قوعام • 02 قازان، 2022

«اق ءپىل» سيندرومى

207 رەت كورسەتىلدى

قازاق قاي ءىسىنىڭ دە قايىرىمى مەن قايتارىمىن كورگىسى كەلەتىن ىزگى دە ىلكىم­دى حالىق. كوشپەلى ومىرىندە زامانا كوشى­نەن قالماي ءبىر مالىن ەكەۋ ەتىپ، ءتورت تۇياقتىسىنىڭ ەتىن ازىق، ءجۇنىن كيىم، ءسۇتىن ءنار ەتىپ تىرشىلىك كەشتى. وتباسىنا ويماقتاي پايدا تيگىزبەي ەل كەزىپ، جالعىز اتىمەن دالاقتاپ شاپقان دالابەزەردى «بەرەكەسىز» دەدى. قورالى جانعا قونىس بولسا دا جىققاندا ءبىر اتانعا عانا جۇك بولار كيىزۇيىن جازدا جايلاۋىنا، قىستا قىستاۋىنا تىگىپ، تۇزدە مالىن كوبەيتتى، ۇيىندە ۇرپاعىن ءوربىتتى. ياعني يكەمسىز ىسكە كۇيىندى، يگىلىكتى ىسكە ءسۇيىندى.

اعىلشىنداردا وسى ۇعىمعا كەرەعار كەلەتىن «اق ءپىل» (white elephant) دەگەن يديوما بار. باستاۋ تاريحى تايلاند، بيرما سياقتى وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىندە مونارحتاردىڭ قول استىنداعى قىزمەتشىلەرىنە مولشىلىقتىڭ سيمۆولى سانالاتىن اق ءپىل سىيلاۋ داستۇرىمەن وزەكتەسىپ جاتىر. قوجايىن وزىنە ۇناپ، كوڭىلى قۇلاعان ادامعا اق ءپىل سىيلاپ قۇرمەت كورسەتكەن. ونىڭ ءبىر جامانى ءامىرشىسى سىيلاعان الگى ءپىلدى ەندىگى جەردە نە ساتۋعا، نە اتۋعا نەمەسە باسقا بىرەۋگە سىيلاپ جىبەرۋگە تىيىم سالىنادى. بىراق تاڭداپ جەپ، تالعاپ ىشەتىن بۇل كيەلى حايۋاندى كۇتىپ-باپتاۋدا سىيلىق يەسى شاش ەتەكتەن شىعىنعا باتادى. اقىرىندا اق ءپىل بۇل بەيشاراعا سىيلىق ەمەس، بەيقۇتقا، زورعا ەمەس، سورعا اينالادى. قازىرگى زامانعى تۇسىنىكتە «اق ءپىل» ۇعىمى پايداسىنان گورى شىعىنى كوپ م ۇلىكتى، زاتتى، داڭعاراداي عيماراتتى بىلدىرەدى.

بۇگىندە «اق ءپىل» سيندرومىنان ەتەك-جەڭىن جيناعان الەمنىڭ ءاربىر ەلى تەزىرەك ارىلۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. ويتكەنى XXI عاسىردا ومىردە، وڭىردە، اۋلادا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار، دالىرەك ايتساق، زاماناۋي ۇنەمشىلدىك ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. ەشكىم الباتى تىرلىك، ارتىق-اۋىس شىعىنعا بارۋعا مۇددەلى ەمەس. ەۋروپادا ميل­ليار­دەرلەردىڭ مەترودا ءجۇرۋى، امەريكادا الپاۋىتتاردىڭ شاعىن كولىككە كوشۋى دە وسىنى اڭعارتسا كەرەك. وسى رەتتە ءبىز جاھاندا قازىر كەڭىنەن تارالىپ جاتقان «مينيماليزم» ءۇردى­سىنىڭ ۇلگىسىن الىستان ىزدەمەي-اق، قازاقتىڭ «تارتا-تارتا جەسەڭ تاي قالادى، قويا-قويا جەسەڭ قوي قالادى» دەگەن سوزىنە جۇگىنۋىمىز كەرەك. بىزگە بۇگىنگى عاسىر ۇنەمشىلدىكتى، يكەمدىلىكتى، ناقتىلىقتى تالاپ ەتىپ وتىر. تاڭداۋ وزىمىزدە، ۋاقىت كەرۋەنى بىزدەن ەشقاشان بىزگە ىلەس دەپ ءىلتيپات جاسامايدى. كەرىسىنشە، ءبىز ۋاقىتقا، زامانعا تاۋەلدىمىز.

الىستان وراعىتىپ وتىرعانداعى ايتقىمىز كەلگەنى كۇندەلىكتى كوزبەن كورىپ، كوڭىلگە ءتۇيىپ جۇرگەن ءبىر-ەكى جايت ەدى. مىسالى، ساۋلەتى جاعى­نان الەمدەگى كورىكتى قالالاردىڭ قاتارىندا تۇرعان ەلوردادا كەزىندە حالىقارالىق جيىندار وتكىزۋ ءۇشىن سالىنعان بىرنەشە ءزاۋلىم ساراي تۇر. التى اي بويى اسىقپاي شالجيىپ جاتىپ الاتىن ارقانىڭ قىسىندا ەلەۋلى ءىس-شارالار كوپ وتكىزىلمەيتىن مۇنداي سالتاناتتى سارايلاردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ۇستاپ تۇرۋعا قانشاما قىرۋار قارجى كەتەتىنى شىندىق. بۇل ورايدا القالى جيىنداردان گورى ناقتى شارۋالاردى تياناقتاۋعا كوشكەن قازىرگىدەي جاعدايدا بۇل عيماراتتاردى نەگە ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي زاماناۋي يننوۆاتسيالىق، اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار، مەديتسينالىق، ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى رەتىندە پايدالانباسقا دەگەن وي كەلەدى؟

ەكىنشى مىسال ۇلتتىق ۇردىسكە قاتىستى. حالقىمىزدا ەل اراسىنداعى ارداقتى ادامنىڭ استىنا ات مىنگىزىپ، يىعىنا شاپان جابۋ ەجەلدەن كەلە جاتقان يگى ءداستۇر. البەتتە، سالتتىڭ ساباق­تاستىعىن ساقتاۋ، وتكەندى ورەلەۋ ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن كەرەك. الايدا ءداستۇردى دارىپتەۋ «اق ءپىلدىڭ» ار جاق، بەر جاعىندا قالىپ قويسا شە؟ جاقىندا ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعانى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ ۇيىنە بارعانىمىزدا ءبىز يىعىنا جابامىز دەگەن ءدال سونداي شاپان مەن بورىكتى بىزگە دەيىن بىرنەشە ادام سىيعا تارتقانىن باعامدادىق. ءبىر قاراعاندا جۇتىنىپ تۇرعان جاعالى كيىمدەي كورىنەتىن مۇنداي شاپانداردى اعامىز كەيىننەن تاعى دا ونداعان داناسىن قابىلداپ الىپ جاتقانىن كوردىك. ءسويتىپ ءبىر كەزدەرى «شاپانيزاتسيا» دەپ دابىل قاعىلعان بۇل ءۇردىستىڭ ءالى دە سول كۇيىندە جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. اگاركي، الگى اعامىز وزىنە تارتۋ ەتىلگەن سول شاپان مەن بورىكتى كۇنى ەرتەڭ قۇنتتاي قىلىپ كيىپ الىپ قالا ارالاپ كورسىنشى. كوشەدەگى، دۇكەندەگى، ايالداماداعى جۇرت الايا قاراپ، «ويپىرىم-اي، مىنا كىسىنىڭ كيىم كيىسى قىزىق ەكەن، قارتايعان ادام ناۋرىز مەيرامى كەلدى دەپ ويلاپ قالعان شىعار» دەپ ءوزىن ءاجۋالاۋى مۇمكىن. سوندىقتان ارداقتى اعامىزعا سىيلانعان سانسىز شاپان ەندىگى جەردە قالاداعى پاتەرىنىڭ قالاۋلى ءبىر بۇرىشىنا جينالىپ، «ازيالىق اق ءپىل» ىسپەتتى ۇزاق ۋاقىت ورىن الىپ تۇرۋى مۇمكىن. ال وسى شاپانداردى زاماناۋي ديزاين ۇلگىسىنە سالىپ كۇندەلىكتى تۇرمىستا كيىپ جۇرەتىن ءساندى پالتو، كۇرتەشە تۇرىندە دايىنداسا، ءبىر جاعى ۇلتتىق كيىم جاڭاشا جاڭعىرار ەدى ءارى تۇرمىستا يگىلىككە جارار ەدى.

تۇيىندەپ ايتساق، ەگەر زەرەكپەن قاراپ، تەرەڭنەن تالدار بولساق تىرشىلىگىمىزدىڭ ءبىراز سالاسىنان وسى سياقتى پايداسىنان زيانى باسىم، ياكي «اق ءپىل» سيندرومىن تابۋعا بولادى. البەتتە، ونى تابۋ كەرەك، تالداۋ كەرەك، يگىلىككە يكەمدەۋدە تاعىلىمدى شەشىم قابىلداۋ كەرەك. ويتكەنى زامان باسقا...

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار