كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا رەسمي ساپارمەن جۇرگەن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلمەن كەزدەستى.
اقوردا سارايىندا مارتەبەلى مەيماندى سالتاناتتى قارسى الۋدىڭ بارلىق رەسمي شارالارى جاسالعان سوڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ەكەۋارا كەزدەسىپ, باۋىرلاس ءارى تۋىس ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي تەرەڭدەتۋدى كوزدەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى كەلىسسوز جۇرگىزدى. كەلىسسوز بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ءمادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. تاراپتار, سونداي-اق قازاق-تۇرىك قاتىناستارىنىڭ نەگىزى ەكى حالىقتىڭ تاريحي تامىرى ءبىر, ءمادەني قۇندىلىقتارىنىڭ ورتاقتىعىندا جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا ءتۇركيا پرەزيدەنتى قازاقستانعا ساپارى باعدارلاماسىن بارلىق تۇركى حالقىنا قاسيەتتى ورىن بولىپ تابىلاتىن تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە بارۋدان باستاپ وتىر.
قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ۇزاق كەزەڭدەرگە ارنالعان, سونداي-اق ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىن ساپالى جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلدىڭ قازانىندا تۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارى تىكەلەي ۇيىتقى بولدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ سول ساپارىندا قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. ەكى مەملەكەت بۇگىندە جوعارى دەڭگەيدە بەلسەندى ۇنقاتىسۋلاردى قولداپ كەلەدى. پارلامەنتارالىق بايلانىس جولعا قويىلعان, دەپۋتاتتىق “دوستىق توبى” ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستان مەن تۇركيا دەپۋتاتتارى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اياسىندا بەلسەندى ءىس-قيمىل تانىتىپ ءجۇر.
تۇركيا قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ءرولىن تانىدى جانە ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وڭىردەگى اسا ماڭىزدى ارىپتەس دەپ بىلەدى. مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى اوسشك, بۇۇ, ەقىۇ, يكۇ, تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا جاراسىم تاپقان. پرەزيدەنتتەردىڭ ەكەۋارا كەزدەسۋىندە قازاقستان باسشىسى تۇركيا قازاقستاننىڭ جەتەكشى ەكونوميكالىق ارىپتەسى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ءتۇرىك بيزنەسى بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. بۇعان سوڭعى جىلدارى كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازانىڭ ەداۋىر جاقسارعاندىعى تىكەلەي ىقپال ەتتى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن تومەندەتكەنىمەن, تاراپتاردىڭ بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستاعانى قازاقستان – تۇركيا قاتىناستارىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن كورسەتەدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەكەۋارا كەزدەسۋى شىنايى دوستىق راۋىشتە ويداعىداي اياقتالعاننان كەيىن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ قاتىسۋىمەن ءارى قاراي جالعاستى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ جۇيەلى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقانى جايدان-جاي ەمەس, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ول باۋىرلاس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى وتە جاقىن قاتىناستاردىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت مىرزا, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارىڭىز تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتۋدەن باستالعانىن ءبىز ەرەكشە نىشان دەپ بىلەمىز. ءبىز, سونداي-اق ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, جاڭا كەشەندەردى ارالادىق.
تۇركيا باسشىسىنا وسىلايشا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان سوڭ ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىنا توقتالدى. ەلباسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلدىڭ قازان ايىندا تۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى التى كەلىسىم مەملەكەتتەر اراسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان تىعىز ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي تەرەڭدەتە بەرەدى. تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ساپارى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, كەلىسىلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى بارىنشا دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ەكەۋارا كەزدەسۋىمىزدە, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت, ءبىز بارلىق ماسەلەلەردى – ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق بايلانىس, وڭىردەگى حال-احۋال جانە بولاشاقتا ىستەيتىن جۇمىستاردى تالدادىق. ءوتىپ جاتقان ەكى مەملەكەت ىسكەرلەرىنىڭ بيزنەس-فورۋمىنا تۇركيا تاراپىنان كەلگەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ اۋقىمدى ەكەنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ول جونىندە ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزبەن وتەتىن بيزنەس-فورۋمدا كەڭىنەن اڭگىمە بولادى. جاھاندىق قارجى داعدارىسى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ءبىرشاما تومەندەتتى. ەندى سونى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, ءارى قاراي ارتتىرۋىمىز قاجەت.
ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى بىرقاتار ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ويتكەنى, 2008 جىلى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2 ميلليارد 900 ميلليون دوللاردى قۇراعان بولسا, وتكەن جىلى بۇل 1 ميلليارد 400 ميلليون دوللارعا دەيىن تومەندەگەن.
تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ءوزىنىڭ ساپارىن كيەلى ءتۇركىستاننان باستاعانىن, وندا العاش رەت بولعانىن ايتا كەلىپ, قازاقستان – ءتۇركيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋ جايىنا توقتالدى. ءوتكەن جىلعى قازان ايىندا ءتۇركياعا جاساعان ساپارىڭىزدا قازاقستان مەن ءتۇركيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويعان ەدىك, دەدى ابدۋللا گۇل. قازىرگى كەزدە وسى شارتقا سايكەس بىزدەر بارلىق سالادا جان-جاقتى جۇمىستار ىستەۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. جەكە كەزدەسۋىمىزدەگى كەلىسىمگە ءسايكەس, تۇركى ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ جيىنىن تامىز ايىندا ىستامبۇلدا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ەندى وسىعان قاجەتتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الا باستايمىز.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردە ۇكىمەتارالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ قاجەتتىگى دە اتاپ ءوتىلدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان-تۇركيا ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ قىزمەتىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى كىرەتىن كەدەن وداعى جايىندا دا پىكىر الماسىلدى.
ەكىجاقتى قاتىناستاردا ەنەرگەتيكا, قۋات رەسۋرستارىن تاسىمالداۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم جانە سپورت سالالارىنىڭ پەرسپەكتيۆالى ەكەندىگى اتالدى. كەلىسسوز بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركيا پرەزيدەنتىنە تۇركيالىق ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا يندۋستريالاندىرۋ جوسپارىن ءجۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋ ءۇشىن ءبىرلەسكەن ەكونوميكالىق باعدارلاما دايىنداۋدى ۇسىندى. كەلىسسوز سوڭىندا تاراپتار تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي ساپارىنىڭ ءناتيجەسى قازاقستان-تۇركيا ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ابدۋللا گۇل قازاقستاندىق جانە تۇركيالىق باق وكىلدەرىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ءوتكىزىپ, كەلىسسوزدەر بارىسىندا تالقىلانعان ماسەلەلەردەن حاباردار ەتتى جانە جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركيا باسشىسىمەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, ونداعى ءبىرقاتار نىسانداردى ارالاپ كورگەنىنە توقتالدى. حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا عيماراتىن اشۋ جانە بولاشاقتا سالىناتىن عيماراتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءراسىمىنە قاتىستىق, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جايىندا. قازىر بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە 20-دان استام تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ جاستارى ءبىلىم الۋدا. تۇركيا – ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن, ءبىر ساعاتتان سوڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان ەل. ءبۇگىنگى كەلىسسوزدەر ناتيجەسى استانا مەن انكارانىڭ حالىقارالىق ءماسەلەلەردەگى ۇستانىمدارى بىردەي ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بۇدان سوڭ ن.نازارباەۆ بيىلعى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتىپ وتىرعانىن, ال ءتۇركيا اوسشك ءسامميتىن وتكىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىن استانادا وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ءتۇركيا باسشىلىعىنا العىس ايتتى. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىن بولاشاقتا 10 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكىزۋگە ۋاعدالاسىلعانىن جەتكىزدى. بۇگىندە قازاقستاندا تۇركيالىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى. ءتۇركيانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 2,5 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, قازاقستاننىڭ تۇركيا ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 1 ميلليارد دوللاردان اسىپ وتىر.
ال ابدۋللا گۇل ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستارعا جوعارى باعا بەرە كەلىپ, الداعى كەزەڭدەردە تۇركيا – قازاقستان ىنتىماقتاستىعى قارقىندى داميتىنىنا سەنىمىن ءبىلدىردى. ابدۋللا گۇلدىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەلدەردىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى جىل وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى. ويتكەنى, قازاقستان مەن تۇركيا باسشىلىعى ءجيى كەزدەسىپ تۇرادى. ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمىن, دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى, جاڭا ءوزىمنىڭ ارىپتەسىم ايتقانداي, الداعى ۋاقىتتا 10 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدەر سوعان قول جەتكىزەدى دەگەن سەنىمدەمىن. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى كەدەن وداعىن قۇردى. ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل ءتيىمدى. قازاقستان – تۇركيا قاتىناستارىندا باكۋ – تبيليسي – جەيحان مۇناي قۇبىرى جەلىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال بۇل تۇركيادا سامسۋن – جەيحان مۇناي قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ىقپال ەتتى. سول ءۇشىن قازاقستان باسشىسىنا العىس ايتامىن.
تۇرىك پرەزيدەنتى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن ەقىۇ بۇگىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن, ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولدايتىنىن, 1999 جىلى تۇركيا ۇيىمنىڭ سامميتىن تابىستى وتكىزگەندىگىن, قازاقستان دا جوعارى دارەجەدە وتكىزەتىنىنە سەنىمدى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت كەلەسى ايدا ىستامبۇلدا وتەتىن اوسشك قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەندىگىن, وسى حالىقارالىق جيىنعا توراعالىق جاۋاپكەرشىلىگىن تۇركيا الىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ابدۋللا گۇل 2011 جىلى قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ۇلكەن جەتىستىك ەكەندىگىن ايتتى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءتۇركيالىق جۋرناليست تۇركى اكادەمياسى تۋرالى سۇراق قويعان ەدى. وعان قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ: “كەڭەستەر وداعى ىدىراعان كەزدە تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالار ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. ارينە, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي ەمەس. ولاردىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات ءارتۇرلى بولدى. ال تۇركى ەلدەرىنىڭ كەڭەسى قۇرىلاتىن بولسا, بىزدەر جىل سايىن كەزدەسىپ وتىراتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جاقسارا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋدە تۇركىتىلدەس 29 ۇلتتىڭ جاستارى ونەر كورسەتتى. ولار تاتارلار, باشقۇرتتار, قاراشايلار – بارلىعى بار. قايسى ەلدىڭ تاريحىن وقىساڭ دا, وندا تۇركى ءتىلى كەزدەسەدى”, – دەپ جاۋاپ قايتاردى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءتۇركيالىق جۋرناليست قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆقا استانانىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز دەگەن ماعىنادا سۇراق قويعان بولاتىن. بۇعان قازاقستان پرەزيدەنتى بىلاي دەدى: “استانا – بۇكىل قازاقتىڭ, قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن شاھار بولىپ وركەندەپ كەلە جاتىر. بۇل قالا وسىنداي بولادى دەپ كەزىندە ەشكىم سەنگەن جوق. سايىن دالادا ءبىز قازاقستاننىڭ ءدال ورتالىعىندا وسىنداي قالا تۇرعىزا بىلدىك. ءتىپتى قاراجات جەتپەگەن جاعدايلار بولعانىن جاسىرا المايمىن. ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوز استاناسىن وزدەرى تاڭداپ السىن دەگەن ارمان-تىلەگىن ورىندادىق. سول ءۇشىن دە ءبىز باقىتتىمىز. استانانىڭ اينالاسىندا 50 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزىلدى. بۇگىندە ول ورمانعا اينالدى. سونىڭ ارقاسىندا استانانىڭ كليماتى وزگەردى. بايقاعان بولارسىزدار, ەلوردامىزدا ەۋروپانىڭ دا, ازيانىڭ دا, شىعىستىڭ دا, وڭتۇستىكتىڭ دە ارحيتەكتۋراسى ءبىر-بىرىمەن استاسىپ, جاراسىم تاۋىپ جاتىر. ال استانانىڭ بولاشاعى قانداي بولادى دەگەنگە كەلسەك, مەنىڭ ويىمشا, استانا 2030 جىلى 1 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار, ەڭ وزىق ۇلگىدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى بار, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن عيماراتتارى بار, مادەني وشاقتارى بار, مۇراجاي, تەاترلارى بار قالا بولادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
قازاقستان وڭىرلىك جانە جالپىالەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندەگى ءوزىنىڭ ءرولىن تولىق كولەمىندە سەزىنە وتىرىپ, ونى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ بارلىق جىلدارى بويىندا ءمىنسىز ورىنداپ كەلەدى.
سوندىقتان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى – ەكونوميكالىقتان گۋمانيتارلىققا دەيىنگىلەردىڭ ءبارى – وزدەرىن قازاقستاننىڭ دوسى سانايدى.
ءبىز مۇنى ماقتانىش ەتۋگە ءتيىسپىز.
(قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان).
