رۋحانيات • 28 قىركۇيەك، 2022

كىنالى مەن كىناسىز

885 رەت كورسەتىلدى

اركىمنىڭ قولىندا سمارتفون ءھام الەۋمەتتىك جەلىلەر ايتارلىقتاي كۇشكە يە بولعان قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا ءبىر مىنەز پايدا بولدى: كىنالاۋ دا وڭاي، دات­تاۋ دا وڭاي، اقتاۋ دا وڭاي. حالىق توبىر سەكىلدى ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماستان شالا پىكىردىڭ سوڭىنان ەرە كەتەدى. الەۋمەتتىك جەلىنى اشا قالساڭىز، بۇگىن ءبىر ادامدى، ەرتەڭ تاعى بىرەۋدى جاپا-تارماعاي تابالاپ جاتقان جۇرت. ول «كىنالى»، بالكي شەنەۋنىك ياكي اكىم، بولماسا، مۇعالىم، دارىگەر، ءتىپتى زيا­لى­ قاۋىم بولۋى مۇمكىن. جابىلا ماق­­تاۋ­دىڭ دا ءجونى سولاي. سوندا بۇل حالىقتا ادىلەت جوق پا دەيسىڭ.

ءوز زامانىندا بۇل ادىلەتتى اباي دا ىزدەدى. «...وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن» ۇلتىنىڭ ءتۇرلى مىنەزىن كورىپ، كۇيىندى. كۇرەستى. جازدى. ودان بەرى دە قانشاما سۋ اقتى. ال سول اباي تانىعان، تانىپ وتىرىپ جەرىنگەن قازاق بۇگىنگىدەي جاڭا عاسىردا، اسىرەسە «جاڭا قازاقستاندا» وزگەردى مە؟..

جالعان سوزگە جالاڭ ۇران قوسىپ، اسپان­داتا جونەلەتىن ءبىرتۇرلى عادەتكە قازىر بو­يىمىز ۇيرەنگەندەي. دەسەك تە تال­عامسىز، تارازىسىز ايتىلا سالاتىن ويدىڭ سونشالىق­تى قۇبىلمالىلىعىنا تاڭ­عالاسىڭ. اق-قارا­سى بەيمالىم اقتاۋ، داتتاۋ، جاقتاۋ، ماق­تاۋلاردىڭ تولقىنى تاسقىن سەلدەي سوعادى. سوندا سوزىندە ادى­لەت جوق بۇل قاڭباق-مىنەز­دىڭ سىرى نەدە؟

ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن ينتەللەكتىسى سول رۋحانياتتىڭ سالماعىن كورسەتسە كەرەك. ال بۇل دەڭگەيدىڭ شاما-شارقى، ارينە، بىلىمگە، وقۋعا بايلانىستى. ءدال وسى تۇستا قازىرگى قو­عامنىڭ كىتاپتى اسا وقي قويمايتى­نى ەسى­ڭە تۇسەدى. ودان بولەك، يدەولوگيادا­عى، بي­لىك كوزقاراسىنداعى رۋحانيات­تىڭ ءرولى دە بەلگىلى. ءبىر جاعىنان، جاقسى ولەڭ وقىپ، راقاتتانباعان ياكي ءتاۋىر شىعارماعا ريزا بولىپ، ءلاززات الماعان، كلاسسيكانى تانىماعان حالىقتىڭ تالعامى دا جەڭىل ويعا، جەلەڭ سوزگە بەيىم بولاتىنى زاڭدى دا. ونىڭ نەسىنە تاڭعالامىز...

اسىرەسە كەيىنگى جىلدارى جالپى ­قازاق­ستاندا ءومىر وزگەردى: قالادا دا، اۋىل­دا دا تۇرمىس ءماز ەمەس. قىمباتشىلىق جا­لاقىسى تومەن حالىقتى قىسىپ بارادى. كۇن كورىسى قيىنداعان جۇرتتىڭ ءبىلىم الۋعا، كىتاپ وقۋعا، بالا تاربيەلەۋگە، ساياساتقا، ۇلت بولاشاعىنا الاڭداۋعا ۋاقىتى جوق. قۇلقى دا كورىنبەيدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءجونسىز جورتقان جاپپاي ايىپتاۋلاردىڭ ءبىر سەبەبى، بالكي، سودان بولار. ءوز ومىرىنە كوڭىلى تولماعان حالىق قوعامعا ءبىر نارا­زىلىعىن بىلدىرگىسى كەلەر. ادىلەتسىز كىنا­لاۋلار ىشتەگى وشپەندىلىك­تىڭ داۋىسىنداي سەزىلەدى. بۇل دا – الەۋمەتتىك تراگەديا.

