بەلگiلi ادەبيەتشi عالىم بەيسەمباي كەنجەباەۆ «حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگiندە: «حح عاسىر باسىندا قازاق اراسىنداعى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسى ەكi ءتۇرلi بولدى. ونىڭ بiرi – مۇسىلمانشا وقۋ, ەكiنشiسi ورىسشا وقۋ ەدi... بiراق قازاق اراسىنداعى مەكتەپ, مەدرەسەلەردiڭ اتى بار دا زاتى جوق ەدi», دەپ جازادى.
شىنىندا, سول سەبەپتi بولار, قازاق جاستارىنىڭ ۇلكەن بiر بولiگi پاتشالىق رەسەيدiڭ قول استىنا قاراستى ۋفا, قازان, ورىنبور, ترويتسك, بۇقارا, سامارقاند سەكiلدi قالالارداعى مۇسىلمانشا ءدارiس بەرەتiن مەدرەسەلەردە بiلiم الۋعا ۇمتىلدى. ماسەلەن, سونداي iرگەلi وقۋ ورىندارىنىڭ بiرi – ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسi بولدى.
1916 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىنداعى «قازاق» گازەتiنiڭ №210 سانىندا جاريالانعان «مەدرەسەنiڭ 10 جىلدىق تويى» اتالاتىن ماقالادا «عاليا» روسسياداعى باس مەدرەسەلەردiڭ قاي-قايسىسىنان دا بولسا, بەرگەن تاعىلىم-تاربيەسi جاعىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەستiگi جانە وندا ەڭ از دەگەندە جىلىنا 30-40-تان قازاق بالاسى وقۋ بiتiرەتiنi, ونىڭ شاكiرتتەرiنiڭ ءبارi دە «ۇلتىم», «ۇلتىم» دەپ, جۇرتىن اۋزىنان تاستاماي شىعاتىنى تۋرالى ايتىلا كەلiپ, «جاساسىن «عاليا»! جاساسىن «عاليانى» اشىپ, تاربيەلەپ, رۋحتى جاستار شىعارۋشىلار!» دەپ اياقتالادى.
«عاليا» مەدرەسەسى, شىن مانiندە, مۇسىلمانشا بiلiم بەرۋ جۇيەسiندە بiرىڭعاي تازا دiني وقۋدى عانا جۇرگiزۋدi ەمەس, جاڭا توتە جازۋدى – ۇسۋلى ءجاديت ءتارتiبiن ەنگiزۋدi ۇندەگەن ءارi ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ, جاعىراپيا, تاريح پاندەرi بويىنشا بiلiم بەرەتiن پروگرەسسيۆتiك باعىتتاعى بiلiم ورداسى بولدى.
سونىمەن قاتار مۇندا ادەبيەت پەن ءباسپاسوزدi دامىتۋعا دا ايرىقشا كوڭiل ءبولiندi. بۇل وقۋ ورنىندا بارشا قازاققا ەسىمى جاقسى تانىمال مادەني اعارتۋشى, تاتار جازۋشىسى عالىمجان يبراگيموۆ جانە زياددين ءال-كامالي ءتارiزدi تاعى باسقاداي دەموكراتيالىق كوزقاراستاعى زيالى قاۋىم وكiلدەرi قىزمەت ەتتi.
پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكiشەۆ «ساداق» كiتابىندا ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiندە وسى عالىمجان يبراگيموۆتىڭ كومەگiمەن قازاق شاكiرتتەرiنiڭ ايىنا ەكi رەت قولجازبا «ساداق» جۋرنالىن شىعارىپ تۇرعانىن, سونداي-اق وندا ماعجان جۇماباەۆ, بەيiمبەت مايلين, جيەنعالي تiلەپبەرگەنوۆ, نۇعمان ماناەۆ سىندى تاعى باسقا قازاقتىڭ بiر توپ بولاشاق كورنەكتi ادەبيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرi بiلiم العانىنا توقتالادى. بۇعان قوسا ول وسى ەڭبەگiندە «ساداق» جۋرنالىن» شىعۋ تاريحىنا بايلانىستى باشقۇرتتىڭ حالىق اقىنى سايفي قۇداشتىڭ جازعان حاتىنان: «ساداق» جۋرنالى 1915 جىلى عانا تۋعان ەمەس. «عاليا قولجازبا باسپاسى» 1907 جىلى عالىمجان يبراگيموۆتىڭ «جەلiم» اتتى گەكتوگراف گازەت باسىپ شىعارۋىنا بايلانىستى باستالعان. سودان ۇلگi العان قازاق شاكiرتتەرi نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ, ودان كەيiن نۇعمان ماناەۆ, سۇگiر, بەيiمبەت, جيەنعاليلەر شىعاردى», دەگەن دەرەكتەر كەلتiرەدi.