“قازاقستان – ءوڭىردىڭ جارىق جۇلدىزى”
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل قازاق-تۇرىك بيزنەس-فورۋمىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
كاسىپكەرلەر فورۋمىنىڭ جۇمىسىنا قازاقستان مەن تۇركيانىڭ 500-دەن استام كومپانياسى قاتىستى. ول كومپانيالار قۇرىلىس جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى, ماشينە جاساۋ سالاسى, ورمان شارۋاشىلىعى, توقىما جانە دايىن كيىمدەر ءوندىرىسى, مال شارۋاشىلىعى, كەمە جاساۋ قۇرىلىسى, مۇناي-حيميا ءتارىزدى سالالارعا مامانداندىرىلعان.
ءوز سوزىندە قازاقستان باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا جاساعان بۇل ساپارى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدى ۇزاق مەرزىمگە جانە اناعۇرلىم كەڭەيتە تۇسۋگە ءوزارا ۇمتىلىستى بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كوپ باعىتتارى بويىنشا ءبىز ەداۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. بۇگىندە قازاقستاندا 1,5 مىڭعا جۋىق تۇركيالىق كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ءتۇركيالىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلىس سەكتورىنداعى, توقىما جانە مەتاللۋرگيا سالالارىنداعى جوبالاردىڭ ەداۋىر بولىگى ىسكە اسىرىلدى. بيىلعى جىلى ناۋرىزدا شىمكەنتتە كەراموگرانيت شىعاراتىن بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىسىن باستادى. تۇركيالىق “كيبار حولدينگ” كومپانياسىمەن بىرلەسىپ پاۆلودار قالاسىندا ءاليۋمينيدى ودان ءارى وڭدەۋ جونىندەگى كاسىپورىن قۇرىلۋدا.
قازاقستاندا 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ىسكە اسۋدا. وسى باعدارلاما اياسىندا بيىلعى جىلى قۇنى 5 ميلليارد دوللاردان استام قاراجاتتى قۇرايتىن 144 جوبا اياقتالاتىن بولادى جانە قۇنى 26 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 47 جاڭا جوبا باستالادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتۇركيانىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ وكىلدەرىن وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋعا شاقىردى.
ول سونداي-اق قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىمەن تۇركيالىق ينۆەستورلار ءۇشىن مۇمكىندىكتەر اشىلاتىنىنا نازار اۋداردى.
– بۇل – 170 ميلليونعا جۋىق ادامى بار, جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ جيىنتىعى 2 تريلليون دوللاردى قۇرايتىن بىرىڭعاي تاۋارلى رىنوك, – دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.
ءوز كەزەگىندە تۇركيا پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنە جوعارى باعا بەردى. ول سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ەلورداسى – جاڭا استانا قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىنا تاڭدانىسىن ءبىلدىردى.
– قازاقستان ازيانىڭ جۇرەگى عانا ەمەس, سونداي-اق, وسى وڭىردەگى جارىق جۇلدىز, – دەپ اتاپ ءوتتى ا.گۇل.
تۇركيا پرەزيدەنتى سونداي-اق, تۇركيالىق بيزنەسمەندەردى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجىلاي ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىردى.
– قازاقستان – الەمدەگى ەڭ سيرەك مەملەكەتتىڭ ءبىرى, وسى ورايدا مۇندا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار, – دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار, ا.گۇل قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردى تۇركيا ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىردى.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
ساۋلەت ونەرى مەن ساۋلەتتى قالا سايكەستىگى
كەشە استانانىڭ تاۋەلسىزدىك سارايىندا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ساۋلەت ونەرى مەن قالا قۇرىلىسى بويىنشا ءىىى حالىقارالىق قۇرىلتايى جانە “قازاقستاننىڭ قالا قۇرىلىسى – 2010” اتتى فورۋمى باستالدى.
ونىڭ تۇستەن كەيىن بولعان پلەنارلىق ماجىلىسىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل قاتىستى. ولارعا ساۋلەتشىلەردىڭ قۇرىلتايعا الىپ كەلگەن ۇزدىك جوبالارى تانىستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە تۇركيا ساۋلەتشىلەرى دايىنداعان استاناداعى مەشىتتىڭ جوباسى, الماتى قالاسىنداعى سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنىڭ ماكەتى, استانا قالاسى ايماعىنىڭ جوباسى ت.ب. بولدى.
كورمەنى ارالاپ شىققان پرەزيدەنتتەر كونفەرەنتس-زالعا ءوتتى. فورۋمعا توراعالىق ەتىپ وتىرعان ءتۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ ۇيىمىنىڭ (تۇركىسوي) باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز ايتۋ ءۇشىن ءسوزدى قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆقا بەردى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن الىستان كەلگەن مەيماندارعا, قۇرمەتتى قوناقتارعا ءساتتى ساپار ءتىلەۋدەن باستادى. اسقاق استانا مىڭجىلدىقتار توعىسىندا عايىپتان پايدا بولعانداي عالامات اسەر بەرەتىن عاجايىپ قالا ەكەنىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. مۇنى بۇگىندە بارلىق الەم مويىندايدى. استاناعا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتار وعان تاڭدانىسىن جاسىرا المايدى, ال ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارىمىز ونى ءوزىنىڭ كوزقۋانىشى ساناپ, ورىندى ماقتانادى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ودان ءارى قازاقستان پرەزيدەنتى ەلوردانىڭ قۇرىلعانىنا بار بولعانى 12 جىل تولاتىنىن اتاپ ءوتتى. تاريح ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىمدە استانا قالاسىنىڭ ساۋلەتى الەمدەگى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ بىرىنە اينالعانىنا توقتالدى. كەڭەس وداعى قۇلاپ, ەكونوميكامىز قۇلدىراپ, جاپپاي داعدارىس ورىن العان, جۇمىسسىزدىق قاۋلاپ وسكەن كەزدە, حالىقتىڭ ەڭبەكاقىسى مەن زەينەتاقىسىن تولەي الماي وتىرعان قىسىلتاياڭ شاقتا مەن پارلامەنتكە جاڭا استانا سالۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزگەن ەدىم. ول كەزدە وسىنداي از ۋاقىتتا الىپ استانا سالىپ شىعاتىنىمىزعا ءبىر ادام دا سەنگەن جوق. ءبارى دە بۇل ىسكە ۇلكەن كۇدىكپەن قارادى, دەدى ن.نازارباەۆ. ءدال تۋعان كۇنىمدە ەنگىزىلگەن سول ۇسىنىسقا ءبىر دەپۋتات: “بۇگىن پرەزيدەنتتىڭ تۋعان كۇنى بولعاندىقتان عانا قابىلدايىق, بۇل ءبارىبىر 30-40 جىلسىز ىسكە اسپايتىن جوسپار”, دەگەن ەدى.
“وسىنداي قيىن جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ قالا سالامىن دەگەنى نەسى”, دەگەن سوزدەردى دە تالاي ەستىدىم, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان باسشىسى. بىراق ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, اتا-بابامىزدىڭ ەجەلگى ارمانىن اسقاقتاتىپ ىسكە اسىرىپ وتىرعان كەزدە ەلدى بيىك مۇددەگە ءورلەتەتىن ءبىر جوبا كەرەك بولدى. سول جوبا – ەلىمىزدىڭ قاق ورتاسىندا, سارىارقانىڭ توسىندە سالىناتىن جاڭا استانا بولۋى كەرەكتىگىن ءجون كوردىم. ءسويتىپ, ءبىز نەشە ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماي, 1994 جىلى استانا قۇرىلىسىنا كىرىسكەن ەدىك, ال 1997 جىلى بارلىق بيلىك ورگاندارى وسى قالاعا كەلىپ قونىستاندى. بۇگىنگى كۇنى استانا – قازاق ەلىنىڭ كەلىستى كەلبەتى, ۇلتتىق اڭسارى, جەرۇيىق مەكەنى. استانا – ءبىزدىڭ بەرەكە-ءبىرلىگىمىزدىڭ التىن ۇياسى. سونىمەن بىرگە, استانا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ قانشالىقتى زور ەكەنىن ايقىن اڭعارتادى. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىنداعى قازاقستان حالقى ەرىك-جىگەرىنىڭ, ۇلكەن قاجىر-قايراتىنىڭ ايعاعى دا وسى استانا.
ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قالا جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرس, وعان 52 مەملەكەت ساۋلەتشىلەرىنىڭ قاتىسقانىن, سونىڭ ىشىندە جاپون ساۋلەتشىسى ك.كۋراكاۆانىڭ جوباسى جەڭىسكە جەتكەنىن ايتتى. ول جوبانىڭ نەگىزگى ماسەلەسى “ادام-قالا-تابيعات” بىرلىگىنىڭ ءوزارا ۇشتاسۋىنا سايدى دەي كەلىپ, ءۇش شاقىرىمعا سوزىلاتىن “نۇرجول” بۋلۆارى جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى عيماراتتار قالا ورتالىعى بولعانىن, 50 مىڭ گا ورمان وتىرعىزىلعانىن, ول قالا اۋاسىنىڭ تازارۋىنا يگى اسەر ەتەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ەلورداداعى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى, سپورت كەشەندەرى جانە ولاردىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى نازارعا سالىندى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان باسشىسى: “مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ استانا بۇگىنگىدەن دە اسقان اسەم قالا بولادى. بولاشاقتا ۇلكەن تاريح مۋزەيى, وپەرا جانە بالەت تەاترى, جاستار سارايى, ت.ب. سالىنادى. فورۋمعا الىستان ارنايى كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن. مۇنداي قۇرىلتاي قالا قۇرىلىسى, ساۋلەتكەرلىك سالاسىندا ءتاجىريبە الماسۋعا, ءوزارا مادەني-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋگە جول اشاتىنىنا سەنەمىن”, دەدى.
ن.نازارباەۆتان كەيىن تۇركيا پرەزيدەنتى ا.گۇل دە قۇتتىقتاۋ ءسوزدەر ايتىپ, مۇنداي شارالاردىڭ ءمادەني عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىنداي شارانىڭ استانا قالاسىندا ءوتۋىنىڭ دە ماڭىزى زور. مۇنداعى زاماناۋي ساۋلەت جوبالارى كىمدى دە بولسا تاڭقالدىرادى. مۇندا ەسكى تۇرىك ساۋلەتىنىڭ دە ەلەمەنتتەرى كوزگە ءتۇسىپ تۇر. ول ءبىزدى قاتتى قۋانتادى. وسىلاي دەي كەلىپ ا.گۇل ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا استانانىڭ جاڭا جوبالارىنىڭ دا بۇرىنعىداي ءساتتى شىعۋىن تىلەيتىنىن ءبىلدىردى جانە ساۋلەتشىلەر فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىستارىنا ساتتىلىك تىلەدى.
پرەزيدەنتتەردىڭ سوزدەرىنەن كەيىن ولارعا ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ “تۇركى دۇنيەسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالى تابىس ەتىلدى.
بۇل فورۋم كەشە تاڭەرتەڭ اشىلعان ەدى. ونى قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اشقان بولاتىن. ول قۇرىلتايدىڭ ماڭىزدى ءمىندەتى – تۇركىتىلدەس ەلدەر مادەنيەتىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا نەگىزدەلگەن ساۋلەت ونەرى مەن قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ۇردىستەردى انىقتاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. فورۋمنىڭ ءتورالقاسىنا تۇركىسويدىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, ىستامبۇل قالاسىنىڭ مەرى كادىر توپباش جانە تۇركيا ينجەنەرلەرى مەن ساۋلەتشىلەرى وداعىنىڭ ءتوراعاسى يلياس دەمەرجي سايلاندى.
فورۋم جۇمىسىنا الەمنىڭ 30 ەلىنەن قاتىسۋشىلار كەلگەن ەدى. ولاردىڭ اراسىندا تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ ۇيىمىنا مۇشە: ءازىربايجان, وزبەكستان, تۇركيا, تۇركىمەنستان, گاگاۋز اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى (مولدوۆا), سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى وكىلدەرى بولدى. ال قوناقتار اراسىنان اۋعانستان, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا, ءۇندىستان, يران, يراك, ۋكراينا, ليۆان, ەگيپەت, بەلورۋسسيا جانە ت.ب. ەلدەر وكىلدەرى قاتىستى.
فورۋمنىڭ الەمدەگى جىلدام دامىپ كەلە جاتقان جانە ساۋلەت ونەرى جوبالارىن ساتتىلىكپەن ىسكە اسىرۋدا الدىڭعى قاتارداعى قالا سانالاتىن استانا شاھارىندا ءوتۋىنىڭ دە ماڭىزى زور. مۇندا ماماندار تەوريالىق پىكىر الىسىپ قانا قويماي, ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋىن ءتاجىريبە ۇستىندە كورەتىن بولادى. بۇگىن فورۋم جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى.
جاقسىباي سامرات.
