
سوندىقتان وسى جىلعى تۇلعالار مەرەيتويى مەن تاريحي داتالاردى اقاڭ پاراساتىمەن, اقاڭ ولشەمىمەن قاراۋعا پەيىلدىمىز. ول پاراسات – مەملەكەتشىلدىك, ول ولشەم – كاسىبيلىك.
كوپ زامانداس, ءتىپتى ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىندا جۇرگەن كەيبىر ازامات احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى «وقۋلىق جازعان, ولەڭ كىتاپ جاريالاعان, گازەت شىعارعان, جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن, 30-جىلدارى رەپرەسسيالانعان» دەگەن تاق-تۇق حرەستوماتيالىق اقپاراتپەن عانا شەكتەلەدى. اقيقاتىنا كەلسەك, قازاقتا اتالعان ءتورت كاسىپتى اتقارعان ادام از با؟ سول سياقتى بىلىكتى وقىعاننىڭ 99 پايىزى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانى دا شىندىق قوي. بۇل جاعداي بارىمىزدەن پارىقتى ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدى.
ءدال وسى تۇستا احمەتتانۋعا قويىلاتىن عىلىمي-تاجىريبەلىك تالاپ ناقتىلانعانى دۇرىس. ا.بايتۇرسىن ۇلى – ەۋروپالىق باعدارداعى الاش ۇراندى ەلى ءۇشىن سان سالادا «تۇڭعىش».
ول – ۇلتتىڭ رۋحاني الەۋەتىن جۇيەلەۋشى, جيناۋشى. ول – ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا باردى ۇقساتۋشى, ۇزىلگەندى جالعاۋشى. اتاپ ايتساق, انا ءتىلىمىزدىڭ تابيعي زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلگەن العاشقى وقۋلىق يەسى, ۇلتتى وياتۋ مەن ۇلىس بىرلىگىنە شاقىرعان اعارتۋشىلىق ولەڭ-اۋدارمالاردىڭ اۆتورى, حالىقتىڭ اتقارۋشى بيلىگى ميسسياسىن ورىنداعان «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى, ءتۇرلى ساياسي ءھام قوعامدىق قىزمەتىن ەلدىڭ قاجەتىنە قۇربان ەتكەن قايراتكەر. بۇل باعالاۋدا يدەاليزاتسيالاۋدىڭ نىشانى دا جوق. مۇنى «بۇگىنگى قايراتكەر قانداي بولۋ كەرەك؟» سۇراعىنىڭ جاۋابى دەپ ۇعىڭىزدار.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەملەكەت تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ۇلتتىق سانانى قايتا جاڭعىرتۋعا جانە جاھاندانۋ وزگەرىستەرىنە بەيىمدەۋگە جالپىۇلتتىق تۇرعىدان باسىمدىق بەرىپ وتىر» دەگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ مەن جاھاندانۋعا بولمىستى ساقتاپ بەيىمدەلۋدە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاريحي قىزمەتى مەن مۇراسىنىڭ ماڭىزى وراسان. جالپى, اقاڭدى – تۇتاستاي ۇلت يممۋنيتەتى دەسەك, قيسىنعا كەلەدى.
ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىق مەجەسى ەلىمىزدە جانە شەتەلدە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ جاتىر. بۇل رەتتە وسى مەرەيتويدى دايىنداۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسىن, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, اقاڭنىڭ مۋزەي-ءۇيى, وتاندىق ۇلتتىق, مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەر, قوستاناي-تورعاي مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرى ءىس-شارالارىن ىلتيپاتپەن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كوپتومدىقتارى دايارلانىپ, تۇلعاتانۋ ەكسپەديتسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ, زەرتتەۋلەر جازىلىپ, دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, اعارتۋشى دۇنيەگە كەلگەن مەكەندە تاريحي نىسان مەن كەسەنە بوي كوتەردى. جاۋاپتى ورىندار مەن بىلىكتى ازاماتتارىمىز مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان: « ۇلىلىقتىڭ تويى ۇلت الدىنداعى ۇلى مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ جولىن ىزدەۋگە ۇمتىلدىرۋعا ءتيىس!» ۇستانىمدى باسشىلىققا الدى. اتقارىلعان جانە اتقارىلاتىن «جۇرت جۇمىسىن» (اقاڭ ءسوزى) 1 قازاندا ۇلت ۇستازىنىڭ تۋعان جەرىندە وتكەن ەلدىك شارالاردا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى م.س.اشىمباەۆ قاداپ ايتتى.
كەزىندە «Egemen Qazaqstan» گازەتى سۇيىنشىلەپ جەتكىزگەن احمەتتانۋ جىلىنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتكىمىز كەلەدى. ول – احمەت بايتۇرسىن ۇلى 150 جىلدىعىنىڭ UNESCO ۇيىمى اتاۋلى مەرەيتويلار تىزىمىنە ەنگەنى. بۇل – جاڭا قازاقستاننىڭ ابىرويى. بۇل – ۇلت ءبىلىم-عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ ەلەۋلى بيىگى.
الەم دەڭگەيىندە ۇلىسارالىق ۇيلەسىم مەن مادەني-زياتكەرلىك ىقپالداستىقتى جۇيەلەپ, دامىتاتىن اتالعان ۇيىم اياسىندا اقاڭ مەرەيتويى پاريجدە, انكارادا جانە باسقا دا شەتەل قالالارىندا اتاپ وتىلەدى.
بۇگىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەرەيتويىن فرانتسيا ەلورداسىندا كونفەرەنتسيا, شەبەرلىك سىنىپتارى, ءتۇرلى مادەني-عىلىمي ورتالىقتارمەن, عىلىمي-زيالى قاۋىممەن, دياسپورا وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ, سۇحباتتاسۋ فورماتىندا وتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان دەلەگاتسياسى UNESCO-نىڭ شتاب پاتەرىنە ات باسىن تىرەدى. دەلەگاتسيا قۇرامىنا مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى مامبەت قويگەلديەۆ, زەينەپ بازارباەۆا جانە وسى جازبانىڭ اۆتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىلدينوۆ, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا, اقاڭ مۋزەيىنىڭ باسشىسى رايحان يماحانبەت, ء«تىل-قازىنا» ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ, كوميسسيا جۇمىس توبىنا اتسالىسىپ جۇرگەن پروفەسسورلار ءومىرحان ءابدىمان ۇلى, باعدان مومىنوۆا, جامال مانكەەۆا, الاش ۇرپاعى قايىربەك كەمەڭگەر, قوستانايداعى احمەت-مىرجاقىپ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەەۆا, شەت مەملەكەت پروفەسسورلارى حۋليا چەنگەل (تۇركيا), ابدىلقايىم كەسىجى (گەرمانيا), ەلچين يبراحيموۆ (ازەربايجان) – جالپى 15 عالىم ەنگەن. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ ارنايى دەلەگاتسياسىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى اتىنان ۆيتسە-مينيستر تالعات ەشەنقۇلوۆ باسقارىپ, ءىسساپاردى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ادىلبەك قاباەۆ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلفاريزا مۇقان ۇيلەستىرگەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
UNESCO-نىڭ شتاب پاتەرىنىڭ سالتاناتتى زالىندا وتكەن «احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە رەنەسسانستىق وركەنيەت» كونفەرەنتسياسىنا ۆيتسە-مينيستر, PhD-پروفەسسور ت.ءى.ەشەنقۇلوۆ مودەراتورلىق ەتتى.
جيىننىڭ باسىندا «قازاق وركەنيەتى جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى بەينە-روليك كورسەتىلدى.
عىلىمي فورۋم اشىلاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن ەلىمىزدىڭ UNESCO جانىنداعى تۇراقتى وكىلى, فرانتسۋز رەسپۋبليكاسى مەن موناكو كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى گۇلسارا ارىستانقۇلوۆا وقىپ بەردى. مۇنان كەيىن UNESCO باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سين تسيۋي مىنبەرگە كوتەرىلىپ, قازاقستان باسشىلىعى مەن حالقىن, سونداي-اق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتادى. مۇنان كەيىن سويلەگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ UNESCO-داعى وكىلى احماد پاكاتچي ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ازيا ءتىل بىلىمىندەگى ورنى مەن ءالىپبيىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى.
پلەنارلىق ماجىلىستە اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك م.ق.قويگەلديەۆتىڭ – «ا.بايتۇرسىن ۇلى. قياناتقا قارسىلىق», ازەربايجان تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ە.ءا.ءيبراحيموۆتىڭ – «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باكۋ تۇركولوگيا كونگرەسىندەگى بايانداماسى», ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادەميك ز.م.بازارباەۆانىڭ – «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت ۇستازى فەنومەنى», تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ز.ە.قابىلدينوۆتىڭ – «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى جانە كوزقاراسى», ساياساتتانۋ دوكتورى ءا.كەسىجىنىڭ – «قازاق ۇلتىن الەمدىك كارتاعا ورنالاستىرۋداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەگى», وسى جولدار اۆتورىنىڭ – «الاش مەملەكەتتىلىگى جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇلعاسى», قاجى بايرام ۆەلي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ح.ح.چەنگەلدىڭ – «احمەت بايتۇرسىن ۇلى: قازاق اۆتورلارى قاشان جانە قالاي پايدا بولدى؟», ە.ە.تىلەشوۆتىڭ – «ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.اۋەزوۆتىڭ عىلىمي تانىمى: ساباقتاستىق پەن ۇقساستىق» باياندامالارى تىڭدالدى.
عىلىمي شارا قورىتىندىسىندا قازاق, اعىلشىن, ورىس, تۇرىك تىلدەرىندەگى «احمەت بايتۇرسىن ۇلى. تاڭدامالى شىعارمالارى» اتتى جيناقتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
فرانتسۋز جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرى زيالىلارىمەن كەزدەسۋ, سۇحباتتاسۋ بارىسىندا قازاقستان عالىمدارى مەن قايراتكەرلەرى ەلدەگى عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىستەردى, مۇراتانۋعا بايلانىستى ەلەۋلى جوبالاردى, ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ, تاريحي ءادىسناما جاڭالىقتارىن تانىستىردى. وي ءبولىسىپ, پىكىر الماستى. عىلىمي ىقپالداستىقتىڭ وتكىر ماسەلەلەرى شەبەرلىك سىنىپتارىندا تالقىلاندى.
اقاڭدى فرانتسيامەن بايلانىستىراتىن ارنالار از ەمەس. بىرىنشىدەن, عالىم تىلدىك ماتەريالدى سالىستىرعاندا, «پىرانسوز ءتىلى» دەپ دايەكتەپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, قالامگەر «قازاق» گازەتىندە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى بىرنەشە ماقالا جازعان. سوندا فرانتسيانىڭ ساياسي ۇستانىمىنا باعا بەرەدى. ۇشىنشىدەن, عۇلاما مادەنيەت پەن ادەبيەت قۇبىلىسىن بايىپتاعاندا الەمدىك وركەنيەتتەگى فرانتسيا تاجىريبەسىن تىلگە تيەك ەتەدى. تورتىنشىدەن, ادىستەمە جانە پەداگوگيكا سالاسىنداعى ماقالالارىندا, اۋدارمالارىندا «پىرانسوز ءادىسىن» اۋىزعا الادى. بەسىنشىدەن, 1992 جىلى ءبىز نكۆد ارحيۆىنەن تاۋىپ, اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ءا.بوكەيحان-ا.بايتۇرسىن ۇلى جاۋاپتاسۋ حاتتارىندا امىرە قاشاۋباي ۇلىن پاريج ساپارىنا دايارلاۋ ماسەلەسى ءسوز بولادى. ايتقاندايىن, 1964 جىلى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسىنان شىققان ا.بەننينگسەن مەن ش.لەمارسە-كەلكەجەيدىڭ «1920 جىلعا دەيىنگى رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءباسپاسوزى جانە ۇلتتىق قوزعالىسى» اتتى كىتابىندا الاش زيالىلارى, سونىڭ ىشىندە اقاڭ ەڭبەگى بايىپتالعان.
ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى – ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ تۇرعان پايىمدى تاقىرىپتار.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «عىلىم مەن ونەر ەلسىزدى – ەلدىگە, جوقتى – بارعا تەڭگەرەدى» دەپ جازعان ەدى. بۇل جەردە اعارتۋشى «ونەر» دەپ سول كەزدەگى تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى مەڭزەپ تۇر. «قازاق» گازەتى لوگوتيپىندەگى تۇندىگى باتىستان اشىلعان كيىز ءۇيدى ياكي الاش ارمانىن – بۇگىنگى ازات, جاڭارعان قازاقستاننىڭ مودەلى رەتىندە دە قاراۋعا بولادى.
ءجون-جوبا, اقاڭشا ايتساق, جوسىق جاقسى, بىراق ءبىز قيىندىقتان ساباق العان ەلىمىزدىڭ مازمۇنىن قالايشا مەملەكەتشىلدىككە, ادىلەتتىلىككە, ەڭبەكقورلىققا, پاراساتقا تولتىرا الامىز – ماسەلە وسىندا. اقاڭنىڭ پاريجدەگى تورقالى تويى مۇنى دا ويلانتتى.
ۇلت ۇستازىنىڭ بەكزات بەينەسى تۋعان جەرىندە دە, ەۋروپادا دا ءدال ءوز تۇسىنداعى قيراعاتپەن: ء«بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك!» دەپ تۇرعانداي كورىندى.
