احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 02 قازان، 2022

احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە مەملەكەتشىلدىك مۇددە

5355 رەت كورسەتىلدى

باردى كوركەيتۋ وڭاي، ەڭ قيىنى – جوقتان بار جاساۋ. تاقىر جەرگە تاۋ بولىپ تۇرۋ، ءشولسىز جەردە وزەن بولىپ اعۋ شىن مىقتىنىڭ عانا قولىنان كەلمەك. الاش ارىستارى تۋرالى ويلاسام، ەسىمە تۋعان جەرىمدەگى تولاعاي تاۋى تۋرالى اڭىز تۇسەدى. قۋاڭشىلىق كەلىپ، جۇت جايلاعان ەلگە تولاعاي تارباعاتايدىڭ باسىن اق قار باسقان، ورمانى سىڭسىعان، جاڭبىرى ۇزىلمەيتىن ءبىر تاۋىن كوتەرىپ الىپ كەلەدى. تىسكەباسار قىلتاناق، ءبىر جۇتىم سۋ قالماعان دالاداعى مال مەن جان، وسىلايشا، جۇتتان، اشارشىلىقتان امان قالىپتى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

وكىنىشكە قاراي، تولاعاي باتىر تاۋدىڭ استىندا ماڭگىگە قالىپ قويىپتى. ءزاۋزاتى ۇزىلمەگەن، قايتادان ەس جيعان ەل ارىس ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن سول تاۋدىڭ اتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولاعاي اتاپ كەلەدى. الاش ارىستارىنىڭ دا ارقالاعان جۇگى تاۋدان كەم بولمادى. ەر ەتىگىمەن قان كەشكەن، ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن بۇلاعاي زاماندا باستارىن بايگەگە تىكتى. قازاقتىڭ قامى ءۇشىن قاسقايىپ وتقا دا، وققا دا كەۋدەسىن توس­تى. وسىلايشا، سوڭىنا التىن جۇلگە سالىپ، مىڭ جىلدا مىزعىمايتىن ءبىر-ءبىر تاۋ ورناتىپ كەتتى. وزدەرى شاراپاتىن كورە الماسا دا، وت ورنىندا قالعان بۇگىنگى ۇرپاق ءبىز سول تاۋلاردىڭ ساياسىندا وتىرمىز.

ءبىز – ۇلى مەملەكەتتەردى قۇرۋشى حالىقپىز. ارىسى ايبىندى تۇرىك قا­عاناتتارى، جەر-جاھانعا ءامىر ەتكەن التىن وردا، داڭقى بيىك قازاق حاندىعى –  ءتۇپ تامىرىمىز. توپىراعىنا ەلدىك­تىڭ دانەگى ەگىلمەگەن جۇرت ىرگەسى مىعىم مەملەكەت قۇرا المايدى. قۇرعان كۇننىڭ وزىندە دە ارقاۋى بوس، تامىرى بولبىر بولۋى مۇمكىن. تونىكوك ەسكەرتكىشى جازۋىندا:

ءتۇن ۇيىقتامادىم،

كۇندىز وتىرمادىم،

قىزىل قانىمدى توكتىم،

قارا تەرىمدى اعىزدىم، – دەگەن قاعاندار انتىنا پارا-پار ءسوز بار. تۇرىك قاعاناتىنىڭ حابارشىسىنداي بولعان وسى ءماتىن ەلدىكتىڭ ەسكى ءداستۇرىن ايتىپ تۇرعانداي. بابالار سالعان سارا جول مىڭجىلدىقتاردى باسىپ ءوتتى. قاھارمان كەنەسارى حان شەيىت بولعاننان كەيىن الاش بالاسى تورداعى ارىستانداي تۋلادى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن حالىق دانالىعىنان اسقان ءسوز بار ما؟! XX عاسىردىڭ باسىندا «قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن ءاليحان باستاعان مەملەكەتشىل كوسەمدەر الاش بالاسىن بوستاندىققا جەتەلەدى. قازاق حاندىعى ءداۋىرىنىڭ جىراۋلارى، بي-شەشەندەرى ەلدىكتىڭ جوعىن جوقتاپ، تۋىن كوتەردى. جالاڭاش بارىپ جاۋعا تيۋگە بەيىل بولدى. XX عاسىر كەلگەندە حالىق ءۇشىن كۇرەس جاڭاشا سيپاتتارمەن تولىقتى. قازاق زيالىلارى اق الماستىڭ ءجۇزى مۇقالعانىن، ادىرنانى ەندى الا وگىزدەي موڭىرەتىپ تارتار داۋرەن وتكەنىن سەزدى. كەلەر ۇرپاقتىڭ زامانى باسقا ەكەن. عىلىمعا قۇشتار، ىلىمگە ىڭكار جۇرت قانا «كوكجيەكتەگى اق التىن سىزىققا» قول جەتكىزە الادى.

وسى جولدا جاڭا زاماننىڭ تونىكوگى – ءاليحان، احمەت سىندى ارىستار قارا تەرىن اعىزىپ، قىزىل قانىن توگىپ ەڭبەك ەتتى. ولار، شىنىندا دا، تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزدى. قازاق دالاسىنداعى ۇلكەن شاھارلار 200 جىلدىق قالماق سوعىسى، ودان كەيىنگى تالاي بۇلعاقتان كۇيرەگەن، توزعان. قالامەن بىرگە قانشاما ءبىلىم وشاقتارى، باي كىتاپحانالار كەلمەسكە كەتتى. ەندى ءبارىن باسىنان باستاۋ كەرەك. ەلمەن بىرگە تارىداي شاشىلىپ قالعان قۇندى جادىگەرلەردى، رۋحاني قازىنالاردى جيناۋ ءلازىم. بالالاردىڭ باراتىن مەكتەبى جوق، بولسا دا قولىنا ۇستار وقۋلىعى قايسى؟! حالىق ەس جيىپ، ەڭسەسىن كوتەردى. ەركىن ەل بولعىسى، بولاشاققا قاراي ساليقالى كوش تۇزەگىسى كەلەدى. سوندا كىمگە قاراي، قالاي ساپار شەگۋ كەرەك؟! جۇرگىسى كەلگەنىمەن جولى جوق، جۇزگىسى كەلسە دە كولى جوق تار زامانعا تاپ كەلدى.

الاش ارىستارىنىڭ موينىنا ەلدىك­تىڭ جۇگى وسىلاي ارتىلدى. ءبىر جاقتا ءۇمىتى مول تۋعان ەل، ءبىر جاقتا ۇكىمى قاتتى يمپەريا تۇردى. كوك تاڭىرگە سيىنعان مومىن جۇرتتىڭ تاعدىرىن وتقارۋعا وتاتىپ الماي امان الىپ شىعۋ كەرەك. ساۋ باستىڭ قامى – مويىنعا تۇسەر قامىت ەمەس. كۇللى مەملەكەتتىڭ ءىسىن ات توبەلىندەي از عانا توپ اتقارا ءبىلدى. جوقتان بار جاسادى. دامىعان، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ جۇرگەن جولدارىن باعدار ەتتى. «ۇلتىن شىن ءسۇيىپ، ايانباي قىزمەت قىلعان ازاماتى كوپ جۇرت كۇشتى، ونەرلى، ءبىلىمدى جۇرت بولىپ، كۇرەستە تەڭ ءتۇسىپ، باسقالارعا ءوزىن ەلەتىپ وتىر. ۇلتى ءۇشىن قۇرمەت قىلماي، باس قامىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلى ارتتا قالىپ وتىر. ۇلتشىل جۇرتتار، انە، گەرمانيا، جاپونيا، انگليا، تۇركيالار، ولاردىڭ بالاسى جاسىنان «ۇلتىم» دەپ وسەدى. ەسەيگەن سوڭ بار ءبىلىمىن، كۇشىن ءوز جۇرتىنىڭ كۇشەيۋىنە جۇمسايدى. ولار­دىڭ ءار ادامى – مەملەكەتتىڭ كەرەگى، قىزمەتكەرى» دەگەن جۇسىپبەك اي­ماۋىت ۇلىنىڭ الداسپان ءسوزى الاش بالاسىنىڭ جۇرسەم دەگەن جولىن، جەتسەم دەگەن بيىگىن كورسەتەدى.

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسى كوشتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. اۋەلى قازاق ءتىلىنىڭ تۇڭعىش الىپپەسى مەن وقۋلىقتارىن قۇراستىردى. اراب گرافيكاسىنا سۇيەنە وتىرىپ قا­زاق جازۋىن رەفورمالادى. جۇيەگە ءتۇسىردى. اقاڭ ازىرلەگەن توتە جازۋمەن الاش بالاسىنىڭ العاشقى ءباسپاسوزى جارىق كوردى. قازاق مادەنيەتىنە، وقۋ-اعارتۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سول كەزەڭدە شىققان گازەت-جۋرنالدار، كىتاپ پەن وقۋلىقتار ءبىزدىڭ بۇگىنگى باي قازىنامىزعا، رۋحاني مۇرامىزعا اينالىپ وتىر. وسى الىپپە مەن ء«تىل – قۇرال» قانشاما ۇرپاقتىڭ ساۋاتىن اشىپ، وقىپ ۇيرەنۋىنە نەگىز بولدى. توتە جازۋدى بۇگىنگە دەيىن قىتاي، اۋعانستان، يران ەلدەرىندەگى قازاق باۋىرلارىمىز ءۇزىلىسسىز قولدانىپ كەلەدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ىسىندە جول اشقان عالىم. ۇلى دالانىڭ ءار تۇكپىرىندە جيناۋسىز جاتقان رۋحاني قازىنانى حاتقا ءتۇسىرىپ قالۋعا بارىنشا تىرىسقان. اقاڭ­نىڭ بوس ۋاقىتى بولا قالسا قىرعا شىعىپ، ەل ارالاپ، ءبارىن قۇنتتاپ، جيناق­تاپ قالۋعا جۇمىلعانى بايقالادى.

XX عاسىردىڭ باسىندا ءتۇبى ءبىر تۇرىك بالاسى ويانىپ، ەلدىكتىڭ جولىندا كۇرەسە باس­تادى. 1926 جىلى باكۋ قالاسىندا وتكەن تۇرىكشىلدەر قۇرىلتايى – وسى­نىڭ ايقىن دالەلى. 26 اقپان مەن 6 ناۋ­­رىز ارالىعىنداعى ءبىرىنشى بۇكىل­وداقتىق تۇركىتانۋ سەزىنە 130 دەلەگات قاتىسىپتى. قازاقستاننان احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى، ءنازىر تورەقۇل ۇلى، ەلدەس ومار ۇلى، ءبىلال سۇلەي ۇلى، ت.ب. تۇلعا­لار القالى كەڭەستىڭ ورتاسىندا بولدى. تاياۋدا ءتىلشى-عالىمدار وسى قۇرىلتايدا تۇسىرىلگەن كينوحرونيكادان ارداقتى اقاڭدى تاپتى. اسىل تۇلعامىزدىڭ ءبىر ساتتىك بەينەسى ءبىزدى ەلەۋلى رۋحاني قۋانىشقا كەنەلتتى. تاعدىرى ءبىر، ءدىلى ءبىر باۋىرلاستار باس قوسقان جيىندا تالاي-تالاي وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. الدا  اتقارىلار جۇمىستار مەن باعىت-باعدار ايقىندالدى. مىنبەرگە ەكى رەت كوتەرىلگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ورفوگرافيا تۋرالى» جانە «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ قاعيداتتارى تۋرالى» اتتى بايانداما جاسادى. «ەڭ الدىمەن ەملەدەن نە تالاپ ەتىلەتىنىن ماسەلە ەتىپ قويۋ قاجەت. ودان تالاپ ەتىلەتىنى – ءتىل دىبىستارىن ءساتتى دە ءدال جەتكىزۋ. ەكىنشى، بۇل ەملە وقىپ-ۇيرەنۋگە جەڭىل بولۋى كەرەك. بۇل ەكەۋى – نەگىزگى تالاپتار» دەي كەلە، ەڭ وڭتايلى دەپ ساناعان فونەتيكالىق ەملەنىڭ قىر-سىرىن تالداپ تۇسىندىرەدى. ءوزىنىڭ كەمەل ويىمەن، سىندارلى تۇجىرىمىمەن، ەڭ باستىسى مەملەكەتشىلدىگىمەن قۇرىلتايعا قاتىسۋشى يگى جاقسىلاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن.

تۇرىك حالىقتارى اۋىزەكى تىلدە ءتىل­ماش كومەگىنسىز ءبىر-ءبىرىن ەركىن تۇسى­نىسەدى. وسى زاماندا تۋىسقان جۇرت­تىڭ جازۋى دا بىردەي بولسا، ۇلكەن كۇشكە اينالار ەدى! باكۋدە باس قوس­قان عالىمدار مەن ساراپشىلار تۇرىك تىلدەرىنىڭ ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە اۋىس­تىرۋ ماسەلەسىن وسى ماقساتتا كو­تەردى. قۇرىلتايداعى تالقىدان وتكەن شە­شىمدەردەن كەيىن تۇركى رەسپۋبليكالارى بىرتىندەپ لاتىن قارپىنە كوشە باستادى. ورنىعىپ ۇلگەرگەن ستاليندىك جۇيە بۇدان شامىر­قانا سەسكەندى. وتى بولىنبەگەن تۇركىلەر بىرىگىپ كەتسە الاپات كۇشكە اينالىپ، ەشقاشان دەس بەرمەي كەتەتىنىن سەزدى. نكۆد-نىڭ قاندىقول جەندەتتەرى شام الىپ سوڭىنان ءتۇستى. قۇرىلتايعا قاتىسقان ماسكەۋلىك بارتولد، اشمارين سەكىلدى ءبىرلى-جارىم عالىمدار بولماسا، تۇگەلگە جۋىق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ كەتتى. وسىلايشا، تۇركى الەمىنىڭ كوش باستايتىن سەركەلەرى ساياسي جۇيەنىڭ قۇربانى بولىپ، ورتاق عىلىمنىڭ دامۋى كوپ جىلعا كەشەۋىلدەدى. ماسكەۋ جاساپ بەرگەن الىپپەلەر تۋىسقان جۇرتتاردىڭ اراسىن الشاقتاتىپ، ءبىر-ءبىرىنىڭ جازۋىن وقي المايتىن دارەجەگە جەتكىزدى.

ءاليحان بوكەيحان 1925 جىلى 23 ماۋ­سىمدا ا.بايتۇرسىن ۇلىنا ماسكەۋ­دەن جولداعان حاتىندا: «ماسكەۋ كوممۋ­نيستەرى «قازاقتار – ۇلتشىلدار» دەپ جال­پىعا جار سالىپ، ايقايلاپ ءجۇر. مەن ولاردان: – ايتىپ جۇرگەندەرىڭ نە؟ – دەپ سۇراسام، ولار: – وزدەرىڭ وزدە­رىڭە شاعىم جاساپ جۇرسىڭدەر، ياعني ونى جازعان ءوز قازاقتارىڭ، – دەپ ايتادى» دەگەن جولدار جان كۇيزەلتەدى. الاش وعلاندارىنىڭ عۇمىرىنىڭ كەلتە بولۋىنا ءوز قانداستارىمىزدىڭ كىناسى جوق ەمەس. قازاق وندايدى «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەۋشى ەدى. وتارشىل پاتشا ۇكىمەتى ۇزاق جىلدار بويى دالامىزعا ارىزقويلىقتىڭ ۇرىعىن سەپتى. باق­تالاستىق، پاراقورلىق دەگەن كەسىرگە ۇيرەتىپ، وزدەرى پەردە سىرتىندا ك ۇلىپ قانا وتىردى. قازاق مەنتاليتەتىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جاسالسا، اۋەلى وسى تۇسقا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. سول ىندەت اقىرى «جەمىسىن» بەردى. كەڭەس ۇكىمەتى قازاقتى قازاققا ايداپ سالىپ، ۇپايىن تۇگەندەدى.

احمەتتىڭ اليحانعا 1925 جىلى 1 ماۋسىمدا جازعان حاتىندا: «قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىمەن كەلىسىلگەن شارتقا سايكەس، مەن جاڭا ەملە بويىنشا ءۇش گرامماتيكا جانە قازاق الىپپەسىن قايتا جاساۋىم كەرەك. اياقتالۋ مەرزىمى: ءبىرىنشىسى – 15 ماۋسىم، ەكىنشىسى – 1 شىل­دە، ءۇشىنشىسى – 1 تامىز، ءتورتىنشىسى – 20 تامىز. مىنە، سول ۋاقىتقا شەيىن باسقا جۇمىستارعا قاراۋعا مۇرشام جوق; ونىڭ ۇستىنە قازاق-قىرعىز ينس­تيتۋتىندا وقۋ باستالسا، تاعى دا بوس ۋاقىت بولماي قالادى. سول سەبەپتى دە 20 تامىزعا دەيىن ءيبراھيمنىڭ [ابايدىڭ] عۇمىربايانىن جازا المايتىنىمدى انىق ايتامىن. 20 تامىزدان سوڭ ۋاقىت بولا ما، جوق پا – ونى بىلمەيمىن» دەيدى (اتالعان ەكى حات تا 1992 جىلى نكۆد ارحيۆىنەن تابىلىپ، اۋدارىلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن). اقاڭ كەلەسى جىلدىڭ اقپانىندا باكۋ قۇرىلتايىندا وسى ەملە زاڭدىلىقتارى تۋرالى بايانداما جاسادى. وسى حاتتىڭ وزىنەن اقاڭنىڭ قانشالىقتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن دايىندالعانىن كورەمىز. دىبىسقا ساي­كەس كەلەتىن تاڭبا دۇرىس تاڭدالماسا، ءتىل بۇزىلادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلتتىڭ جانى – ءتىل ءۇشىن، ءاربىر ءارىپ ءۇشىن كۇرەستى. ءتىل بىلىمىنە عىلىمي قاعيدات، عىلىمي جۇيە اكەلدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا ەلدىك، مەملەكەتشىلدىك مۇددە تۇر ەدى.

بۇگىنگى تاڭدا تۇركولوگيا ەل مۇددە­سىمەن بىرگە قايتا جاڭعىرىپ، جاڭا ارناعا بەت بۇردى. باكۋ قۇرىلتايىنىڭ ۇستانىمى بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىپ كەلە­دى. تۇركى بىرلىگى، ىنتىماقتاستىعى سالالاندى. ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋ نەمەسە ءبىر كەزدە قولدانىلعان لاتىنشاعا قايتۋىمىز – الدا اتقارىلار ۇلكەن جوسپاردىڭ ءبىرى. ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «كيريلليتسادان لاتىن الىپبيىنە جاساندى تۇردە، تەك سايكەس ارىپتەردى وزگەرتۋ ارقىلى كوشۋ­گە بولمايدى»، دەپ اتاپ كورسەتتى. ءتىلى­مىزدىڭ جاڭا ورفوگرافيالىق قاعي­دات­تارىن دايىنداعاندا احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى سىندى مەملەكەتشىل عالىمدار­دىڭ تاجىريبەسىنە ءجىتى كوڭىل اۋدارۋ – تاۋەلسىزدىك تالابى. بايىپتىلىق، عىلىمي ساراپ، ءىس-شارالار – اقاڭ جولىنا ادالدىق بولماق. سەبەبى  بۇل – ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز. ءبىز ءار ۋاقىت «ۇلتتىڭ ساق­تا­لۋى مەن جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن – حالىقتىڭ ءوزى. ءتىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى»، دەگەن اقاڭنىڭ دانىشپان بايلامىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

ۋاقىت دەگەن قارامۇلعىن تەڭىزدە كەمەسى قالت-قۇلت ەتىپ كەلە جاتقان حالىق جاعالاۋدان جاپ-جارىق شىراق كوردى. ونى جاققان – اقاڭ، جول نۇسقار شامدالدى تۇرعىزعان الاشوردا ەدى. وت پەن وقتىڭ اراسىنان امان قالعان ساناۋلى عانا جانداردىڭ ءبىرى مۇحتار اۋەزوۆ ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى: ء«بىر باسىندا سان سالالى ونەر توعىسقان، تەلەگەي-تەڭىز ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى، قايشىلىعى مول تارتىستى عۇمى­رىندا قاراڭعى قالىڭ ەلىن جارقىن بولاشاققا سۇيرەۋدەن باسقا باقىت بار دەپ بىلمەگەن ءىرى تۇلعا، حالىقتىڭ رۋحاني كوسەمى»، دەپ مەملەكەتشىلدىك مۇددە تۇرعىسىنان باعا بەرگەنىن دە ۇمىتپالىق.

ۇلتىن جۇرەگىمەن سۇيگەن ادام عانا ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرادى. اقاڭ باي­تاق ساحارانى، تۇتاس ۇلتتى ماسا بولىپ وياتۋ جولىنا عۇمىرىن ارنادى. ادام بويىنداعى ەڭ ىزگى ۇلتتى ءسۇيۋ قاسيەتى – الاشتىڭ موينىنا «ايىپ» بولىپ تاعىلدى. تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن ستاليندىك جۇيە ءبارىبىر دەگەنىنە جەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى ەدى. اقاڭ قۇلدىق ۇرىپ اياعىنا جىعىلمادى. جانىنا ساۋعا سۇرامادى. كەۋدەسى قاسقايىپ، رۋحى سىنباعان، جىگەرى جاسىماعان الاش ارىستارى بەكزات بولمىسىمەن دۇنيەدەن وزدى... ۇلت ۇستازىنا اينالعان ارداقتى احمەت بايتۇرسىن ۇلىن قاراعاشتاي قالىڭ ەلى ساعىنا ەسكە الادى. رۋحىنا دۇعا باعىشتايدى. باس ءيىپ، تاعزىم ەتەدى. 

حالىق – جازۋى وشپەيتىن تاس كى­تاپ. بىراق وعان ءوزى سۇيگەن، ۋاقىتتىڭ سۇزگى­سىنەن وتكەن ەسىمدەر عانا تاڭبالا­نىپ قالماق. سول كىتاپتا الاش ارىستا­رىنىڭ مەم­لە­كەتشىل ىستەرى التىن ارىپپەن جازىلعان.

 

بەرىك ءۋالي،

«حابار» اگەنتتىگى» اق باسقارما توراعاسى

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار