ەكونوميكا • 02 قازان، 2022

تەحنوكراتتىق ءداۋىر اياسىنداعى اەس

114 رەت كورسەتىلدى

جۋىردا عۇماربەك داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاندا اەس نە ءۇشىن سالىنۋى كەرەك؟» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىنعا قاتىسقان ماماندار قازاقستانعا دەربەس اتوم ەلەكتر ستانساسى قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇل ماسەلە قوعامدا وسىعان دەيىن دە ءبىراز تالقىلاندى.

تەحنوكراتتىق ءداۋىر اياسىنداعى اەس

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى دەنيەل ەرگيننىڭ سوزىنە جۇگىنسەك،  ەنەر­گەتيكالىق گەوساياساتتىڭ بۇگىنگى اشۋى وتە قاتتى. رە­سەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اسكەري ءىس-قيمى­لى الەمدىك ەكونوميكاداعى ەكوجۇيە ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزدى. ەندىگى باعىت – اەس قۇرى­لىسىن قاي مەملەكەت سالادى، قاي ەلدىڭ رەاكتورى ءتيىمدى دەگەن ماسەلەنى پى­سىقتاۋ. سوڭعى شەشىم مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دەگى بايقاۋدا انىقتالادى. 2025 جىلدان باستاپ قۇرىلىس جوباسى باستالادى. ال پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى – 2035 جىل. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تازا اتوم ەنەرگياسى بولماسا بۇكىل ەكونوميكامىزدى جوعالتاتىنىمىزدى ءجيى ايتادى.

بيىل قىركۇيەك ايىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسقارما توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ ەنەرگەتيكالىق بالانسقا جاسالعان بولجام 2032 جىلعا دەيىن قۋاتى 2 400 مەگاۆاتتقا دەيىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سا­لۋ قاجەتتىگىن كورسەتكەنىن، سول سەبەپ­تى قور ۇكىمەت باس­شى­لىعىمەن اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىس­كە­نىن حابارلادى. ەنەر­گەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ وسى­عان دەيىن فرانتسيا، رەسەي، وڭتۇستىك كورەيا مەن قىتايدىڭ اەس تەحنولوگيا­لارى قاراستىرىلعانىن، جىل سوڭىنا دەيىن اتالعان تەحنولوگيانىڭ ءبىرىن تاڭداساق، زەرتتەۋگە 1-2 جىل، قۇرىلىس­قا 7-10 جىل ۋاقىت قاجەتتىگىن جەتكىزدى.ال وعان دەيىن قولدا باردى جارا­تۋعا، ونىڭ ىشىندە گازعا باسىمدىق بەرى­لەدى. اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسى­رۋ ماسەلەسى تاعى دا حالىقپەن كەلى­سى­لەدى. دەمەك مۇمكىندىكتەر جانە ۇسىنى­لاتىن جوبالار تياناقتى زەرتتەلگەن سوڭ عانا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە وڭتايلى تەحنولوگيا ايقىن­دالادى.

جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق، كسرو ىدىراعالى تاۋەلسىز قازاقستاندا مۇنداي اۋقىمدى جوبا جۇزەگە اسىرىلماعان. اەس جوباسىن تەحنوكراتتىق داۋىرگە جول اشاتىن فاكتور دەپ باعالاۋعا بولادى. يادرولىق فيزيكالىق ينستيتۋتتا زەرتتەۋ رەاكتورىندا پۋلت باسقاراتىن، يادرولىق رەاكتوردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماماندار بار. ولار تەوريالىق جاعىنان دا، پراكتيكالىق جاعىنان ساراپتاما جۇرگىزىپ، ۋراندى رەاكتورلارعا ورنالاستىرۋعا دايىن.

ەلەكترەنەرگەتيكا جانە ەلەكتر­تەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى جۇبانىش ءابدىمۇراتوۆ سولتۇس­تىكتەن وڭتۇستىككە جونەلتىلەتىن ەنەرگيانىڭ ءبىراز بولىگى قايتا ايداۋ كەزىندە تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى جوعالىپ كەتەتىنىنە نازار اۋداردى. ودان بولەك ەل ىشىندەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ باسىم بولى­­گىنىڭ قولدانۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسىپ كەتتى. ساراپشى اەس جوباسىنا قاتىستى كوپتىڭ كوڭىلىندە قورقىنىش بارىن، الداعى ۋاقىتتا اتوم-ساۋاتتىلىقتى جوبامەن قاتار الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلەتىنىن جەتكىزدى. اەس-تىڭ اپاتقا ۇشىراۋى مينيمالدى، نولگە تەڭەستىرىلگەن دەڭگەيدە ەكەنى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان مويىندالعان. ء«بىز دە عىلىمنىڭ جەتىستىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كو­مىردى كوپتەپ قولداناتىن جەو قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا ينۆەس­تورلار ىقىلاستى ەمەس، الەم ينۆەس­تورلارى ءۇشىن ەندىگى ترەند جەك، جاسىل ەنەرگەتيكا، اتوم جوباسى بولماق. ەگەر ءبارى ءساتتى بولسا، قازاق ەكونوميكاسىنىڭ تەحنوكراتتىق ءداۋىرى اتوم ەلەكتر ستانساسىنان باستالماق»، دەدى ج.ءابدىمۇراتوۆ.

«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جاڭا يادرولىق جانە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار بو­يىنشا باس مەنەدجەرى اسۋان سيابەكوۆ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ كەلەشەگىنە قاۋىپپەن قارايتىنداردىڭ كوپ ەكەنىن، قورقىنىش سيندرومى اتوم ەنەرگەتيكاسى تاريحىندا ورىن العان كەيبىر اپاتتارعا، قاۋەسەتتەر مەن جورامالدارعا بايلانىستى ەكەنىن اڭگىمەلەدى. اەس قۇرىلىسىنا 9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە، تسۋنامي دەڭگەيىندەگى اپاتتارعا، ساعاتىنا 300 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان ۇشاق قۇلاعانعا، ورتكە توتەپ بەرەتىندەي قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قويىلادى. عىلىمدا بۇعان دەيىن بولعان اپاتتاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى زەرتتەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 3+ بۋىنداعى جاڭا رەاكتورلار پايدا بولدى. بۇل ساناتتاعى رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى اپاتتى جاعدايدا رەاكتوردى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز دا قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرە الاتىن قور­عانىس قاباتتارى بار. بۇل رەاكتورلار فۋكۋسيماداعى اپاتتان كەيىن شىق­قان. ەگەر توتەنشە جاعداي ورىن السا، راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ اەس الاڭى­ن­ان سىرتقا شىعۋى مۇمكىن ەمەس. وتقا بالقىمايدى، راديواكتيۆتى قال­دىقتاردىڭ سىرتقا شىعۋ قاۋپى جوق.

ەلىمىز ازىرگە 13 رەاكتور تەحنو­لو­گياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانى­سىپ، شورت-پاراققا قىتاي حا­لىق رەسپۋبليكاسىنىڭ CNNC، وڭ­تۇس­­تىك كورەيانىڭ KHNP، رە­سەي فەدە­راتسياسىنىڭ «روساتوم»، فران­تسيانىڭ EDF كومپانيا­لارىنىڭ رەاكتورلارى ەنگىزىلدى. جۇ­مىس توبى ساراپ­شىلارمەن بىرگە كورەيا، فران­تسيا، تۇركياداعى «اك­كۋيۋ» جانە ۆەنگرياداعى «پاكش» اەس تاجى­ريبە­سىمەن تانىستى. تۇركيا ۇكىمەتى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرى­لى­سىن باستاماس بۇرىن قازىرگى اەس پەن 30-50 جىل بۇرىنعى رەاكتور­لار­دىڭ ايىرماشىلىعىن، وڭ-تەرىس اسەرلە­رىنىڭ ءبارىن الدىن الا سارالادى.

«قازاقستاننىڭ قازىرگى قاجەتتىلىگى – 15،8 گۆت ەنەرگيا. 2035 جىلى بۇل كورسەتكىش 23 گۆت-قا جەتەدى دەگەن بولجام بار. كومىر جاعاتىن جەس قۇبىرلارىنىڭ، جابدىقتارىنىڭ 70 پايىزى توزعان. 2035 جىلعا دەيىن 8،1 گۆت ەنەرگيانى جوعالتۋىمىز مۇمكىن دەگەن بولجام بار. اەس-تىڭ جارامدىلىق مەرزىمى 60 جىل ەكەنىن ايتقان ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا، سۇرانىس بولسا ونى تاعى 20 جىلعا ۇزارتۋعا بولادى. جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلار ايتقانداي، الداعى ۋاقىت­تا «اەس بىزگە قاجەت پە؟» دەگەن ماسەلە وزەكتىلىگىن جوعالتادى. شەگىنەرگە ورىن جوق»، دەپ تۇيىندەدى ا.سيابەكوۆ.

وسى جيىنعا ساراپشى رەتىندە قاتىسقان حالىقارالىق ەكونومي­كا PhD دوكتورانتى، زەرتتەۋشى امال­بەك ءومىرتاي ۋران ءوندىرىسىنىڭ ەكولو­گيالىق زارداپتارىن باسىنان كە­شىر­گەن ادام ساناسىنا اتوم ەنەر­گەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن دالەل­دەۋ وتە قيىن ەكەنىن قاپەرگە سالدى. سەبەبى اەس – ستراتەگيالىق نىسان. قارۋلى قاقتىعىستار كەزىندە اەس قاۋىپسىزدىگى مەملەكەت ءۇشىن №1 ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە پىسىقتالۋعا ءتيىس. اەس قۋاتتى­لىعىنا قاراي حا­لىقتىڭ، ونەركاسىپتىڭ تۇراقتى، ۇزاقمەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ياعني ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. اتوم ەنەرگەتي­كاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار، كەمشىن تۇستارى دا تالاي ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى، قورشاعان ور­تاعا تيگىزەر زارداپتارى تولىق دالەل­دەنبەگەن. راديواكتيۆتىك قالدىقتاردى كومۋ ماسەلەلەرى، اپاتتى جاعدايدىڭ ورىن الۋى ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇل فاكتور دا اەس قۇرى­لىسى باستالماي تۇرىپ ما­مان­دار تاراپىنان زەرتتەلۋگە ءتيىس. كەلەسى كەمشىلىك – يادرولىق دەرجا­ۆالاردىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن يگەرۋگە ۇمتىلۋشى ەلدەرگە قىسىم كورسە­تۋى. الەمدىك قاۋىمداستىق كۇر­دە­لى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتىر. ەۋروپا ەلدەرى سياقتى وداققا بىرى­­گىپ، ورتاق ەنەرگەتيكالىق ساياسات قابىل­داۋعا ورنالاسقان جەرىمىز بەن ساياسي جاعدايىمىز كەلمەيدى. قازاق­ستاندا اتوم ونەركاسىبىنىڭ تولىق كە­شەنىن قالىپ­تاس­تىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بارىن ساراپ­شىلار دا جوققا شىعارمايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ يندۋستريا­سىندا كومىردىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان جوعارى.

«قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىم­داستىق الدىندا اۋاعا شىعاراتىن كومىرقىشقىل گازىن 2-3 ەسەگە ازايتۋ تۋرالى مىندەتتەمەسى بار. اەس بىزگە وسى تۇرعىدان كەرەك. اەس جوباسى تۋرالى ءبىر مەملەكەت جەكە-دارا شەشىم قابىلداي المايدى. اەس قۇرىلىسىنا، جۇمىسىنا قويىلاتىن ستاندارتتار مەن تالاپتار بار. ونىڭ بارلىعى ساقتالماي ەش مەملەكەت اەس قۇرىلىسىن باستاۋعا قۇقى جوق. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن بايلانىستى زاڭنامالاردى كۇشەيتۋىمىز كەرەك»، دەيدى ساراپشى.

ەلىمىزدە اەس سالۋ ءبىراز كەشەۋىلدەپ قالدى. سەبەبى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى – قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستانعا ورتاق ۇلكەن تۇتىنۋشىلىق ورتالىققا اينالىپ كەلەدى. ەگەر قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋدىڭ وڭتايلى جولىن تاپساق، اەس قازاقستانعا تەحنو­لوگيالىق ىنتىماقتاستىق الىپ كەلەدى. «الەمنىڭ جيىرمادان استام ەلىندە بولدىم. سول ەلدەردەگى اەس-تاردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەپ جۇرەمىن. ەلىمىزدەگى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن، جىلۋ ورتالىقتارىن ارالاپ، بىرنەشە ۋران كەنىشىندە بولدىم. وزگەرمەلى الەمدە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن قاتار قويۋعا بولادى. ەنەرگيانى الۋ كوزدەرىن ءتيىمدى ستراتەگيالاۋ، كومبيناتسيالاۋ اتومدىق ەنەرگەتيكامەن تىعىز بايلانىستى. ءبىز قازىر ساياسي جانە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك ءبىر ۇعىمعا اينالعان الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز»، دەپ تۇيىندەدى ا.ءومىرتاي.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

قاسقىر

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار