قازاقستان • 04 قازان، 2022

«عاليا» مەدرەسەسiنiڭ سەمەيلiك شاكiرتتەرi

126 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنىڭ وتكەن 27 قىر­كۇيەكتەگى 184-ءشى سانىندا جاريالانعان جۋرناليست بەكەن قايرات ۇلىنىڭ «اقاڭ جانە «عاليا» شاكىرتتەرى» اتتى ماقالاسىن وقىپ، وعان وي قوسىپ، تاعى ءبىر تاراپتان تاريحي وقيعانى تولىق­تىرۋ ماقساتىندا وسى ءبىر جازبانى جولداپ وتىرمىن.

بەلگiلi ادەبيەتشi عالىم بەي­سەمباي كەنجەباەۆ «حح عاسىر با­سىنداعى ادە­بيەت» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگiندە: «حح عاسىر باسىندا قازاق اراسىنداعى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسى ەكi ءتۇرلi بولدى. ونىڭ بiرi – مۇسىلمانشا وقۋ، ەكiنشiسi ورىسشا وقۋ ەدi... بiراق قازاق اراسىندا­عى مەكتەپ، مەدرەسەلەردiڭ اتى بار دا زاتى جوق ەدi»، دەپ جازادى.

شىنىندا، سول سەبەپتi بولار، قازاق جاستارىنىڭ ۇلكەن بiر بولiگi پات­شا­لىق رەسەيدiڭ قول استىنا قا­راس­تى ۋفا، قازان، ورىنبور، ترويتسك، بۇقارا، سامارقاند سەكiلدi قالالارداعى مۇ­سىلمانشا ءدارiس بەرەتiن مەدرەسەلەردە بiلiم الۋعا ۇم­تىلدى. ماسەلەن، سونداي iرگەلi وقۋ ورىن­­­دارىنىڭ بiرi – ۋفاداعى «عاليا» مەد­رەسەسi بولدى.

1916 جىلدىڭ 23 جەلتوقسا­نىن­دا­عى «قازاق» گازەتiنiڭ №210 سانىن­دا جا­ريالانعان «مەدرەسەنiڭ 10 جىلدىق تويى» اتالاتىن ماقا­لادا «عاليا» روسسياداعى باس مەدرە­سە­لەر­دiڭ قاي-قايسىسىنان دا بولسا، بەرگەن تاعى­لىم-تاربيەسi جاعىنان ارتىق بولماسا، كەم ەمەستiگi جانە وندا ەڭ از دەگەندە جىلىنا 30-40-تان قازاق بالاسى وقۋ بiتiرەتiنi، ونىڭ شاكiرتتەرiنiڭ ءبارi دە «ۇلتىم»، «ۇلتىم» دەپ، جۇرتىن اۋزىنان تاس­تاماي شىعاتىنى تۋرالى ايتىلا كەلiپ، «جاساسىن «عاليا»! جاساسىن «عاليانى» اشىپ، تاربيەلەپ، رۋحتى جاس­تار شىعارۋشىلار!» دەپ اياقتالادى.

«عاليا» مەدرەسەسى، شىن مانiن­دە، مۇسىلمانشا بiلiم بەرۋ جۇيەسiن­دە بiر­ىڭعاي تازا دiني وقۋدى عانا جۇرگiزۋدi ەمەس، جاڭا توتە جازۋدى – ۇسۋلى ءجاديت ءتارتiبiن ەنگiزۋدi ۇن­دەگەن ءارi ماتەماتيكا، جاراتىلىستانۋ، جاعىراپيا، تاريح پاندەرi بويىنشا بiلiم بەرەتiن پروگرەسسيۆتiك باعىتتاعى بiلiم ورداسى بولدى.

سونىمەن قاتار مۇندا ادەبيەت پەن ءباسپاسوزدi دامىتۋعا دا ايرىقشا كوڭiل ءبولiندi. بۇل وقۋ ورنىندا بارشا قازاققا ەسىمى جاقسى تانىمال مادەني اعارتۋشى، تاتار جازۋشىسى عالىمجان يبراگيموۆ جانە زياددين ءال-كامالي ءتارiزدi تاعى باسقاداي دەموكراتيالىق كوزقاراستاعى زيالى قاۋىم وكiلدەرi قىزمەت ەتتi.

پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكi­شەۆ «سا­داق» كiتابىندا ۋفاداعى «عا­ليا» مەدرەسەسiندە وسى عالىم­جان يبرا­گي­موۆتىڭ كومەگiمەن قازاق شا­كiرت­تەرiنiڭ ايىنا ەكi رەت قولجازبا «ساداق» جۋرنالىن شىعارىپ تۇر­عا­نىن، سونداي-اق وندا ماعجان جۇما­باەۆ، بەيiمبەت مايلين، جيەنعالي تiلەپبەرگەنوۆ، نۇعمان ماناەۆ سىن­دى تاعى باسقا قازاقتىڭ بiر توپ بولا­شاق كورنەكتi ادەبيەت جانە قوعام قاي­راتكەرلەرi بiلiم العانىنا توقتالادى. بۇعان قوسا ول وسى ەڭبەگiندە «ساداق» جۋرنالىن» شىعۋ تاريحىنا بايلانىس­تى باشقۇرتتىڭ حالىق اقىنى سايفي قۇداشتىڭ جازعان حاتىنان: «ساداق» جۋرنالى 1915 جىلى عانا تۋعان ەمەس. «عاليا قولجازبا باسپاسى» 1907 جىلى عالىمجان يبراگيموۆتىڭ «جەلiم» ات­تى گەكتوگراف گازەت باسىپ شىعارۋىنا باي­­لانىستى باستالعان. سودان ۇلگi العان قازاق شاكiرتتەرi نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ، ءماننان تۇرعانباەۆ، ودان كەيiن نۇعمان ماناەۆ، سۇگiر، بەيiمبەت، جيەنعاليلەر شىعاردى»، دەگەن دەرەكتەر كەلتiرەدi.

ەندi سايفي قۇداش ايتىپ وتىر­عان جاڭاعى قازاق شاكiرتتەرiنiڭ بiرi ءماننان تۇرعانباەۆ 1919 جىلى سەمەيدە «قازاق تiلi» (قازiرگi «سەمەي تاڭى») گازەتiن اشسا، نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ جاڭاسەمەيدەگi الاش مەكتەپتەرiندە قازاق تiلi مەن ادە­بيە­تi پاندەرiنەن ساباق بەرگەن.

جالپى، حح عاسىردىڭ باسىن­دا «عا­ليا» مەدرەسەسiندە سەمەيدەن كiمدەر وقىدى دەگەنگە كەلسەك، مىسالى، جازۋشى عالىم امەدوۆتىڭ «الاش «الاش» بولعاندا» كiتابىندا 1915-1917 جىلدارى سەمەي گۋبەرنياسى بويىنشا (سەمەي، وسكەمەن، زايسان، پاۆلودار، قارقارا­لى ۋەز­دەرiنەن) «عاليا» مەدرەسەسiن­دە جو­عارىدا اتالعان م.تۇرعانباەۆ پەن ن.كۇزەمباەۆتان باسقا تايىر جو­مارتباەۆ، مۇستاقىم مالدىباەۆ، ابزال جيەنعاليەۆ، حايروللا يبرا­گيموۆ، شايماردان عۇماروۆ، اح­مەت­جان كۇزەمباەۆ، حۇسايىن كۇر­لەۋiتوۆ، ءۋاليحان عۇماروۆ، احمەت جانتۋلين، عابدiراحمان سۇلتانوۆتاردىڭ بiلiم العانى ايتىلادى.

1917-1919 جىلدارداعى تاۋەلسىز قا­­زاق اۆتونومياسىن قۇرۋ كەزەڭiندە كور­نەكتi پەداگوگ-اعارتۋشى، پۋبليتسيست-جۋرناليست، قوعام قايراتكەرi ءمان­نان تۇرعانباەۆ باستاعان «عا­ليا» مەدرەسەسiنiڭ شاكiرتتەرi، ياعني بايىرعى قازاق زيالىلارى تا­يىر جومارتباەۆ، نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ، مۇستاقىم مال­دىباەۆ، ابزال جيەنعاليەۆ، حايروللا يبراگيموۆ جانە تاعى باسقالار الاش­­وردا ۇكiمەتiنiڭ تiلەگiندە بولىپ، ال­عاشقى ۇلتتىق بiلiم بەرۋ جۇيەسiنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ، دامىتۋدا ۇلكەن ەڭبەك سiڭiردi. سول سياقتى ولار تۇڭعىش قا­زاق وقۋلىقتارىن شىعارۋدا دا وزiندiك ەلەۋلi ۇلەستەرiن قوستى. ماسەلەن، 1913-1915 جىلدارى ورىنبور باسپاسىنان ءماننان تۇرعانباەۆتىڭ «پايعامبار زاما­نى»، مۇستاقىم مالدىباەۆتىڭ «الiپپە وقۋلىعى» جانە «يمام ءھام ناماز»، نىعمەتوللا كۇزەمباەۆتىڭ «يمان يعتيكاد» وقۋلىق كiتاپتارى جا­رىق كوردi. سول سياقتى وسى جىلدارى ابايدىڭ اقىن شاكiرتتەرiنiڭ بiرi، دارىندى جازۋشى، دراماتۋرگ، پەداگوگ تايىر جومارتباەۆتىڭ ­دا «بالالارعا جەمiس»، «قىز كورەلiك» اتتى ادەبي-كوركەم تۋىندىلارى دۇ­نيەگە كەلدi.

بۇل ارادا اتاپ ايتا كەتۋىمىز كەرەك، 1917-1918 جىلدارى سەمەيدە جا­رىق كورگەن الاشوردانىڭ ءۇنى «سارىارقا» گازەتى مەن «اباي» جۋر­نالىنا ۇنە­مى ماقالالار جاريا­لاپ، رۋحاني كومەك كورسەتىپ تۇر­عان­داردىڭ الدىڭعى قاتا­رىندا دا وسى قازاق زيالىلارى بولدى. مى­سالى، بۇل باسىلىمداردا پەداگوگ-اعار­تۋشى ءماننان تۇرعانباەۆتىڭ ۇلت مۇددەسىنە، قازاق ءتىلى مەن باستا­ۋىش قا­زاق مەكتەپتەرىنە بايلانىستى پروب­لەمالىق ماقالالارى جاريالانىپ، قازاق قوعامىندا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى.

قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرناليست قىزى، كورنەكتى پەداگوگ-اعارتۋشى ءنازيپا قۇل­جانوۆانىڭ 1915 جىلى «قازاق» گا­زەتiندە جاريالانعان «سەمەيدەن» اتتى ماقالاسىندا رە­سەي مۇسىلماندارى اتىنان اشىل­عان پەتەربۋرگتەگi سوعىس اۋرۋحاناسى مەن مەكتەپ-مەدرەسەلەر­دەگi مۇقتاج قازاق جاستارىنىڭ پايداسىنا جاسالعان ادەبي كەشتەن تۇس­كەن قارجىنىڭ ورىسشا جانە مۇ­سىلمانشا بiلiم الۋشى 12 ادامعا، سونىڭ iشiندە ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiنiڭ سەمەيلiك شاكiرتتەرi ءماننان تۇرعانباي ۇلىنا 25 سوم، ماعفۋرا نايمانقوجاقىزىنا 30 سوم بولiنگەندiگi، ەڭ باستىسى، وسىنداي ەل بولاشاعى وقىعان ازاماتتار­عا اقشالاي جاردەم كورسەتۋدە ءوز كو­مە­گiن اياماعان اعايىن-تۋىسقا كوپ راح­مەت بiلدiرەتiنi تۋرالى حابارى بەرiلگەن.

جالپى، بۇل احمەت بايتۇر­سىن ۇلى، ءاليحان بوكەيحانوۆ، مiر­­جاقىپ دۋلاتوۆ سىندى ۇلتى­مىزدىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ ءاردا­يىم وسى ۋفاداعى «عاليا» نەمەسە ورىنبورداعى «حاسانيە»، ترويتس­كiدەگi «مۇحامەديە» مەدرەسەلەرi، سونداي-اق پاتشالىق رەسەيدiڭ باس­قا­داي جوعا­رى وقۋ ورىندارى بولسىن، ولارداعى بiلiم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراپ قالماعانىن اڭعارتادى. وسى ورايدا الاش كوسەمi احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوناۋ 1916 جىلى قازاق جانە تاتار جاستارى ارا­سىنداعى تiلگە قاتىستى داۋلى ما­سەلەنi شەشۋ ءۇشiن ارنايى ۋفا­داعى «عاليا» مەدرەسەسiنە بارۋى تۋرالى وقيعانى ايتساق تا جەتكiلiكتi. سول جولى اقاڭ مەن عالىمجان يبراگيموۆتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل كەلەڭسiز جاي وڭ شەشiمiن تاپقان ءتارiزدi. مiنە، وسى ساپارىندا احمەت باي­تۇرسىن ۇلى «عاليا» مەدرەسەسi­نiڭ ­بiر توپ قازاق شاكiرتتەرiمەن بiرگە ­سۋرەت­كە تۇسكەن ەكەن.

بۇل تاريحي فوتوسۋرەتتiڭ بiزگە امان-ەسەن ساقتالىپ جەتۋ تاريحى جانە وندا­عى كەيبiر ادامدار تۋرالى 1989 جىلى «قازاق ادە­بيەتi» گازەتiنiڭ اقپان جانە قازان ايلارىنداعى ساندارىندا ەكi بiر­دەي ماقالا جارىق كورگەن ەدi. مىسا­لى، العاشقى «حالىق قامقورشىسى» دە­گەن ماقالانىڭ اۆتورى مارات ابدەشەۆ الماتىدان تابىلعان سۋرەتتەگi اقاڭ­مەن بiرگە سۋرەتكە تۇسكەن ومار ال­ما­سوۆ، نۇرحان ەلە­نوۆ، ءابدiراحمان مۇس­تافين، زاكiر سەرالين سەكiلدi قازاق شاكiرت­تەرiنiڭ اتى-جوندەرiن اتايدى.

ال ەندى «سۋرەت سىرى» اتتى ەكiنشi ماقالانىڭ اۆتورى، بەلگىلى ابايتانۋ­شى عالىم قايىم مۇحامەدقانوۆ: «سۋرەت­تە ەكiنشi قاتاردا ءدال ورتادا وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازiر ەلدiڭ كوبi تانيتىن بولۋى كەرەك. ەكiنشi قاتار­دا سول جاقتاعى بiرiنشi ادام حايرول­لا يبراگيموۆ، ءۇشiنشi قاتاردا، احمەت­تiڭ ءدال تۋ سىرتىندا تۇرعان ءماننان تۇرعانباەۆ (1886-1937 جج) «قازاق تiلi» گازەتiنiڭ (سەمەي) العاشقى رەداكتو­رى، جۋرناليست، پەداگوگ. ءمانناننىڭ ­سول جاعىندا تۇرعان – ابزال جيەنعاليەۆ، سەمەي پەدتەحنيكۋمىنىڭ ابiكەي زەيiن ۇلى ساتباەۆتان كەيiنگi ديرەكتورى. بۇلار ءوزiم كورگەن، بiلەتiن ادامدار. ەكiنشi قاتاردا وڭنان سولعا قاراي ەكiنشi وتىرعان، ماعىريفا يبراگيموۆانىڭ ايتۋى بويىنشا، ابىلعازى يمانوۆ دەگەن كiسi.

ەكiنشi قاتارداعى وڭ جاقتان بiرiنشi ادام – احمەت مامەتوۆ، دارiگەر ءارi اقىن. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك­تiڭ اكەسi.

اقاڭمەن بiرگە تۇسكەن 32 ادام­نىڭ iشiنەن بەسەۋiنiڭ كiم ەكەنi بەلگiلi. بۇل بەس ادامنىڭ حايرول­لا يب­راگيموۆتەن باسقا تورتەۋi 1937 جىل­عى رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولدى.

سونىمەن بۇرىن ءتورت ادام انىق­تالسا («قا»، №6، 1989)، سۋرەتتەگi «عاليا» شا­كiرتتەرiنiڭ وتىز ەكiسiنiڭ iشiنەن توعىز ادامدى بiلەتiن بولدىق.

قالعاندارىن دا تانيتىن، بiلەتiن ادامدار تابىلاتىن شىعار دەپ ويلايمىز.

سۋرەت ۋفا قالاسىندا تۇسiرiلگەن، ۋاقىتى – 1916 جىل»، – دەپ جازادى.

زەرتتەۋشi مارات ابدەشەۆ ءوزىنىڭ بۇل فوتوسۋرەتتi زاكiر سەراليننiڭ بالاسى فايز اعايدىڭ، ال ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدقا­نوۆ ونى العاشقى ۇستازى حايروللا يبراگيموۆتىڭ زايىبى ماعىريفا اجەيدiڭ ۇيiنەن العانىن ايتادى.

اقاڭ تۇسكەن وسى سەمەيدەگi فو­تو­­­­سۋرەت يەسi مارقۇم حايروللا اق­سا­­قال­­دىڭ ۇيiندە بۇدان باسقا دا ادام­­داردىڭ – پەداگوگ-اعارتۋشى سەيiت­باتتال مۇس­­تافيننiڭ، جۋرناليست-گازەت قىز­مەت­كەرى اباي (ابى­لاي) راما­زا­نوۆتىڭ جەكە سۋرەتتەرى، سونداي-اق سەمەي پەد­تەح­ني­كۋمىنىڭ ديرەكتورى ابزال جيەن­عاليەۆتىڭ ايەلى تايبامەن جانە زيامەن (ۋفا مەدرەسەسىنىڭ مۇعالىمى زياددين ءال-كامالي بولۋى كەرەك – اۆتور)، ۇس­تاز نىعمەتوللا كۇزەمباەۆتىڭ ايەلى ساقىپ­جامالمەن بiرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتتەر ساقتالعان.

ارينە، ۇلاعاتتى ۇستاز حايروللا يبراگيموۆتىڭ قاراتۇنەك ستالين­دiك سايا­سي قۋعىن-سۇرگiن جىلدارىندا ەشتەڭە­دەن قورىقپاي بۇل فوتو­سۋرەتتەردi امان ساقتاپ بۇگىنگى كۇن­گە جەتكىزۋىنىڭ ءوزi ۇل­كەن ەرلiك دەپ بىلەمىز.

كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدقانوۆتىڭ تۇڭعىش ۇستازى حايروللا يبراگيموۆ 1900 جىلدان باستاپ 1957 جىلعا دەيiنگi ارالىقتا العاشقىدا سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ سەمەيتاۋ جانە كوكەن بولىستارىندا بالا وقىتادى، الاشوردا ۇكiمەتi تۇسىندا ۇيiنەن باس­تاۋىش مەكتەپ اشىپ، ساباق بەرەدi. سودان 1957 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىق­قانشا سەمەي پەداگوگيكالىق جانە ونەركاسىپ تەحني­كۋمدارىندا، ورتا مەكتەپتەردە مۇ­عا­لiمدiك قىزمەتتەر اتقارادى. 1966 جىلى 85 جاسىندا قايتىس بولادى. ول حالىققا بiلiم بەرۋ سالاسىنداعى وسىنداي جەمiستi ەڭبەگiنە وراي 1946 جىلى «ەرەن ەڭبەگi ءۇشiن» مەدالi، 1947 جىلى «قازاق سسر-iنiڭ ەڭبەك سiڭiرگەن مۇعالiمi» اتاعى جانە 1949 جىلى لەنين وردەنiمەن ماراپاتتالادى.

حايروللا اقساقال دەمەكشi، كە­زiن­دە ونىمەن «عاليا» مەدرەسەسiندە بiرگە وقىعان اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى زەينەلعابيدەن يماجانوۆ تۋرالى پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكiشەۆ «ساداق» اتتى كiتابىندا: «زەينەل 1918 جىلدىڭ ورتاسىندا ويىل بولىسىنا كەلiپ، مۇ­عالiم بولادى. جاڭادان شاڭىراق كوتەرiپ جاتقان مەكتەپكە ءۇي سالۋ كەرەك بولعاندا ىقپالدى اقساقالداردىڭ كومەگiمەن اۋىل جاستارىن جيناپ، الا جازداي كiرپiش قۇيىپ، كۇزدiڭ قارا سۋىعىنا ۇرىنباي بiتiرەدi. حالىق اراسىندا «زەينەل مەكتەبi» اتالعان وقۋ ورنىندا 1921 جىلعا دەيiن يگiلiكتi جۇ­مىس iستەپ، تالايلاردىڭ ساۋاتىن اشا­دى. سوندا الدىنان ساباق العان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور يشانباي قاراعۇلوۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى حابيبوللا جاباسوۆتىڭ «زەينەل مەكتەبiندە» وقى­عانىن جوعارىدا اڭعارتىپ وتكەنبiز. ول 1949 جىلى لەنين وردەنiمەن، 1950 جىلى «قازاق سسر-iنiڭ ەڭبەك سiڭiرگەن مۇعالiمi» اتاعىمەن ماراپاتتالدى»، دەپ جازادى. مىنە، «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ قوس بىردەي تۇلەگى حايروللا يبراگيموۆ پەن زەينەلعابيدەن يماجانوۆ سىندى ازاماتتار وزدەرىنىڭ ۇلت مۇددەسى جو­لىنداعى ۇلاعاتتى ۇستازدىق ەڭبەك­تە­رىمەن وسىنداي جوعارى اتاق­تارعا يە بولعانىن كورىپ وتىرسىزدار.

«ۇستازدان – ۇلاعات، عالىمنان – عيب­رات» دەگەندەي، حح عاسىر باسىندا ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiن بiتiرگەن بايىرعى قازاق زيالىلارىنىڭ ءومiرi بۇگiنگi ۇرپاققا وسىلايشا ۇلگi-ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.

 

مۇراتبەك كەنەمولدين،

جۋرناليست-تاريحشى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە 175 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:06

«ايبوز» دارابوزدارى انىقتالدى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:55

پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:50

ەلدىك نيەت

ايماقتار • بۇگىن، 08:48

كەزەكتە – جەر ۇيلەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:46

زاڭ جوباسى قارالدى

ساياسات • بۇگىن، 08:42

ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق

ساياسات • بۇگىن، 08:38

جەڭىستىڭ باستاۋى – حالىق

قوعام • بۇگىن، 08:27

اسىل تۇقىمنىڭ پايداسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:24

بەرەكەلى اقباس سيىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اۆتوجولدىڭ سان الۋان ماسەلەسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:18

ىشكى جالپى ءونىم 4 پايىزعا وسەدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:14

ينفلياتسيانىڭ كەزەكتى تولقىنى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:10

اۋرۋدىڭ الدىن الايىق!

مەديتسينا • بۇگىن، 08:08

ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن

عىلىم • بۇگىن، 08:06

ساپاسىز ويىنشىقتىڭ زالالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

ۇقساس جاڭالىقتار