حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم ينستيتۋتى

2020 جىلدىڭ مامىر ايىندا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ازا­مات­تاردىڭ بەيبىت جينالىستاردى وتكىزۋى تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدە ازاماتتىق دەموكراتيانى دا­مى­تۋعا جا­سالعان ماڭىزدى قادام ەدى. زاڭدا مي­تين­گىلەر مەن حالىقتىق جينالىستار وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات الۋدىڭ قا­جەت ەمەستىگى كورسەتىلگەن. تەك ميتينگ وتەتىن جەردى بيلىك ورگاندارىنا ەسكەرتۋ كەرەك ەكەنى زاڭدا جازىلعان. بەيبىت شەرۋلەردى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن قالاسىندا وتكىزۋگە بولادى. بىراق ءوزىن تىم ەركىن ساناعان كەي ازاماتتار بوس­تاندىقتىڭ ماعىناسىن باسقاشا تۇسى­نە­تىنى قىنجىلتادى.

2020 جىلدىڭ كۇزىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە جاڭا سەرپىن اكەلگەن جاڭالىقتىڭ ءبىرى – پرايمەريز. قازاقستاندا العاش رەت بولعان پارتياىشىلىك پرايمەريز شىنايى جانە مىقتى كوشباسشىلاردى پارتيا قاتارىنا تارتۋ ارقىلى بەلسەندى جانە باستاماشىل ازاماتتار ءۇشىن «الەۋ­مەتتىك ليفت» قۇرۋعا سەپ بولدى. پار­تياىشىلىك ىرىكتەۋ ەرەجەسىنە ساي داۋىس بەرۋ بارىسىنىڭ اشىقتىعىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. پراي­مەريزدىڭ نەگىزگى ماقساتى – بارلىق دەڭ­گەي­دەگى ءماسليحاتتار مەن پارلامەنت ما­جىلىسىندەگى ءتيىمدى دەپۋتاتتىق كور­پۋس­تى ودان ءارى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن با­سە­كە­لەستىك نەگىزدە جاڭا كوشباس­شى­لاردى اي­قىنداۋ.

كوپ ۋاقىت وتپەي تاعى دا سايا­­سي­ با­­­­تىل قادامدار جاسالا باس­تا­دى. حا­­لى­­ق­­­تىق رەفە­رەندۋم وت­كىز­دىك. رە­­­فە­­رەن­­­­دۋمداعى باس­تى ماقسات– سۋپەر­پرە­زي­دەنتتىك باسقارۋدان ارىلۋ بول­دى. بۇل دەموكراتياعا بەتبۇرىستىڭ ناعىز العىشارتى ەدى. مەملەكەتىمىزدەگى پرە­زي­دەنتتىككە ۇمىت­كەر ازامات, سايلاۋ تا­لاپ­تارىنا ساي بولىپ جاتسا, ءوزىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىعىن پايدالانۋعا مۇم­كىن­دىگى بار. سوڭعى بولىپ جاتقان ساياسي وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتاريزم ينس­تيتۋتىنىڭ دامۋىن ارتتىرىپ, لە­گي­تيمدى دەموكراتيالىق جولمەن سايا­سي ازاماتتىق قوعامنىڭ قارىشتاپ دا­مۋى­نىڭ ناقتى دالەلى. رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزداعى وزگەرىستەر مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي دامۋى­نا جاڭا سەرپىن بەرىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ءوزى­نىڭ كە­زەكتى جولداۋىندا پرەزيدەنت وكى­لەت­تىكتەرىنىڭ ۇزاقتىعى مەن سايلانۋ رەتىن قايتا قاراۋدى, پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعىن 7 جىل­دىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىندى. بۇل سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان ارىلۋ يدەياسىنىڭ جالعاسى دەپ تۇسىنەمىن. تۇزەتۋلەر قابىلدانىپ, ءار جەتى جىل سايىن ەلىمىزدە قايتا سايلانۋ قۇقىعىنسىز جاڭا ادام سايلاۋعا تۇسە الادى. بۇل بيلىكتى مونوپوليالاۋعا قارسى كۇرەستىڭ ءبىر ءتۇرى. مىسال رەتىندە, وڭتۇستىك كورەيانى كەلتىرۋگە بولادى. وندا پرەزيدەنتتى 1 رەت قانا سايلاۋ تاجىريبەسى ءساتتى جۇزەگە اسقان. ولاردىڭ قا­زىرگى تاڭداعى ەكونوميكاسىنىڭ قالاي قارىشتاپ دامىعاندىعى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى.

جەتى جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەت ءۇشىن كوپ نارسەنى ىستەۋگە بولادى: سايا­سي ماسەلەلەردى شەشۋ, كەيبىر تەرەڭ پرو­­تسەستەردى ىسكە قوسۋ, سونىڭ ىشىندە قازاق­ستان­دىق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەلەرى. ياعني, بيلىك تەتىكتەرىن ىسكە قوسا وتىرىپ, ستراتەگيالىق نىق قادامدار جاساۋعا بولادى. جەتىجىلدىق سايلاۋ تاجىريبەلەرى بار ەلدەر قاتارىنا يتاليا, ارمەنيا مەن ءيزرايلدى الۋعا بولادى. بۇل ەلدەر دامۋى جاعىنان ال­دىڭ­عى شەپتە.

مەملەكەتتىك باعدارلامانى نەمەسە ستراتەگيالىق رەفورمانى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن جاريالانعان جەتىجىلدىق مەر­زىم جەتكىلىكتى. ال بۇل بيلىككە ىس­كەر ادامداردىڭ كەلۋى كەرەك دەگەندى بىل­دى­رە­دى. سايلاۋشىلار تاراپىنان سەنىم مان­داتىن العان ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە ايتارىم, مۇنداي مەرزىمدىك ۋاقىتشا شەكتەۋلەر ءبىزدى جىگەرلەندىرىپ, «امانات» پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن جۇزەگە اسىرۋدا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە سەپتىگىن تي­گى­زەدى.

قايتا سايلاۋ قۇقىعىنسىز جەتىجىل­دىق پرەزيدەنتتىك مەرزىم – بۇل جاڭا قازاقستاننىڭ شىندىعى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ – بۇل حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم ينستيتۋتى قىزمەتىن اتقارۋى كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سايلاۋ حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم كوپىرى بولىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق تىلەكتەرىن نە­گىز­گە الا وتىرىپ, دەموكراتيالىق قو­عام­دى قالىپتاستىراتىن سەنىمدى قۇرال دەۋ­گە بولادى. بۇل جەردە سەنىم باستى ءرول اتقارادى.

ءال-فارابي مەملەكەتتىك بيلىك ماسە­لە­سىنە «قايىرىمدى قالا تۇرعىن­دا­رى» تراكتاتىن ارنادى. ۇلى ۇستازدىڭ ەڭبەگىندە قايىرىمدى قالا, ياعني مەملەكەت بولۋ ءۇشىن دۇرىس جۇيەلەنگەن ادىلەتتى زاڭدار نەگىزىندە ەل باسقارۋ ءىسى قۇرىلۋ كەرەك دەي كەلە, «باسقارۋ جولىندا كەزەكپەن اۋىسا باسقارىپ, كەيىنگى كەلگەندەر الدىڭعى باسشىنىڭ ىستەرىن جالعاستىرادى» دەگەن. مىڭداعان جىل بۇرىن جازىلعان ەڭبەك بۇگىن دە ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ۇلتىمىزدى ۇيىس­تى­رىپ, دەموكراتيالىق دامۋدى جاڭا كەزەڭگە كوتەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.

سامات اقىشەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى