ءبىلىم • 03 قازان، 2022

قاينارداعى ءبىلىم قاينارى

158 رەت كورسەتىلدى

عاسىرلىق تاريحى بار قاينار ورتا مەكتەبى – ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىن، ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا مول ۇلەس قوسقان مىڭداعان تالانتتى تۇلعانى تاربيەلەگەن باي تاريحى بار، كونە مەكتەپتەردىڭ ءبىرى.

مەكتەپ اباي وبلىسىنىڭ سەمەي قالا­سى قاينار اۋىلىندا ورنالاسقان. ءبىلىم وشاعى العاش رەت 1922 جىلى ابىرالى بو­لىسىنداعى «قاراتۇمسىق» باستاۋىش مەكتەبى بولىپ اشىلعان. ونىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىسى تۇرسىنباي دايىربەكوۆ ءوزىنىڭ ەكى بولمەلى ءۇيىن مەكتەپكە بوساتىپ بەرگەن. 1931 جىلى شارۋا جاستار مەكتەبى، 1934 جىلى ورتالاۋ، ال 1936 جىلى ورتا مەكتەپ بولىپ قۇرىلدى.

1941 جىلى مەكتەپتىڭ العاشقى تۇلەك­تە­رىنە كۋالىك بەرىلىپ، وسى جىلى 100 بالالىق مەكتەپ ءۇيى سالىندى. 1974 جىلى ۇشقاباتتى جاڭا ءتيپتى مەكتەپ عيماراتى سالىنىپ، 1983 جىلى مەكتەپكە جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ ەسىمى بەرىلدى.

ابىرالى ەلى بۇكىل الەمگە كەڭەس ودا­عىنىڭ العاشقى اتوم پوليگونى ورنا­لاسقان جەر رەتىندە تانىلعان. سەمەي پوليگونىندا العاشقى اتوم بومباسى 1949 جىلى 29 تامىزدا جارىلدى. ابىرالى ءوڭىرى 40 جىل بويى اتوم سىناعىنان قا­سىرەت شەكتى.

قاينار اۋىلى 1928 جىلى ابىرالى، ءبورلى، دەگەلەڭ جانە تەمىرشى بولىستارىن بىرىكتىرە وتىرىپ قۇرىلعان ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولدى. 1954 جىلى اتوم سىناعى زاردابىنان ابىرالى اۋدا­نى جابىلىپ، حالىق كوشىرىلدى. 1990 جىلى ابىرالى اۋدانى قايتا قۇرىلىپ، 1997 جىلى قايتا جابىلدى. 1950-1980 جىلدارداعى جاقسى ۋاقىتتاردا قاينار اۋىلىندا 20 مىڭعا جۋىق ادام تۇردى، 100 مىڭنان اسا قويى، 10 مىڭنان اسا ءىرى قارا مالى بار ۇلكەن كەڭشار ورتالىعى بولدى. وسى ۋاقىتتاردا بەگالين اتىنداعى قاينار ورتا مەكتەبىندە 1 مىڭعا جۋىق وقۋشى وقىدى.

حالىق قانشا بەينەت كورگەنىمەن كيەلى جەردىڭ سۋى مەن توپىراعى ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە، ءار جىلدارى قاينار ورتا مەكتەبىندە وقىعان وقۋشىلاردىڭ بويىندا عىلىم مەن بىلىمگە، ادال ەڭبەككە دەگەن رۋحاني باي ادامي قاسيەتتەردىڭ دامۋىنا سەبەپ بولدى.

مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ىشىنەن جۇزدەگەن مەملەكەت، قوعام، عىلىم مەن ءبىلىم، ونەر مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى جانە ەڭبەك ەرلەرى شىققان. قاينار حالقى ۇكىمەت مۇشەسى، مينيستر بولعان 4 ادامنىڭ – شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ، رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ، تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆتىڭ، مۇحامەتقالي ءتاتىموۆتىڭ ەسىمدەرىن ماق­تانىشپەن ايتادى. 6 ادام – بيبىگۇل تولە­گەنوۆا، مۇرات بەيسەنباەۆ، الىمبەك اشىمبەكوۆ، ايتمولدا جاقسىباەۆ، قالىباي قاشاعانوۆ، ماراتحان بەيسەن­باەۆ، تۇيتەبەك بايسكاكوۆ – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، 6 ادام – وراز ابىشەۆ، تولەۋحان سادىقۇلوۆ، جاباعى تاكىباەۆ، رىمعالي نۇرعاليەۆ، سەيىت قاسقاباسوۆ، اسقاربەك قۇسايىنوۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن الدى. تانىمال اقىن-جازۋشىلار – يسا بايزاقوۆ، ساپارعالي بەگالين، نۇفتوللا شاكەنوۆ، مەدەۋ سارسەكە، تولەۋجان ىسمايلوۆ، جاقسىلىق تولەنوۆ، سەيتقالي قالىبەكوۆ، باۋىرجان جاقىپ – قاينار جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ، مەكتەپتە وقىعان. 60-قا جۋىق اكادەميك، پروفەسسور، عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى قاينار ورتا مەكتەبىندە ءدارىس العان.

ءبىر مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرىنىڭ ىشىنەن وسىنداي زيالى جانداردىڭ شىعۋىن، سول مەكتەپتە ەڭبەك ەتكەن ۇستازدار قاۋى­مىنىڭ حالىقپەن بىرگە اتقارعان ەڭبە­گى­نىڭ جەمىسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. مەكتەپتە قاپان مۇسايىنوۆ، سەرىكقازى مەيىرحانوۆ، ارميا ىدىرىسوۆ، سەرعازى جوكەباەۆ، بولات جاكىشەۆ، قاتيرا اۋباكيروۆا، ءساتتار تۇسىپبەكوۆ، انەش مىڭباەۆا، كابدراحمان عابدۋللين، ەركەبۇلان جوكەەۆا، نازىگۇل قابىكەنوۆا، قاليماش يسكاكوۆا، قارلىعاش يسكاكوۆا سىندى 60-تان اسا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى ەڭبەك ەتتى. ءبىز وسىنداي قاسيەتتى ۇستازداردان ءتالىم-تاربيە الدىق.

ۇستاز – مەكتەپتىڭ جۇرەگى بولسا، سول ۇستازداردىڭ جەمىستى ەڭبەك ەتۋىن مەكتەپ ديرەكتورى قامتاماسىز ەتەدى. قاينار ورتا مەكتەبىنىڭ عاسىرلىق تاريحىندا قاپان مۇسايىنوۆ، وسپانقۇل مەرگەنباەۆ، ءارىن يماناكيشەۆ، ومارحان جارتىباەۆ، جاپپار يماناكيشەۆ، ەركىنعالي ابدۋا­حيتوۆ، كۇلاش نۇربيكەنوۆا، ءنابي مە­كىشەۆ جانە باسقا دا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ تالانتتى قايراتكەرلەرى باس­شىلىق جاسادى.

قازىرگى ۋاقىتتا 12 جىلدىق مەكتەپكە وتۋ­دە باستى نازارعا الىنىپ وتىرعان جاع­داي بىلىمگە باعدارلانعان وقىتۋ جۇيە­سىنەن، بالالاردىڭ قۇزىرەتتىلىكتەرىن قالىپ­تاستىرىپ، ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋ. بۇل بارلىق دامى­عان ەلدە ىسكە اسىرىلىپ وتىر­عان كۇردەلى ماسەلە. وي ەلەگىنەن وتكىزىپ قارا­سام، قاينار ورتا مەكتەبىنىڭ ۇستاز­دا­رى سول كەزدىڭ وزىندە، وسى جۇيەنى وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزە باستاعان ەكەن. ولار بالالاردىڭ قۇزىرەتتىلىكتەرى مەن نيەت­تەرىنە قاراي ساباق ۇستىندە جانە ساباق­تان تىس ۋاقىتتاردا، ءوز پاندەرى بويىنشا كوپتەگەن ناتيجەگە باعدارلانعان جۇمىس اتقاراتىن.

سول ۇستازدىڭ ىشىنەن كۇلاش جۇماعۇ­لو­ۆا ەسىمە تۇسەدى. 10-سىنىپتا ماتەماتيكانى جاقسى وقيتىن وقۋشىلارعا «زاداچي دليا پوستۋپايۋششيح ۆ مگۋ»، «زاداچي دليا پوستۋپايۋششيح ۆ مۆتۋ يم.باۋمانا» دەگەن جۋرنالداردان ەسەپتەر شىعارتتى. ورىسشا دا دۇرىستاپ سويلەي المايتىن اۋىلداعى قازاق مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارىنا وسىنداي ەسەپتەر جيناعىن الدىرىپ، سول دەڭگەيدە ولاردى دايارلاۋ ءۇشىن قانشالىقتى زيالى ۇستاز بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. كۇلاش مۇعالىمنىڭ مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ايتقان ءسوزى ماڭگىلىك جادىمدا قالىپ، ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى: «الدىڭدا ۇلكەن ءومىر جولى بار، شاماڭ كەلگەنشە، ەشقايدا بۇرىلماي سول جولمەن ءجۇر. مەن سەنىڭ عىلىم جولىن تاڭداعانىڭدى قالايمىن!» دەدى قاسيەتتى ۇستازىم.

ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءوزيپا تاسىبايقىزىنىڭ شىعارتاتىن ەسەپتەرى تەك لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا ارنالعان شىم-شىتىرىق، بىراق وتە قىزىقتى ەسەپتەر بولاتىن. ول ەسەپتەردى بىردەن شىعارا المايتىنبىز، بىراق قاشان شىعارعانشا ەسىمىزدەن كەتپەي، كوپ ىزدەنىپ، ابدەن اۋرە بولاتىنبىز. سول ەسەپتەردىڭ ءبىرازى ءالى جادىمدا.

جاقسى ۇستازدىڭ بويىندا بالا ۇقساسام دەپ تالاپتاناتىن ەرەكشە ءبىر قاسيەت بولادى. تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ارميا ىدىرىس ۇلى جىلدىڭ قاي كەزىندە بولسىن تاپ-تازا جۇرەتىن، ءتىپتى باتپاق كۇندەرى دە اياقكيىمىنە ءبىر باتپاق جۇعىسپايتىن. ەستە ساقتاۋى ەرەكشە مىقتى بولاتىن. قانداي سۇراق قويساق تا، ونىڭ جاۋابى قاي كىتاپتىڭ قاي بەتىندە ەكەنىن جاڭىلماي ايتۋشى ەدى. قايران قالاتىنبىز. بىزگە شاحمات ويناۋدى ۇيرەتەتىن. ءار پارتيا­نى كۇردەلەندىرىپ، وعان تەرەڭ تالداۋلار جا­ساپ، تەوريالىق ءبىلىم دە بەرەتىن. ال شاح­مات بولسا جاستاردىڭ لوگيكاسىن دا­مى­تۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى عوي.

ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرگەن انەش دايىربايقىزى ۇيىنەن ويناتقىش كوتەرىپ كەلىپ، بەتحوۆەن، موتسارت، شوپەندەردىڭ پلاستينكالارعا جازىلعان مۋزىكالىق شىعارمالارىن قويىپ، سول عاجايىپ مۋزىكالىق تۋىن­دى­نىڭ ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ، ءبىزدىڭ مۋزىكالىق ساۋاتىمىزدىڭ اشىلۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن.

بولات جاكىش ۇلى فيزيكا عىلىمىن وتە تەرەڭ مەڭگەرگەن ۇستاز ەدى. فيزيكا عىلىمى سالاسىندا الەمدە بولىپ جاتقان بارلىق جاڭالىقتى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ، بىزگە وقۋ ءۇشىن كوپتەگەن جۋرنال بەرىپ وتىراتىن. ول كىسى دەنە­شى­نىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولماسا دا، ءارتۇرلى قاشىقتىققا جۇگىرگەندە، ۆولەيبول، باسكەتبول ويناعاندا فيزيكا عىلىمىنىڭ زاڭدىلىعىن قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن ءوزى جۇگىرىپ ويناپ كورسەتەتىن جانە ءبىزدى دە جۇگىرتىپ، ويناتىپ تۇسىندىرەتىن. مىنە، قازىر ايتىپ جۇرگەن ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم دەگەن وسى.

سول كەزدە بىزگە اۋىلداعى ۇلكەن ادام­دار مول تاربيە بەرەدى. 1969 جىلى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كەزىم، قىسقى دەمالىسقا ۇيگە كەلدىم. كوشەدە مۇز باسقان وتكەلدەن وتكەلى تۇرعان ءتۇسىپ اقساقالدى كورىپ، كومەكتەسەيىن دەپ جانىنا جۇگىرىپ كەلدىم. سوندا اقساقال بايىپپەن قاراپ تۇرىپ، «بالام، سەن اكەڭ وقىماعان وقۋدى وقىپ، ۇلكەن قالادا تۇرىپ جاتىر­سىڭ. كوسەگەڭ كو­گەر­سىن! اكەڭنىڭ حا­لىققا سىيلىلىعى سونشالىقتى، ابىرا­لى وڭىرىندە ونىڭ اتىن ەشكىم اتامايدى، بارلىعى «قابا، قابەكە» دەيدى. وسىنداي قۇرمەتكە بولەنگەن جان بۇل توڭىرەكتە جوقتىڭ قاسى. سەن قالاي ويلايسىڭ، كوپ وقىپ، كوپ ءبىلىم العاندا حالىقتىڭ الدىندا اكەڭدەي ابىرويلى بولامىن دەپ ويلايسىڭ با؟» دەپ توتەسىنەن سۇراق قويدى. مەن مۇنداي سۇراقتى كۇتپەگەن ەدىم، قاتتى ساسىپ قالدىم. سوندا قاريا، «قايدا بولساڭ دا ادام بول!» دەپ باتاسىن بەردى. قاريانىڭ وسى سۇراعى مەن بەرگەن باتاسى ماڭگى ەسىمدە قالدى.

قازىرگى عالامدانۋ زامانىندا قاي ەلدىڭ بولسىن عالىمدارىن جاستارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ما­سە­لە­لەرى الاڭداتادى. بۇل پروبلەما بىزدە دە بار. ءار اۋىل ۇلكەندەرى ۇلتىمىزعا ءتان، حالقىمىزدىڭ بويىندا بار مول رۋحاني باي قاسيەتىن جاستار بويىنا ءسىڭىرۋ ماسەلەسىن باستى نازاردا ۇستاسا دەيمىن. تاربيە ورتاق ءىس بولسا يگى. تاربيەلى ءھام ءبىلىمدى بالانىڭ كەلەشەگى كەمەل بولماق.

قازىر قاينار اۋىلى وركەندەپ ءوسىپ كەلەدى. بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى بولعان اۋىلداردا قولداۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە جوعارى تالشىقتى ينتەرنەت جۇيەسى ورناتىلدى، ورتالىقتانعان اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلىپ، ءار ۇيگە سۋ بەرىلدى، سەمەي-قاينار تاسجولى جوندەلدى، «شىعىس» باعدارلاماسى بو­يىنشا بىرقاباتتى ارەندالىق ءۇي بوي كوتەردى. قاينار اۋىلىن وركەندەتۋ ماقساتىندا 2021-2024 جىلدارعا ار­نال­عان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كەشەندى جوسپار قۇرىلىپ، وسى جوسپار اياسىندا سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ جانە اۋىل شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋعا قاجەتتى كەشەندەر سالۋ جوسپارلانعان.

قازىر مەكتەپتە 160 وقۋشى بار، 35 ۇستاز ەڭبەك ەتەدى. مەكتەپ 3 قاباتتى ۇلكەن عيماراتتا ورنالاسقان، جاقسى جاب­دىق­تالعان كوپتەگەن وقۋ پاندەرى جانە روبوتتەحنيكا كابينەتتەرى، شەبەرحانا، «ونەر» ستۋدياسى، مۋزىكا مەكتەبى، مۇراجاي، 50 مىڭنان اسا كىتاپ قورى بار كىتاپحانا مەن سپورت زالى بار.

مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇلگەرىمى جاقسى، وبلىستىڭ اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ىشىندە الدىڭعى ورىنداردى يەلەنۋدە. سوڭعى جىلدارى 100-دەن اسا وقۋشى وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق وليمپيا­دالاردا، عىلىمي جوبا، ءان-بي جانە ونەر بايقاۋلارىندا، سۋرەت كورمەلەرىندە، سپورت جارىستارىندا جۇلدەرى ورىندار يەلەندى.

 

اسقاربەك قۇسايىنوۆ،

قاينار ورتا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى،

پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار