احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 03 قازان، 2022

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

265 رەت كورسەتىلدى

حح عاسىر باسىنداعى الەۋمەتتىك-ساياسي ءومىردىڭ جاندانۋىمەن ۇلتتىق ەليتانىڭ ەلدىك ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان قوعامدىق قىزمەتتەرى، سول كەزدەگى باستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – باسپا ءىسى مەن ءباسپاسوزدىڭ كەڭ تارا­لۋىنا العىشارتتار قالىپتاستىردى. ءبىلىمدى، كوزى اشىق ينتەللەكتۋال قاۋىمنىڭ ورتاسىندا ۇلتتىڭ ۇلتتىق ءمانى مەن مازمۇنى، سوعان سايكەس الەۋمەتتىك ساياسي ساناسى، بەينەسى تالقىلانىپ، ۇلتتىق مۇددەلەرى ساياسي دەڭگەيدە تۇجىرىمدالىپ، ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ نەگىزدەمەلەرى يدەيالىق دەڭگەيدە ءباسپاسوزى ارقىلى حالىققا جەتكىزىلدى. بۇل ارنادا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق رۋحى مەن سانا-سەزىمىن وياتۋعا باعىتتالعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا» اتتى شىعارماسى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاق!» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى زور بولدى.

اقاڭ باستاعان الاشتىقتار قا­زاق دالاسىنا ءوز ۇندەرىن جەتكىزۋدىڭ توتە جولى ءباسپاسوز ءhام اقپارات قۇرالدارى ەكەنىنە باسا ءمان بەرىپ، ولاردى كوپتەپ اشۋعا، تاراتۋعا كى­رىستى. ۇلتتىق يدەيا تۇتاستىعى مەن بىر­لىكتى كۇرەس ناتيجەسىندە قازاق تاري­حىندا ەلەۋلى ەڭبەك اتقارىپ، ۇزاق عۇمىر سۇرگەن قازاق ءباسپاسوزى – «قازاق» جانە «ايقاپ» سونىڭ جەمىسى ىسپەتتى جارىققا شىقتى. وسى ەكى باسىلىم قازاق ەليتاسىنىڭ كۇرەسىنە ادالدىعىن ساقتاعان، قازاق حالقى­نىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىن، ەل مەن جەر بىرلىگىن جاقتاعان، جالپىۇلت­­تىق، دەموكراتيالىق ماقساتتاردى جۇ­زە­گە اسىرۋعا كۇش سالدى. سوندىق­تان دا «قازاق» العاشقى بەيرەس­مي جالپىۇلتتىق ساياسي ءباسپاسوز رەتىن­دە تانىلادى.

الاش كۇرەسكەرلەرىنىڭ ارمان-اڭسارى مەن ماقسات-مۇراتىن بۇ­قارا جۇرتقا جەتكىزەتىن اقپا­رات قۇ­رالدارىن بىردەن-ءبىر ۇيىم­داس­­تىرۋشى احمەت باي­تۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ سوزىمەن ايتساق: «اتالى جۇر­تى­مىزدىڭ، اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ، گازەتامىزدىڭ ەسى­مىن «قازاق» قويدىق». مۇنىڭ ءوزى، ءباسپاسوزدىڭ رامىزدىك بەلگىلەرىنەن دە كوزگە شالىنادى. «قازاقتىڭ» ءبىرىنشى بەتىنىڭ وڭ جاق شەكەسىندە قازاقتىڭ كيىز ءۇيى، ونىڭ ەتەگىندە ءىرى اراب گرافيكاسىمەن «قازاق» دەپ جازىلعان. بۇل رامىزدەردىڭ ءوزىنىڭ دە ۇلتتىق بىرەگەيلىك سانانى قا­لىپ­تاستىرۋداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«قازاق» گازەتى حح عاسىر با­سىن­­­داعى ۇلتجاندى ازاماتتاردى بى­رىك­تىرىپ قانا قويماي، الاش يدەياسىن ۋاعىز­داۋشى بىردەن-ءبىر اقپارات قۇ­را­لىنا اينالدى. شىن مانىن­دە وزى­نە دەيىنگى قازاق باسىلىمدا­رىن­داي ەمەس، «قازاق» گازەتى بۇقارا حا­لىق­تىڭ مۇڭىن مۇڭدادى، جوعىن جوق­تادى. جانە باسىلىم الاش قاي­­­رات­كەرلەرىنىڭ ۇلت مۇددەسىن اشىق تال­­قىلايتىن پىكىرتالاس مىن­­­بەرى قىزمەتىن اتقاردى. الاش قاي­­رات­­كەر­لەرى وزدەرىنىڭ ەلدىك پەن بىر­­لىك جولىندا جۇرگىزىپ جاتقان جۇ­­مىس­تارىن قازاق جۇرتىنىڭ قا­بىل­داپ، حالىقتىڭ ۇلتتىق نامى­سىن وياتۋ مەن ساياسي ساناسىن كوتەرۋ­دەگى ءباسپاسوزدىڭ پارمەنىن جوعارى باعا­لادى. بۇل رەتتە الاشوردا كو­سەمدەرى ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى قاراڭعى قازاق دالاسىنا الاش ءۇنىن جەتكىزەتىن باسىلىمدى شى­عارۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ، 1913 جىلى 2 اقپاندا ورىنبور قالا­سىن­دا «قازاق» اتتى قوعامدىق-ساياسي جا­نە ادەبي-مادەني گازەتتى دۇنيەگە اكەلدى.

الاش قايراتكەرلەرى تاۋەلسىز­دىك يدەياسىنىڭ ماڭىزىن «قازاق» گا­زەتى ارقىلى حالىق جادىنا جەتكى­زىپ، سول كەزدەگى ەڭ باستى ماسەلەنى ­ناسيحاتتاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قوي­دى. «الاشتىڭ تالاپتى ازاماتتارىنا» دەگەن «قازاق» گازەتىنىڭ كەزەكتى سانىنداعى «قىر بالاسىنىڭ» ماقا­لاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ وزەكتىلىگى جايىندا بىلاي دەپ جازىلدى: «بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىق – ءحVىىى عاسىردان بەرى جارىققا شىق­قان تازا پىكىر. مۇنى مايدانعا سال­عان فرانتسيا جۇرتىنىڭ سايا­سي ەرلەرى. وسى ءۇش ءتۇردىڭ ءبارى ءبىز­دىڭ شاريعاتتان، ىنجىلدەن، بۋددا وقۋى­نان، لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي فيلو­سوفياسىنان تابىلادى... بۇل ءۇش ۇران­نان بولەك ادام بالاسىنىڭ باقىت، ماحابباتىنا جول جوق...»

ءبىر عانا ءا.بوكەيحاننىڭ ۇلت-ازات­تىق كۇرەسىن جۇرگىزۋدەگى ءادىس-تاسىل­دەرى مەن قازاق ۇلتىنىڭ الەۋ­­مەتتىك كۇيىن كۇيتتەگەن 250-دەن اسا ماقالاسى جارىق كوردى. الاش­وردانىڭ ۇستانعان ساياساتى پار­تيا باع­دارلاماسىنىڭ جوباسىنان، ونىڭ ليدەرىنىڭ «قازاق» گازەتى بەتىندە جا­ريالانعان ماقالالارىنان بەل­گىلى بولاتىن. باسىلىمعا باسشى­­لىق ەتكەن ا.بايتۇرسىن ۇلى العاشقى رە­داكتورى، ال ونىڭ وكىلەتتى وكىلى م.دۋلات­ ۇلى بولدى. گازەت شىعۋىن توق­تاتقان 1918 جىلى باسىلىمعا جان­ۇزاق جانىبەك ۇلى باسشىلىق ەتتى.

سول تۇستا قازاق زيالىلارى وسىلايشا ۇلت ماسەلەسىندەگى تول­عاقتى ماسەلەلەر تۋراسىندا وي ءبولىستى. باستىسى ۇلتتىق يدەيانى دامىتۋ­دىڭ جولدارى تالقىلاندى. ۇلتتىق يدەيا­نىڭ تەگەرشىگى – ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ادە­بيەتىن، ونەرى مەن رۋحانياتىن دامىتۋ قاجەتتىگى «قازاق» گازەتىنىڭ بەتىندە وسىلايشا كورىنىس تاپتى.

ءيا، قازاق ءباسپاسوزىن ۇيىم­داستىرۋداعى احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. ال اقاڭنىڭ قازاق راديولارىنىڭ نەگىزىن قالا­عاندىعى تۋرالى اڭگىمەنىڭ تيەگى ەندى عانا اعىتىلىپ كەلەدى. زەرەك زەرت­تەۋشىلەردىڭ الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى قوتارا، ىندەتە سارالاۋى قاجەت-اق تاقىرىپ. ازىرگە قولداعى بار دەرەكتەرگە سۇيەنەمىز.

قازاق راديوسىنىڭ نەگىزى 1921 جىلى قالاندى. قازاق ەلىنىڭ سول كەزدەگى استاناسى ورىنبور قالا­سىن­دا جۇمىسىن باستاعان ارنا قىز­مەتى بۇقارا حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا با­عىت­تالدى. قازاق اكسر حالىق كو­ميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1921 جىلعى 29 قىر­كۇيەكتەگى شەشىمىمەن قازان ايىنان باستاپ اۋە تولقىنى ارقىلى راديوبيۋللەتەن بەرىلە باستادى. قا­زاق راديوسىنىڭ العاشقى ءۇنى گرام­موفون مەن كۇيتاباق تۇرىندە قا­زاق دالاسىنا تارادى. «ۆلاديمير يليچ ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن س.پەستكوۆ­­سكي ەكەۋىن قابىلداپ، ءسوزىن تىڭداي­دى، ولكەنى باسقارۋ جونىندە بىرنە­شە نۇسقاۋ جاساۋ كەرەكتىگىن، ولاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، گرامموفون مەن كۇيتاباققا جازىپ، حالىق ­اراسىنا تاراتۋ قاجەتتىگىن ايتادى (ۆ.ي.لەنين و كازاحستانە، 313-ب). راديو تاريحىن زەرتتەۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نامازالى وماش ۇلى ءوزى­نىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ارقىلى قازاق راديوسىنىڭ ىرگەتاسىن الاش كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلى قالاعانىن ناقتى دالەلدەدى. قازاق راديوسى 1926 جىل­دىڭ قازانىنان باستاپ ورىن­بور­دان كەيىنگى استانامىز – قىزىل­وردا قالاسىندا 1931 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن حابار تاراتتى.

العاش قازاق دالاسىنا قازاق را­ديوسىنىڭ حابارلارى گرامموفون مەن پلاستينكالار ارقىلى تاراتىلدى. بۇل ىستە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى بولعاندىعىن جوعارىداعى دەرەكتەر دايەكتەيدى. وسىلايشا، قىزمەتىن وتە قاراپايىم قۇرىلعىلاردان باستاعان قازاق راديولارى بۇگىندە عاسىرلىق مەجەنى ارتقا قالدىرىپ، ۋاقىت تالابىنا ساي زاماناۋي اقپارات قۇرالى رەتىندە دامىپ كەلەدى.

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شى­­­­عىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور دۇكەن ءماسىم­حان ۇلى «ەگەمەن قا­زاق­ستان» گازە­تىندە 1996 جىلعى 24 مامىردا جا­ريالانعان «وتان تۋرالى ويلار» دەگەن ماقالاسىندا «شالقار» را­ديوسىنىڭ حابارلارى شەتتەگى اعا­يىنعا قالاي اسەر ەتكەنىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: ء«الى ەسىمدە، التى-جەتى جاستاعى كەزىم عوي دەيمىن، شەشەم راديوقابىلداعىشتى اشىپ قويىپ: «قازىر الماتىدان ناعاشى اعالارىڭ سويلەيدى» دەيتىن دە، بىرەۋىمىزدى كۇزەتكە تۇرعىزىپ (ول زاماندا قىتايدا قازاقستان راديوسىن تىڭداۋ ەڭ ۇلكەن قىلمىس بولاتىن)، «شالقارعا» قۇلاعىن تو­ساتىن دا وتىراتىن. سودان نە كە­رەك، انامىز باۋىرىنىڭ اتى شىق­سا دا جىلايتىن، شىقپاسا دا جى­لايتىن. وعان تۇنجىراي وتى­رىپ، تەرەڭ كۇرسىنىپ: «مەنىڭ ءىنىم نە كۇن كورىپ ءجۇر ەكەن؟» دەپ اكەم قو­سى­لاتىن. ءسويتىپ، ولاردىڭ قيماس جا­قىندارى، اتامەكەندەرى، ولار جو­نىندەگى ساعىنىشى ءبىزدىڭ ءسابي جۇ­رەگىمىزدەن ورىن الىپ، قۇلا­عىمىز­دان جانىمىزعا ءوتىپ، جانىمىز­دان قانىمىزعا دارىپ جاتاتىن... بارا-بارا بۇل سەزىم مەن تۇيسىك ۇلت، اتامەكەن، وتان دەگەن قاسيەتتى ۇعىم­دارمەن ىلىكتەسىپ، ەندىگى جەردە «شال­قاردى» ءوزىمىز-اق ءولىپ-ءوشىپ تىڭدايتىن جاعدايعا جەتتىك. الايدا ءبىزدىڭ تىڭداۋىمىز باسقاشا بولدى. ياعني ءبىز «شالقاردى» اشىپ قالعاندا، تەك ناعاشى اعالاردىڭ اتىن ەستۋدى عانا ارمانداماي، كۇللى قازاق ەلىنىڭ – وتانىمىزدىڭ تى­نىس-تىرشىلىگىمەن، ساياسي-رۋحاني ومىرى­­­مەن تانىسۋدى ماقسۇت ەتىپ تىندا­دىق. بۇل راديوقابىلداعىشىمىز، اري­نە، ءوز جەمىسىن بەرمەي قالعان جوق. ەڭ ءبىرىنشى – قازاقتىڭ ەش حالىقتان سورلى ەمەس ەكەنىن ۇعىندىق...».

بۇل – سىرتتا ءجۇرىپ «شالقار» راديوسىن تىڭداعان ءبىر عانا جاننىڭ پىكىرى. ال مۇنداي پىكىرلەر لەگى قان­شاما؟ «شالقار» ارقىلى اتا­مەكەنىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن، ارمان-ماقساتىن تانى­عان قانشاما ۇرپاق ەرجەتتى، ول –  ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. الىستاعى اعايىننىڭ ساعىنىشىنان كەيىن «شالقار» اتتى حالىقارالىق گازەت­تىڭ جارىق كورگەنى بەلگىلى. دەمەك راديونى قاعازسىز گازەت دەسەك، «شال­قار» اتى باسىلىمعا اينالعان باع­دارلاما. بۇل دا – وسى كەزىندە، بۇدان تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق راديوسىن اشۋعا اتسالىسقان، نەگىزىن قا­لاعان اقاڭداردىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ، جەمىستى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى.

 

بولاتبەك تولەپبەرگەن،

«شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار