تەحنوكراتتىق ءداۋىر اياسىنداعى اەس
ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى دەنيەل ەرگيننىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, ەنەرگەتيكالىق گەوساياساتتىڭ بۇگىنگى اشۋى وتە قاتتى. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اسكەري ءىس-قيمىلى الەمدىك ەكونوميكاداعى ەكوجۇيە ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزدى. ەندىگى باعىت – اەس قۇرىلىسىن قاي مەملەكەت سالادى, قاي ەلدىڭ رەاكتورى ءتيىمدى دەگەن ماسەلەنى پىسىقتاۋ. سوڭعى شەشىم مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى بايقاۋدا انىقتالادى. 2025 جىلدان باستاپ قۇرىلىس جوباسى باستالادى. ال پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى – 2035 جىل. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تازا اتوم ەنەرگياسى بولماسا بۇكىل ەكونوميكامىزدى جوعالتاتىنىمىزدى ءجيى ايتادى.
بيىل قىركۇيەك ايىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسقارما توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ ەنەرگەتيكالىق بالانسقا جاسالعان بولجام 2032 جىلعا دەيىن قۋاتى 2 400 مەگاۆاتتقا دەيىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەتتىگىن كورسەتكەنىن, سول سەبەپتى قور ۇكىمەت باسشىلىعىمەن اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەنىن حابارلادى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ وسىعان دەيىن فرانتسيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا مەن قىتايدىڭ اەس تەحنولوگيالارى قاراستىرىلعانىن, جىل سوڭىنا دەيىن اتالعان تەحنولوگيانىڭ ءبىرىن تاڭداساق, زەرتتەۋگە 1-2 جىل, قۇرىلىسقا 7-10 جىل ۋاقىت قاجەتتىگىن جەتكىزدى.ال وعان دەيىن قولدا باردى جاراتۋعا, ونىڭ ىشىندە گازعا باسىمدىق بەرىلەدى. اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى تاعى دا حالىقپەن كەلىسىلەدى. دەمەك مۇمكىندىكتەر جانە ۇسىنىلاتىن جوبالار تياناقتى زەرتتەلگەن سوڭ عانا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە وڭتايلى تەحنولوگيا ايقىندالادى.
جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, كسرو ىدىراعالى تاۋەلسىز قازاقستاندا مۇنداي اۋقىمدى جوبا جۇزەگە اسىرىلماعان. اەس جوباسىن تەحنوكراتتىق داۋىرگە جول اشاتىن فاكتور دەپ باعالاۋعا بولادى. يادرولىق فيزيكالىق ينستيتۋتتا زەرتتەۋ رەاكتورىندا پۋلت باسقاراتىن, يادرولىق رەاكتوردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماماندار بار. ولار تەوريالىق جاعىنان دا, پراكتيكالىق جاعىنان ساراپتاما جۇرگىزىپ, ۋراندى رەاكتورلارعا ورنالاستىرۋعا دايىن.
ەلەكترەنەرگەتيكا جانە ەلەكترتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جۇبانىش ءابدىمۇراتوۆ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە جونەلتىلەتىن ەنەرگيانىڭ ءبىراز بولىگى قايتا ايداۋ كەزىندە تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى جوعالىپ كەتەتىنىنە نازار اۋداردى. ودان بولەك ەل ىشىندەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ قولدانۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسىپ كەتتى. ساراپشى اەس جوباسىنا قاتىستى كوپتىڭ كوڭىلىندە قورقىنىش بارىن, الداعى ۋاقىتتا اتوم-ساۋاتتىلىقتى جوبامەن قاتار الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلەتىنىن جەتكىزدى. اەس-تىڭ اپاتقا ۇشىراۋى مينيمالدى, نولگە تەڭەستىرىلگەن دەڭگەيدە ەكەنى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان مويىندالعان. ء«بىز دە عىلىمنىڭ جەتىستىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كومىردى كوپتەپ قولداناتىن جەو قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا ينۆەستورلار ىقىلاستى ەمەس, الەم ينۆەستورلارى ءۇشىن ەندىگى ترەند جەك, جاسىل ەنەرگەتيكا, اتوم جوباسى بولماق. ەگەر ءبارى ءساتتى بولسا, قازاق ەكونوميكاسىنىڭ تەحنوكراتتىق ءداۋىرى اتوم ەلەكتر ستانساسىنان باستالماق», دەدى ج.ءابدىمۇراتوۆ.
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جاڭا يادرولىق جانە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار بويىنشا باس مەنەدجەرى اسۋان سيابەكوۆ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ كەلەشەگىنە قاۋىپپەن قارايتىنداردىڭ كوپ ەكەنىن, قورقىنىش سيندرومى اتوم ەنەرگەتيكاسى تاريحىندا ورىن العان كەيبىر اپاتتارعا, قاۋەسەتتەر مەن جورامالدارعا بايلانىستى ەكەنىن اڭگىمەلەدى. اەس قۇرىلىسىنا 9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە, تسۋنامي دەڭگەيىندەگى اپاتتارعا, ساعاتىنا 300 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان ۇشاق قۇلاعانعا, ورتكە توتەپ بەرەتىندەي قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قويىلادى. عىلىمدا بۇعان دەيىن بولعان اپاتتاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى زەرتتەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 3+ بۋىنداعى جاڭا رەاكتورلار پايدا بولدى. بۇل ساناتتاعى رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى اپاتتى جاعدايدا رەاكتوردى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز دا قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرە الاتىن قورعانىس قاباتتارى بار. بۇل رەاكتورلار فۋكۋسيماداعى اپاتتان كەيىن شىققان. ەگەر توتەنشە جاعداي ورىن السا, راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ اەس الاڭىنان سىرتقا شىعۋى مۇمكىن ەمەس. وتقا بالقىمايدى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ سىرتقا شىعۋ قاۋپى جوق.
ەلىمىز ازىرگە 13 رەاكتور تەحنولوگياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, شورت-پاراققا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ CNNC, وڭتۇستىك كورەيانىڭ KHNP, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «روساتوم», فرانتسيانىڭ EDF كومپانيالارىنىڭ رەاكتورلارى ەنگىزىلدى. جۇمىس توبى ساراپشىلارمەن بىرگە كورەيا, فرانتسيا, تۇركياداعى «اككۋيۋ» جانە ۆەنگرياداعى «پاكش» اەس تاجىريبەسىمەن تانىستى. تۇركيا ۇكىمەتى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاماس بۇرىن قازىرگى اەس پەن 30-50 جىل بۇرىنعى رەاكتورلاردىڭ ايىرماشىلىعىن, وڭ-تەرىس اسەرلەرىنىڭ ءبارىن الدىن الا سارالادى.
«قازاقستاننىڭ قازىرگى قاجەتتىلىگى – 15,8 گۆت ەنەرگيا. 2035 جىلى بۇل كورسەتكىش 23 گۆت-قا جەتەدى دەگەن بولجام بار. كومىر جاعاتىن جەس قۇبىرلارىنىڭ, جابدىقتارىنىڭ 70 پايىزى توزعان. 2035 جىلعا دەيىن 8,1 گۆت ەنەرگيانى جوعالتۋىمىز مۇمكىن دەگەن بولجام بار. اەس-تىڭ جارامدىلىق مەرزىمى 60 جىل ەكەنىن ايتقان ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, سۇرانىس بولسا ونى تاعى 20 جىلعا ۇزارتۋعا بولادى. جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلار ايتقانداي, الداعى ۋاقىتتا «اەس بىزگە قاجەت پە؟» دەگەن ماسەلە وزەكتىلىگىن جوعالتادى. شەگىنەرگە ورىن جوق», دەپ تۇيىندەدى ا.سيابەكوۆ.
وسى جيىنعا ساراپشى رەتىندە قاتىسقان حالىقارالىق ەكونوميكا PhD دوكتورانتى, زەرتتەۋشى امالبەك ءومىرتاي ۋران ءوندىرىسىنىڭ ەكولوگيالىق زارداپتارىن باسىنان كەشىرگەن ادام ساناسىنا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن دالەلدەۋ وتە قيىن ەكەنىن قاپەرگە سالدى. سەبەبى اەس – ستراتەگيالىق نىسان. قارۋلى قاقتىعىستار كەزىندە اەس قاۋىپسىزدىگى مەملەكەت ءۇشىن №1 ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە پىسىقتالۋعا ءتيىس. اەس قۋاتتىلىعىنا قاراي حالىقتىڭ, ونەركاسىپتىڭ تۇراقتى, ۇزاقمەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ياعني ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار, كەمشىن تۇستارى دا تالاي ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى, قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زارداپتارى تولىق دالەلدەنبەگەن. راديواكتيۆتىك قالدىقتاردى كومۋ ماسەلەلەرى, اپاتتى جاعدايدىڭ ورىن الۋى ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇل فاكتور دا اەس قۇرىلىسى باستالماي تۇرىپ ماماندار تاراپىنان زەرتتەلۋگە ءتيىس. كەلەسى كەمشىلىك – يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن يگەرۋگە ۇمتىلۋشى ەلدەرگە قىسىم كورسەتۋى. الەمدىك قاۋىمداستىق كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتىر. ەۋروپا ەلدەرى سياقتى وداققا بىرىگىپ, ورتاق ەنەرگەتيكالىق ساياسات قابىلداۋعا ورنالاسقان جەرىمىز بەن ساياسي جاعدايىمىز كەلمەيدى. قازاقستاندا اتوم ونەركاسىبىنىڭ تولىق كەشەنىن قالىپتاستىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بارىن ساراپشىلار دا جوققا شىعارمايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ يندۋسترياسىندا كومىردىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان جوعارى.
«قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا اۋاعا شىعاراتىن كومىرقىشقىل گازىن 2-3 ەسەگە ازايتۋ تۋرالى مىندەتتەمەسى بار. اەس بىزگە وسى تۇرعىدان كەرەك. اەس جوباسى تۋرالى ءبىر مەملەكەت جەكە-دارا شەشىم قابىلداي المايدى. اەس قۇرىلىسىنا, جۇمىسىنا قويىلاتىن ستاندارتتار مەن تالاپتار بار. ونىڭ بارلىعى ساقتالماي ەش مەملەكەت اەس قۇرىلىسىن باستاۋعا قۇقى جوق. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن بايلانىستى زاڭنامالاردى كۇشەيتۋىمىز كەرەك», دەيدى ساراپشى.
ەلىمىزدە اەس سالۋ ءبىراز كەشەۋىلدەپ قالدى. سەبەبى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى – قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستانعا ورتاق ۇلكەن تۇتىنۋشىلىق ورتالىققا اينالىپ كەلەدى. ەگەر قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋدىڭ وڭتايلى جولىن تاپساق, اەس قازاقستانعا تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق الىپ كەلەدى. «الەمنىڭ جيىرمادان استام ەلىندە بولدىم. سول ەلدەردەگى اەس-تاردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەپ جۇرەمىن. ەلىمىزدەگى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن, جىلۋ ورتالىقتارىن ارالاپ, بىرنەشە ۋران كەنىشىندە بولدىم. وزگەرمەلى الەمدە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن قاتار قويۋعا بولادى. ەنەرگيانى الۋ كوزدەرىن ءتيىمدى ستراتەگيالاۋ, كومبيناتسيالاۋ اتومدىق ەنەرگەتيكامەن تىعىز بايلانىستى. ءبىز قازىر ساياسي جانە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك ءبىر ۇعىمعا اينالعان الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز», دەپ تۇيىندەدى ا.ءومىرتاي.
الماتى
