اقاڭ باستاعان الاشتىقتار قازاق دالاسىنا ءوز ۇندەرىن جەتكىزۋدىڭ توتە جولى ءباسپاسوز ءhام اقپارات قۇرالدارى ەكەنىنە باسا ءمان بەرىپ, ولاردى كوپتەپ اشۋعا, تاراتۋعا كىرىستى. ۇلتتىق يدەيا تۇتاستىعى مەن بىرلىكتى كۇرەس ناتيجەسىندە قازاق تاريحىندا ەلەۋلى ەڭبەك اتقارىپ, ۇزاق عۇمىر سۇرگەن قازاق ءباسپاسوزى – «قازاق» جانە «ايقاپ» سونىڭ جەمىسى ىسپەتتى جارىققا شىقتى. وسى ەكى باسىلىم قازاق ەليتاسىنىڭ كۇرەسىنە ادالدىعىن ساقتاعان, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىن, ەل مەن جەر بىرلىگىن جاقتاعان, جالپىۇلتتىق, دەموكراتيالىق ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالدى. سوندىقتان دا «قازاق» العاشقى بەيرەسمي جالپىۇلتتىق ساياسي ءباسپاسوز رەتىندە تانىلادى.
الاش كۇرەسكەرلەرىنىڭ ارمان-اڭسارى مەن ماقسات-مۇراتىن بۇقارا جۇرتقا جەتكىزەتىن اقپارات قۇرالدارىن بىردەن-ءبىر ۇيىمداستىرۋشى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق: «اتالى جۇرتىمىزدىڭ, اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ, گازەتامىزدىڭ ەسىمىن «قازاق» قويدىق». مۇنىڭ ءوزى, ءباسپاسوزدىڭ رامىزدىك بەلگىلەرىنەن دە كوزگە شالىنادى. «قازاقتىڭ» ءبىرىنشى بەتىنىڭ وڭ جاق شەكەسىندە قازاقتىڭ كيىز ءۇيى, ونىڭ ەتەگىندە ءىرى اراب گرافيكاسىمەن «قازاق» دەپ جازىلعان. بۇل رامىزدەردىڭ ءوزىنىڭ دە ۇلتتىق بىرەگەيلىك سانانى قالىپتاستىرۋداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
«قازاق» گازەتى حح عاسىر باسىنداعى ۇلتجاندى ازاماتتاردى بىرىكتىرىپ قانا قويماي, الاش يدەياسىن ۋاعىزداۋشى بىردەن-ءبىر اقپارات قۇرالىنا اينالدى. شىن مانىندە وزىنە دەيىنگى قازاق باسىلىمدارىنداي ەمەس, «قازاق» گازەتى بۇقارا حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭدادى, جوعىن جوقتادى. جانە باسىلىم الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلت مۇددەسىن اشىق تالقىلايتىن پىكىرتالاس مىنبەرى قىزمەتىن اتقاردى. الاش قايراتكەرلەرى وزدەرىنىڭ ەلدىك پەن بىرلىك جولىندا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىن قازاق جۇرتىنىڭ قابىلداپ, حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسىن وياتۋ مەن ساياسي ساناسىن كوتەرۋدەگى ءباسپاسوزدىڭ پارمەنىن جوعارى باعالادى. بۇل رەتتە الاشوردا كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى قاراڭعى قازاق دالاسىنا الاش ءۇنىن جەتكىزەتىن باسىلىمدى شىعارۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ, 1913 جىلى 2 اقپاندا ورىنبور قالاسىندا «قازاق» اتتى قوعامدىق-ساياسي جانە ادەبي-مادەني گازەتتى دۇنيەگە اكەلدى.
الاش قايراتكەرلەرى تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ ماڭىزىن «قازاق» گازەتى ارقىلى حالىق جادىنا جەتكىزىپ, سول كەزدەگى ەڭ باستى ماسەلەنى ناسيحاتتاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. «الاشتىڭ تالاپتى ازاماتتارىنا» دەگەن «قازاق» گازەتىنىڭ كەزەكتى سانىنداعى «قىر بالاسىنىڭ» ماقالاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ وزەكتىلىگى جايىندا بىلاي دەپ جازىلدى: «بوستاندىق, تەڭدىك, تۋىسقاندىق – ءحVىىى عاسىردان بەرى جارىققا شىققان تازا پىكىر. مۇنى مايدانعا سالعان فرانتسيا جۇرتىنىڭ ساياسي ەرلەرى. وسى ءۇش ءتۇردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ شاريعاتتان, ىنجىلدەن, بۋددا وقۋىنان, لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي فيلوسوفياسىنان تابىلادى... بۇل ءۇش ۇراننان بولەك ادام بالاسىنىڭ باقىت, ماحابباتىنا جول جوق...»
ءبىر عانا ءا.بوكەيحاننىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن جۇرگىزۋدەگى ءادىس-تاسىلدەرى مەن قازاق ۇلتىنىڭ الەۋمەتتىك كۇيىن كۇيتتەگەن 250-دەن اسا ماقالاسى جارىق كوردى. الاشوردانىڭ ۇستانعان ساياساتى پارتيا باعدارلاماسىنىڭ جوباسىنان, ونىڭ ليدەرىنىڭ «قازاق» گازەتى بەتىندە جاريالانعان ماقالالارىنان بەلگىلى بولاتىن. باسىلىمعا باسشىلىق ەتكەن ا.بايتۇرسىن ۇلى العاشقى رەداكتورى, ال ونىڭ وكىلەتتى وكىلى م.دۋلات ۇلى بولدى. گازەت شىعۋىن توقتاتقان 1918 جىلى باسىلىمعا جانۇزاق جانىبەك ۇلى باسشىلىق ەتتى.
سول تۇستا قازاق زيالىلارى وسىلايشا ۇلت ماسەلەسىندەگى تولعاقتى ماسەلەلەر تۋراسىندا وي ءبولىستى. باستىسى ۇلتتىق يدەيانى دامىتۋدىڭ جولدارى تالقىلاندى. ۇلتتىق يدەيانىڭ تەگەرشىگى – ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن, ونەرى مەن رۋحانياتىن دامىتۋ قاجەتتىگى «قازاق» گازەتىنىڭ بەتىندە وسىلايشا كورىنىس تاپتى.
ءيا, قازاق ءباسپاسوزىن ۇيىمداستىرۋداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. ال اقاڭنىڭ قازاق راديولارىنىڭ نەگىزىن قالاعاندىعى تۋرالى اڭگىمەنىڭ تيەگى ەندى عانا اعىتىلىپ كەلەدى. زەرەك زەرتتەۋشىلەردىڭ الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى قوتارا, ىندەتە سارالاۋى قاجەت-اق تاقىرىپ. ازىرگە قولداعى بار دەرەكتەرگە سۇيەنەمىز.
قازاق راديوسىنىڭ نەگىزى 1921 جىلى قالاندى. قازاق ەلىنىڭ سول كەزدەگى استاناسى ورىنبور قالاسىندا جۇمىسىن باستاعان ارنا قىزمەتى بۇقارا حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا باعىتتالدى. قازاق اكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1921 جىلعى 29 قىركۇيەكتەگى شەشىمىمەن قازان ايىنان باستاپ اۋە تولقىنى ارقىلى راديوبيۋللەتەن بەرىلە باستادى. قازاق راديوسىنىڭ العاشقى ءۇنى گرامموفون مەن كۇيتاباق تۇرىندە قازاق دالاسىنا تارادى. «ۆلاديمير يليچ ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن س.پەستكوۆسكي ەكەۋىن قابىلداپ, ءسوزىن تىڭدايدى, ولكەنى باسقارۋ جونىندە بىرنەشە نۇسقاۋ جاساۋ كەرەكتىگىن, ولاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, گرامموفون مەن كۇيتاباققا جازىپ, حالىق اراسىنا تاراتۋ قاجەتتىگىن ايتادى (ۆ.ي.لەنين و كازاحستانە, 313-ب). راديو تاريحىن زەرتتەۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نامازالى وماش ۇلى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ارقىلى قازاق راديوسىنىڭ ىرگەتاسىن الاش كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلى قالاعانىن ناقتى دالەلدەدى. قازاق راديوسى 1926 جىلدىڭ قازانىنان باستاپ ورىنبوردان كەيىنگى استانامىز – قىزىلوردا قالاسىندا 1931 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن حابار تاراتتى.
العاش قازاق دالاسىنا قازاق راديوسىنىڭ حابارلارى گرامموفون مەن پلاستينكالار ارقىلى تاراتىلدى. بۇل ىستە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى بولعاندىعىن جوعارىداعى دەرەكتەر دايەكتەيدى. وسىلايشا, قىزمەتىن وتە قاراپايىم قۇرىلعىلاردان باستاعان قازاق راديولارى بۇگىندە عاسىرلىق مەجەنى ارتقا قالدىرىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي زاماناۋي اقپارات قۇرالى رەتىندە دامىپ كەلەدى.
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دۇكەن ءماسىمحان ۇلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 1996 جىلعى 24 مامىردا جاريالانعان «وتان تۋرالى ويلار» دەگەن ماقالاسىندا «شالقار» راديوسىنىڭ حابارلارى شەتتەگى اعايىنعا قالاي اسەر ەتكەنىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: ء«الى ەسىمدە, التى-جەتى جاستاعى كەزىم عوي دەيمىن, شەشەم راديوقابىلداعىشتى اشىپ قويىپ: «قازىر الماتىدان ناعاشى اعالارىڭ سويلەيدى» دەيتىن دە, بىرەۋىمىزدى كۇزەتكە تۇرعىزىپ (ول زاماندا قىتايدا قازاقستان راديوسىن تىڭداۋ ەڭ ۇلكەن قىلمىس بولاتىن), «شالقارعا» قۇلاعىن توساتىن دا وتىراتىن. سودان نە كەرەك, انامىز باۋىرىنىڭ اتى شىقسا دا جىلايتىن, شىقپاسا دا جىلايتىن. وعان تۇنجىراي وتىرىپ, تەرەڭ كۇرسىنىپ: «مەنىڭ ءىنىم نە كۇن كورىپ ءجۇر ەكەن؟» دەپ اكەم قوسىلاتىن. ءسويتىپ, ولاردىڭ قيماس جاقىندارى, اتامەكەندەرى, ولار جونىندەگى ساعىنىشى ءبىزدىڭ ءسابي جۇرەگىمىزدەن ورىن الىپ, قۇلاعىمىزدان جانىمىزعا ءوتىپ, جانىمىزدان قانىمىزعا دارىپ جاتاتىن... بارا-بارا بۇل سەزىم مەن تۇيسىك ۇلت, اتامەكەن, وتان دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدارمەن ىلىكتەسىپ, ەندىگى جەردە «شالقاردى» ءوزىمىز-اق ءولىپ-ءوشىپ تىڭدايتىن جاعدايعا جەتتىك. الايدا ءبىزدىڭ تىڭداۋىمىز باسقاشا بولدى. ياعني ءبىز «شالقاردى» اشىپ قالعاندا, تەك ناعاشى اعالاردىڭ اتىن ەستۋدى عانا ارمانداماي, كۇللى قازاق ەلىنىڭ – وتانىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن, ساياسي-رۋحاني ومىرىمەن تانىسۋدى ماقسۇت ەتىپ تىندادىق. بۇل راديوقابىلداعىشىمىز, ارينە, ءوز جەمىسىن بەرمەي قالعان جوق. ەڭ ءبىرىنشى – قازاقتىڭ ەش حالىقتان سورلى ەمەس ەكەنىن ۇعىندىق...».
بۇل – سىرتتا ءجۇرىپ «شالقار» راديوسىن تىڭداعان ءبىر عانا جاننىڭ پىكىرى. ال مۇنداي پىكىرلەر لەگى قانشاما؟ «شالقار» ارقىلى اتامەكەنىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ارمان-ماقساتىن تانىعان قانشاما ۇرپاق ەرجەتتى, ول – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. الىستاعى اعايىننىڭ ساعىنىشىنان كەيىن «شالقار» اتتى حالىقارالىق گازەتتىڭ جارىق كورگەنى بەلگىلى. دەمەك راديونى قاعازسىز گازەت دەسەك, «شالقار» اتى باسىلىمعا اينالعان باعدارلاما. بۇل دا – وسى كەزىندە, بۇدان تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق راديوسىن اشۋعا اتسالىسقان, نەگىزىن قالاعان اقاڭداردىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ, جەمىستى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى.
بولاتبەك تولەپبەرگەن,
«شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى
