كورمەگە قويىلعان قۇرىلعىلاردىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىن شەتەل ماماندارى دا جوعارى باعالادى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ KIOGE-2022 حالىقارالىق مۇناي جانە گاز كورمە-كونفەرەنتسياسى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى مۇناي-گاز-حيميا سالاسى ەكەنىن, اتىراۋ وبلىسىندا قۋاتى 500 مىڭ توننا بولاتىن پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلاتىنىن, قازاقستان مۇناي قورى مەن ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, جەتىلدىرىلگەن ۇلگىلىك شارتتى ەنگىزۋگە قاجەتتى زاڭنامالىق وزگەرىستەردى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس پىسىقتالىپ جاتىر. بۇل سالىقتان بوساتۋ تۇرىندەگى رەتتەۋشى جانە فيسكالدىق پرەفەرەنتسيالاردى قاراستىرادى. مۇنىڭ ءبارى كومىرسۋتەكتەردى بارلاۋ سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جاڭا سەرپىن بەرۋگە ءتيىس. ياعني مۇناي-گاز سەكتورىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كومىرتەكسىزدەندىرۋ جانە ەنەرگياعا بىرتىندەپ كوشۋ كۋرسىنا باسىمدىق بەرىلە باستادى. ەندىگى ترەند جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالاردى گازعا اۋىستىرۋعا, گاز كەن ورىندارى مەن گاز وڭدەۋدى, مۇناي-حيميا, سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بولماق.
قازاقستان 2018 جىلدان باستاپ حالىقارالىق اۋكتسيونداردى وتكىزۋدىڭ اشىق تەتىگىن قولدانادى. 2018-2021 جىلدار ارالىعىندا جالپى قۋاتى 1 705 مۆت جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا جوبالارى بويىنشا اۋكتسيوندار ەلەكتروندى فورماتتا ءوتتى. ءتورت جىل ىشىندە 59 جەك جوباسىن جانە قۋاتتىلىعى 1 400 مۆت بولاتىن اۋقىمدى جەك جوبالارىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق ەنەرگەتيكا سالاسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى. الداعى ۋاقىتتا ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. بۇل – سۋتەگى ءوندىرىسى, سۋتەكتى تاسىمالداۋ جانە ساقتاۋ, سۋتەكتى ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋ. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن زەرتتەۋدە ەلەكتروليز ارقىلى سۋتەگىن الۋ «جاسىل سۋتەگى» جاھاندىق تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى. ب.اقشولاقوۆ كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قازاقستاندىق مۇنايدى تاسىمالداۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى باعىتى ەكەنىنە توقتالدى. باسقا جولدار بالاما باعىت رەتىندە قاراستىرىلادى. «قاشاعانداعى» جوندەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى ساۋالعا دا جاۋاپ بەرگەن ۆەدومستۆو باسشىسى ونىڭ بىرنەشە شەشىمى بارىن, 20 قازانعا قاراي كەن ورنى بۇرىنعى تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەل ءوندىرۋ رەجىمىنە ورالاتىنىن جەتكىزدى. قازىر ءىرى كەن ورنىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى تاۋلىگىنە 200 مىڭ باررەل شىعىن كەلىپ وتىر.
«قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ الدا مۇناي حيمياسىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن اڭگىمەلەدى. ول تومەن كومىرتەكتى دامۋ باعدارلاماسى 2031 جىلعا قاراي كومىرتەگى ءىزىن 2019 جىلعى دەڭگەيدەن 1,6 ملن توننا سو2 گازىنا تومەندەتۋدى كوزدەيتىنىن ايتادى. «كوپتەگەن مۇناي-گاز كومپانياسى سەكىلدى ءبىزدىڭ دە جوسپار وپەراتسيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋ جانە وفسەت ساياساتىن ىسكە اسىرۋ شارالارىنان تۇرادى», دەگەن كومپانيا باسشىسى قمگ ءوزىنىڭ ءداستۇرلى بيزنەسىنەن باس تارتپايتىنىن مالىمدەدى. «حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى اتاپ وتكەندەي, مۇناي تۇتىنۋدىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, كەم دەگەندە 2040 جىلعا دەيىن الەمدەگى نەگىزگى ەنەرگيا كوزى بولىپ قالا بەرەدى. ساراپشىلار مۇناي حيمياسىنا سۇرانىس الداعى 20-30 جىلدا ەكى ەسەگە وسەتىنىن بولجاپ وتىر. سوڭعى 10 جىلدا بۇل سۇرانىس 50 پايىزعا ارتتى. بۇدان بولەك, قۇرىلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا دا سۇرانىس ارتادى. حالىق سانى وسى قارقىنمەن وسە بەرسە, بۇل سالالاردا مۇناي تۇتىنۋ كولەمى 2050 جىلعا قاراي 46 پايىزعا ۇلعايادى», دەدى م.مىرزاعاليەۆ. قمگ باسشىسى كومپانيا مۇناي-گاز حيمياسى ەسەبىنەن اكتيۆتەر پورتفەلىن كەڭەيتۋ, ءوندىرۋ دەڭگەيىن ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇرۋ جانە تاسىمال باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋدى جوسپارلاعانىن حابارلادى. ودان بولەك, قورشاعان ورتاعا بولىنەتىن كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋ, وندىرىستەگى جابدىقتاردىڭ بەرىكتىگى مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار ىسكە اسىرىلادى.
وسىعان دەيىن QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسى قاناتىندا بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن جاڭا كاسىپورىن قۇرىلاتىنى ايتىلعان بولاتىن. جيىنعا قاتىسقان كومپانيانىڭ باسقارما توراعاسى سانجار جاركەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ىشكى نارىقتىڭ گازعا دەگەن سۇرانىسى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى, قاشاعاندا قۋاتى 1 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. گازدى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ جونىندەگى جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى بەكىتىلگەن. كومپانيانىڭ تولىق ءاۋديتىن جۇرگىزۋدە قىزمەتتىڭ اشىقتىعىنا جانە ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. 2025 جىلى QazaqGaz IPO-عا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر. IPO-عا دايىندىق كەزىندە كومپانيانى باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق يندەكسىن جاقسارتۋ, نەعۇرلىم جەتىلگەن جانە تۇراقتى بيزنەسكە اينالدىرۋ كوزدەلگەن. ىشكى نارىقتى دامىتۋ ءۇشىن كومپانيا 2030 جىلعا قاراي گازداندىرۋ دەڭگەيىن 65 پايىزعا ۇلعايتىپ, شىعىنسىزدىققا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتەدى. تاۋەلسىز گاز تاراتۋ ۇيىمدارىنىڭ جەكە ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ارقىلى ەلدى گازداندىرۋدىڭ باس سحەماسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى جالعاسادى. بۇل – پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان تۋىنداپ وتىرعان باعىت. سونداي-اق ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەلەرى مەن الماتى قالاسىنىڭ 2-جەو جانە 3-جەو-نى قايتا جاڭعىرتۋ, قۋاتى 1 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن جاڭا گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى كىرەدى. «كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ساتىپ الۋدا اشىق بولۋى كەرەك, سونداي-اق رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل – تابىستى IPO-نىڭ نەگىزگى فاكتورى. سونىمەن قاتار گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ءۇش جىل ىشىندە جاڭعىرتۋعا, ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ جۇيەلەرىنە 500 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. سونىمەن قاتار احقو-مەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ول. ىشكى نارىققا گازدىڭ قوسىمشا كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قازاقستان 2024 جىلعا ارنالعان كوگىلدىر وتىن تاپشىلىعى بولجامىن كەيىنگە شەگەرگەنىنە قاراماستان, تۇتىنۋدى وڭتايلاندىرۋ جانە ەنەرگيانى ءتيىمدى ەتۋ قاجەتتىگى تۋدى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان جەتكىزىلەتىن گاز كولەمى بويىنشا رەسەيمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن قاتار QazaqGaz بارلاۋ جانە ءوندىرۋ جاڭا ەنشىلەس كاسىپورنى بىرنەشە كەن ورنى بار امانگەلدى گاز كاسىپورنىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلماق. ۇلتتىق كومپانيا الەۋەتتى ينۆەستورلارعا ۇسىنا الاتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ باسىم قۇقىعىنا 10 ليتسەنزيا العان, «لۋكويل» كومپانياسىنا قورى 70-80 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايتىن قالامقاس مورە كەنىن يگەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جىبەرىلگەن. قاشاعانداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا توقتالعان QazaqGaz باسشىسى جوبا ۇلتتىق كومپانياعا بەرىلگەندە مەرزىمىن وتكىزىپ العانىن, كوپ ىلگەرىلەۋشىلىك بولماعانىن, جەر جۇمىستارى, ىرگەتاستار, جۇمىس قۇجاتتاماسى, جوبالاۋ جۇمىستارى باستالاتىنىن, جابدىقتاردىڭ ساپاسىنا تولىق تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل كەزدەسۋ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگىندەگى ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسى مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىمەن ەستە قالدى. كونفەرەنتسيا اياسىندا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا, وزبەكستان ۇكىمەتتەرى مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر مينيسترلەرىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. باقىلاۋشى رەتىندە ماجارستان وكىلدەرى قاتىستى.
تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ ەنەرگەتيكا ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ تىزبەگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ ەكونوميكالىق وسۋگە جانە جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. «قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى بۇزىلۋدا. الەمدەگى ءوزارا سەنىمسىزدىك تەرەڭدەي ءتۇستى. مۇنداي جاعدايلار تۇركى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرادى», دەدى ب.امىرەەۆ. باس حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, «تۇركى الەمىنىڭ كوزقاراسى 2040» باعدارلاماسىندا ەنەرگەتيكا سالاسى جان-جاقتى كورسەتىلگەن, ساياساتتى ۇيلەستىرۋ ارقىلى مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قۇرۋ, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى تازا جەتكىزۋشى-تۇتىنۋشى قارىم-قاتىناسىنان اناعۇرلىم تەحنولوگيالىق سالاعا كوشۋ ماقساتىن كوزدەيتىنى ايتىلعان. «وسى ەكى ونجىلدىق تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن باۋىرلاس ەلدەرمەن بىرگە 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيا دايىندادىق. 2022 جىلى 11 قاراشادا سامارقاندا وتەتىن سامميت اياسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 5 جىلدىق ستراتەگياسىن بەكىتۋ جوسپارلانۋدا. ءبىز مۇشە-مەملەكەتتەر مەن باقىلاۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز, مۇنى ايتارلىقتاي ساياسي ماسەلە دەپ سانايمىز», دەدى باس حاتشى.
وسىعان دەيىنگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا تاراپتار ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى تيىمدىرەك باسقارۋ ءۇشىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسقارۋ كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن. مۇشە مەملەكەتتەر مەن باقىلاۋشى مەملەكەتتەردە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. ينفراقۇرىلىم مەن كومىرسۋتەگى سەكتورىنداعى ءارتۇرلى باعىت بويىنشا وزىق تاجىريبەمەن ءبولىسۋ جانە وقىتۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى جانە ونىڭ ءىس-شارالار جوسپارى تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن.
الماتى