ەندى ءبىر جاعىنان، توبىرلىق مىنەز قاي حالىقتا دا بار دەيسىڭ. ونى بىلىمسىزدىك­تىڭ، مادەنيەتسىزدىكتىڭ، تالعامسىزدىق­تىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە كورەمىز. دەگەنمەن قازاق قوعامىندا بۇل كورىنىستىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا اۋا جايىلا بەلەڭ الا باستاعانى الاڭداتادى. ال وعان اسەر ەتۋشى فاكتورلارعا كەلسەك، حالىق كوزقاراسىنداعى ءبىرىنشى «كىنالى»، ارينە، بيلىك. جالپى، قوعامنىڭ بيلىككە ەشقاشان كوڭىلى تولعان ەمەس. بۇل زاڭدى دا. سويتە تۇرا كەيدە قاريالاردىڭ كەشەگى كەڭەس وكىمەتىن ەشقاشان جاماندامايتىنىنا تاڭعالاسىڭ (اڭعالدىق پا، الدە اقيقات پا؟) قازىر جۇرتتىڭ بيلىككە ايتار ارىزى كوپ. قانتتىڭ باعاسىنان ­باستالا-­
­تىن «مۇڭدى جىر» جالپىحالىقتىق سيپات ­العان قىمباتشىلىققا ۇلاسادى. ال جالاقى­نىڭ جايى بەلگىلى. قوعام ۇكىمەتتىڭ الدىن­دا «كەرەكتەن» باسقا ءسوز ايتپايدى: جۇمىس كەرەك، جاقسى ايلىق كەرەك، ءۇي كەرەك، مەكتەپ، جول، اۋىزسۋ، گاز، جارىق، تاعىسىن تاعىلار. ياعني قوعامنىڭ الدىن­دا ءبارى كىنالى: قازىناداعى قارجىنى جىمقىر­عان شەنەۋنىكتەردەن باستاپ، پارا الاتىن اكىم-قارالارعا دەيىن. ودان بولەك، ۇستاز بالانى شالا وقىتقانى ءۇشىن كىنالى، ال دارىگەر دۇرىس ەمدەمەگەنى ءۇشىن كىنالى، جازۋشى جاقسى جازباعانى ءۇشىن جازىق­تى. اسىرەسە قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ءھام ءدال قازىرگى «اۆتوبان شۇبىرىندى» تۇسىن­دا بيلىككە دەگەن جالپىۇلتتىق قارسى­لىق ءتىپتى ۇدەپ تۇر.

ال ەڭ باستى «كىنالى» – ۋاقىت. ءبىز قازىر شەتەلدىك ونىمدەردى تۇتىنامىز، شەتەلدىڭ كيىمىن كيەمىز، شەتەلدىڭ كينوسىن كورەمىز. كەيدە «قازاقستاندا وتىز جىلدا نە دامىدى؟» دەپ ويلاۋىڭىز مۇمكىن. شىنداپ كەلگەندە، بۇل وتە-موتە قاۋىپتى سۇراق. جاۋا­بى دا جۇرەك اۋىرتادى. سىبىرلاپ ايت­ساق، قازاقستاندا وتىز جىلدا جەمقورلىق، پارا­­قورلىق، رۋشىلدىق، تامىر-تانىستىق سىندى ىشمەرەز قاسيەتتەردەن باسقا ەشتەڭە دامىماپتى.

سونىمەن، وسىلايشا، حالىق ءۇشىن ءبارى «كىنالى». ال كىناسىز كىم؟..

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاق بالۋانى ۇلىقتالدى

قوعام • بۇگىن، 14:36

6 جەلتوقسان - پروكۋراتۋرا كۇنى

قازاقستان • بۇگىن، 13:00

سقو-دا 50 جىلقى مۇز استىندا قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:18

اشىقتىق – ماڭىزدى ۇستانىم

ساياسات • بۇگىن، 08:10

باعا بۇلقىنىسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:09

ۇقساس جاڭالىقتار