ەندi سايفي قۇداش ايتىپ وتىرعان جاڭاعى قازاق شاكiرتتەرiنiڭ بiرi ءماننان تۇرعانباەۆ 1919 جىلى سەمەيدە «قازاق تiلi» (قازiرگi «سەمەي تاڭى») گازەتiن اشسا, نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ جاڭاسەمەيدەگi الاش مەكتەپتەرiندە قازاق تiلi مەن ادەبيەتi پاندەرiنەن ساباق بەرگەن.
جالپى, حح عاسىردىڭ باسىندا «عاليا» مەدرەسەسiندە سەمەيدەن كiمدەر وقىدى دەگەنگە كەلسەك, مىسالى, جازۋشى عالىم امەدوۆتىڭ «الاش «الاش» بولعاندا» كiتابىندا 1915-1917 جىلدارى سەمەي گۋبەرنياسى بويىنشا (سەمەي, وسكەمەن, زايسان, پاۆلودار, قارقارالى ۋەزدەرiنەن) «عاليا» مەدرەسەسiندە جوعارىدا اتالعان م.تۇرعانباەۆ پەن ن.كۇزەمباەۆتان باسقا تايىر جومارتباەۆ, مۇستاقىم مالدىباەۆ, ابزال جيەنعاليەۆ, حايروللا يبراگيموۆ, شايماردان عۇماروۆ, احمەتجان كۇزەمباەۆ, حۇسايىن كۇرلەۋiتوۆ, ءۋاليحان عۇماروۆ, احمەت جانتۋلين, عابدiراحمان سۇلتانوۆتاردىڭ بiلiم العانى ايتىلادى.
1917-1919 جىلدارداعى تاۋەلسىز قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ كەزەڭiندە كورنەكتi پەداگوگ-اعارتۋشى, پۋبليتسيست-جۋرناليست, قوعام قايراتكەرi ءماننان تۇرعانباەۆ باستاعان «عاليا» مەدرەسەسiنiڭ شاكiرتتەرi, ياعني بايىرعى قازاق زيالىلارى تايىر جومارتباەۆ, نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ, مۇستاقىم مالدىباەۆ, ابزال جيەنعاليەۆ, حايروللا يبراگيموۆ جانە تاعى باسقالار الاشوردا ۇكiمەتiنiڭ تiلەگiندە بولىپ, العاشقى ۇلتتىق بiلiم بەرۋ جۇيەسiنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, دامىتۋدا ۇلكەن ەڭبەك سiڭiردi. سول سياقتى ولار تۇڭعىش قازاق وقۋلىقتارىن شىعارۋدا دا وزiندiك ەلەۋلi ۇلەستەرiن قوستى. ماسەلەن, 1913-1915 جىلدارى ورىنبور باسپاسىنان ءماننان تۇرعانباەۆتىڭ «پايعامبار زامانى», مۇستاقىم مالدىباەۆتىڭ «الiپپە وقۋلىعى» جانە «يمام ءھام ناماز», نىعمەتوللا كۇزەمباەۆتىڭ «يمان يعتيكاد» وقۋلىق كiتاپتارى جارىق كوردi. سول سياقتى وسى جىلدارى ابايدىڭ اقىن شاكiرتتەرiنiڭ بiرi, دارىندى جازۋشى, دراماتۋرگ, پەداگوگ تايىر جومارتباەۆتىڭ دا «بالالارعا جەمiس», «قىز كورەلiك» اتتى ادەبي-كوركەم تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلدi.
بۇل ارادا اتاپ ايتا كەتۋىمىز كەرەك, 1917-1918 جىلدارى سەمەيدە جارىق كورگەن الاشوردانىڭ ءۇنى «سارىارقا» گازەتى مەن «اباي» جۋرنالىنا ۇنەمى ماقالالار جاريالاپ, رۋحاني كومەك كورسەتىپ تۇرعانداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا دا وسى قازاق زيالىلارى بولدى. مىسالى, بۇل باسىلىمداردا پەداگوگ-اعارتۋشى ءماننان تۇرعانباەۆتىڭ ۇلت مۇددەسىنە, قازاق ءتىلى مەن باستاۋىش قازاق مەكتەپتەرىنە بايلانىستى پروبلەمالىق ماقالالارى جاريالانىپ, قازاق قوعامىندا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى.
قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرناليست قىزى, كورنەكتى پەداگوگ-اعارتۋشى ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ 1915 جىلى «قازاق» گازەتiندە جاريالانعان «سەمەيدەن» اتتى ماقالاسىندا رەسەي مۇسىلماندارى اتىنان اشىلعان پەتەربۋرگتەگi سوعىس اۋرۋحاناسى مەن مەكتەپ-مەدرەسەلەردەگi مۇقتاج قازاق جاستارىنىڭ پايداسىنا جاسالعان ادەبي كەشتەن تۇسكەن قارجىنىڭ ورىسشا جانە مۇسىلمانشا بiلiم الۋشى 12 ادامعا, سونىڭ iشiندە ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiنiڭ سەمەيلiك شاكiرتتەرi ءماننان تۇرعانباي ۇلىنا 25 سوم, ماعفۋرا نايمانقوجاقىزىنا 30 سوم بولiنگەندiگi, ەڭ باستىسى, وسىنداي ەل بولاشاعى وقىعان ازاماتتارعا اقشالاي جاردەم كورسەتۋدە ءوز كومەگiن اياماعان اعايىن-تۋىسقا كوپ راحمەت بiلدiرەتiنi تۋرالى حابارى بەرiلگەن.
جالپى, بۇل احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مiرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى ۇلتىمىزدىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ ءاردايىم وسى ۋفاداعى «عاليا» نەمەسە ورىنبورداعى «حاسانيە», ترويتسكiدەگi «مۇحامەديە» مەدرەسەلەرi, سونداي-اق پاتشالىق رەسەيدiڭ باسقاداي جوعارى وقۋ ورىندارى بولسىن, ولارداعى بiلiم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراپ قالماعانىن اڭعارتادى. وسى ورايدا الاش كوسەمi احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوناۋ 1916 جىلى قازاق جانە تاتار جاستارى اراسىنداعى تiلگە قاتىستى داۋلى ماسەلەنi شەشۋ ءۇشiن ارنايى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiنە بارۋى تۋرالى وقيعانى ايتساق تا جەتكiلiكتi. سول جولى اقاڭ مەن عالىمجان يبراگيموۆتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل كەلەڭسiز جاي وڭ شەشiمiن تاپقان ءتارiزدi. مiنە, وسى ساپارىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى «عاليا» مەدرەسەسiنiڭ بiر توپ قازاق شاكiرتتەرiمەن بiرگە سۋرەتكە تۇسكەن ەكەن.
بۇل تاريحي فوتوسۋرەتتiڭ بiزگە امان-ەسەن ساقتالىپ جەتۋ تاريحى جانە ونداعى كەيبiر ادامدار تۋرالى 1989 جىلى «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ اقپان جانە قازان ايلارىنداعى ساندارىندا ەكi بiردەي ماقالا جارىق كورگەن ەدi. مىسالى, العاشقى «حالىق قامقورشىسى» دەگەن ماقالانىڭ اۆتورى مارات ابدەشەۆ الماتىدان تابىلعان سۋرەتتەگi اقاڭمەن بiرگە سۋرەتكە تۇسكەن ومار الماسوۆ, نۇرحان ەلەنوۆ, ءابدiراحمان مۇستافين, زاكiر سەرالين سەكiلدi قازاق شاكiرتتەرiنiڭ اتى-جوندەرiن اتايدى.
ال ەندى «سۋرەت سىرى» اتتى ەكiنشi ماقالانىڭ اۆتورى, بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدقانوۆ: «سۋرەتتە ەكiنشi قاتاردا ءدال ورتادا وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازiر ەلدiڭ كوبi تانيتىن بولۋى كەرەك. ەكiنشi قاتاردا سول جاقتاعى بiرiنشi ادام حايروللا يبراگيموۆ, ءۇشiنشi قاتاردا, احمەتتiڭ ءدال تۋ سىرتىندا تۇرعان ءماننان تۇرعانباەۆ (1886-1937 جج) «قازاق تiلi» گازەتiنiڭ (سەمەي) العاشقى رەداكتورى, جۋرناليست, پەداگوگ. ءمانناننىڭ سول جاعىندا تۇرعان – ابزال جيەنعاليەۆ, سەمەي پەدتەحنيكۋمىنىڭ ابiكەي زەيiن ۇلى ساتباەۆتان كەيiنگi ديرەكتورى. بۇلار ءوزiم كورگەن, بiلەتiن ادامدار. ەكiنشi قاتاردا وڭنان سولعا قاراي ەكiنشi وتىرعان, ماعىريفا يبراگيموۆانىڭ ايتۋى بويىنشا, ابىلعازى يمانوۆ دەگەن كiسi.
ەكiنشi قاتارداعى وڭ جاقتان بiرiنشi ادام – احمەت مامەتوۆ, دارiگەر ءارi اقىن. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇكتiڭ اكەسi.
اقاڭمەن بiرگە تۇسكەن 32 ادامنىڭ iشiنەن بەسەۋiنiڭ كiم ەكەنi بەلگiلi. بۇل بەس ادامنىڭ حايروللا يبراگيموۆتەن باسقا تورتەۋi 1937 جىلعى رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولدى.
سونىمەن بۇرىن ءتورت ادام انىقتالسا («قا», №6, 1989), سۋرەتتەگi «عاليا» شاكiرتتەرiنiڭ وتىز ەكiسiنiڭ iشiنەن توعىز ادامدى بiلەتiن بولدىق.
قالعاندارىن دا تانيتىن, بiلەتiن ادامدار تابىلاتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
سۋرەت ۋفا قالاسىندا تۇسiرiلگەن, ۋاقىتى – 1916 جىل», – دەپ جازادى.
زەرتتەۋشi مارات ابدەشەۆ ءوزىنىڭ بۇل فوتوسۋرەتتi زاكiر سەراليننiڭ بالاسى فايز اعايدىڭ, ال ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدقانوۆ ونى العاشقى ۇستازى حايروللا يبراگيموۆتىڭ زايىبى ماعىريفا اجەيدiڭ ۇيiنەن العانىن ايتادى.
اقاڭ تۇسكەن وسى سەمەيدەگi فوتوسۋرەت يەسi مارقۇم حايروللا اقساقالدىڭ ۇيiندە بۇدان باسقا دا ادامداردىڭ – پەداگوگ-اعارتۋشى سەيiتباتتال مۇستافيننiڭ, جۋرناليست-گازەت قىزمەتكەرى اباي (ابىلاي) رامازانوۆتىڭ جەكە سۋرەتتەرى, سونداي-اق سەمەي پەدتەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى ابزال جيەنعاليەۆتىڭ ايەلى تايبامەن جانە زيامەن (ۋفا مەدرەسەسىنىڭ مۇعالىمى زياددين ءال-كامالي بولۋى كەرەك – اۆتور), ۇستاز نىعمەتوللا كۇزەمباەۆتىڭ ايەلى ساقىپجامالمەن بiرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتتەر ساقتالعان.
ارينە, ۇلاعاتتى ۇستاز حايروللا يبراگيموۆتىڭ قاراتۇنەك ستاليندiك ساياسي قۋعىن-سۇرگiن جىلدارىندا ەشتەڭەدەن قورىقپاي بۇل فوتوسۋرەتتەردi امان ساقتاپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋىنىڭ ءوزi ۇلكەن ەرلiك دەپ بىلەمىز.
كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدقانوۆتىڭ تۇڭعىش ۇستازى حايروللا يبراگيموۆ 1900 جىلدان باستاپ 1957 جىلعا دەيiنگi ارالىقتا العاشقىدا سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ سەمەيتاۋ جانە كوكەن بولىستارىندا بالا وقىتادى, الاشوردا ۇكiمەتi تۇسىندا ۇيiنەن باستاۋىش مەكتەپ اشىپ, ساباق بەرەدi. سودان 1957 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىققانشا سەمەي پەداگوگيكالىق جانە ونەركاسىپ تەحنيكۋمدارىندا, ورتا مەكتەپتەردە مۇعالiمدiك قىزمەتتەر اتقارادى. 1966 جىلى 85 جاسىندا قايتىس بولادى. ول حالىققا بiلiم بەرۋ سالاسىنداعى وسىنداي جەمiستi ەڭبەگiنە وراي 1946 جىلى «ەرەن ەڭبەگi ءۇشiن» مەدالi, 1947 جىلى «قازاق سسر-iنiڭ ەڭبەك سiڭiرگەن مۇعالiمi» اتاعى جانە 1949 جىلى لەنين وردەنiمەن ماراپاتتالادى.
حايروللا اقساقال دەمەكشi, كەزiندە ونىمەن «عاليا» مەدرەسەسiندە بiرگە وقىعان اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى زەينەلعابيدەن يماجانوۆ تۋرالى پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكiشەۆ «ساداق» اتتى كiتابىندا: «زەينەل 1918 جىلدىڭ ورتاسىندا ويىل بولىسىنا كەلiپ, مۇعالiم بولادى. جاڭادان شاڭىراق كوتەرiپ جاتقان مەكتەپكە ءۇي سالۋ كەرەك بولعاندا ىقپالدى اقساقالداردىڭ كومەگiمەن اۋىل جاستارىن جيناپ, الا جازداي كiرپiش قۇيىپ, كۇزدiڭ قارا سۋىعىنا ۇرىنباي بiتiرەدi. حالىق اراسىندا «زەينەل مەكتەبi» اتالعان وقۋ ورنىندا 1921 جىلعا دەيiن يگiلiكتi جۇمىس iستەپ, تالايلاردىڭ ساۋاتىن اشادى. سوندا الدىنان ساباق العان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يشانباي قاراعۇلوۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى حابيبوللا جاباسوۆتىڭ «زەينەل مەكتەبiندە» وقىعانىن جوعارىدا اڭعارتىپ وتكەنبiز. ول 1949 جىلى لەنين وردەنiمەن, 1950 جىلى «قازاق سسر-iنiڭ ەڭبەك سiڭiرگەن مۇعالiمi» اتاعىمەن ماراپاتتالدى», دەپ جازادى. مىنە, «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ قوس بىردەي تۇلەگى حايروللا يبراگيموۆ پەن زەينەلعابيدەن يماجانوۆ سىندى ازاماتتار وزدەرىنىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى ۇلاعاتتى ۇستازدىق ەڭبەكتەرىمەن وسىنداي جوعارى اتاقتارعا يە بولعانىن كورىپ وتىرسىزدار.
«ۇستازدان – ۇلاعات, عالىمنان – عيبرات» دەگەندەي, حح عاسىر باسىندا ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسiن بiتiرگەن بايىرعى قازاق زيالىلارىنىڭ ءومiرi بۇگiنگi ۇرپاققا وسىلايشا ۇلگi-ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.
مۇراتبەك كەنەمولدين,
جۋرناليست-تاريحشى
