الەم • 23 قىركۇيەك، 2022

مارشالل ارالدارىنداعى جەمقورلىق

69 رەت كورسەتىلدى

سىبايلاس جەمقورلىق تىنىق مۇحيتىنداعى مارشالل ارالدارىنىڭ تاعدىرىنا بالتا شابا جازدادى. اقش پروكۋرورلارى دابىل قاعىپ، دەر كەزىندە قيمىلداپ ۇلگەرمەگەندە تىنىق مۇحيتىنداعى ارالداردىڭ ءبىر بولىگى قىتايلىق ەرلى-زايىپتىنىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتەر ەدى.

«قىتايلىق جۇپ تىنىق مۇحي­تىنداعى مارشالل ارالدارىن­دا شاعىن مەملەكەت قۇرۋدى جوسپار­لاپ، دەپۋتاتتار مەن شەنەۋنىك­تەرگە پارا بەرىپ كەلگەن»، دەيدى اقش پروكۋرورلارى. اقش-تىڭ ادى­لەت مينيسترلىگى ەتنوستىق قى­تاي­لاردى «كوپ جىلدىق سحەمانى» باسقاردى دەپ ايىپتادى. بۇل تۋرالى Business Insider حابارلايدى.

50 جاستاعى كەري يان مەن 34 جاستاعى دجينا چجوۋ 2020 جىلى تايلاندتا ۇستالىپ، كەيىن امەري­كا قۇراما شتاتتارىنا ەكسترا­دي­تسيا­لانعان. رەسمي تۇردە ەرلى-زا­يىپ­­تىلارعا اقش-تىڭ شەتەلدىك سى­باي­لاس جەمقورلىق ارەكەتتەرى تۋ­را­لى زاڭىن بۇزدى جانە ارال ەلى­­ن­ىڭ ەگەمەندىگىنە نۇقسان كەل­تىر­دى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر. ال مار­شالل ارالدارىنىڭ ۇكى­مە­تى بولسا، وپپوزيتسيالىق پارتيا­لار­دىڭ ۇندەۋلەرىنە قاراماستان، بۇل ايىپ­تاۋلارعا ءالى تولىق جاۋاپ بەرمەگەن.

پروكۋرورلاردىڭ ايتۋىنشا، قىتايلىق ەرلى-زايىپتىلار نيۋ-يوركتە ورنالاسقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدى باسقارعان، سول ۇيىم ارقىلى قارجى اۋدارىپ، مار­­شالل ارالدارىنىڭ شەنەۋ­نىك­­­تەرىمەن بايلانىستا بولعان. اتال­­عان ۇيىم ەرلى-زايىپتى­لار­­دىڭ اي­تۋىنشا، 2016-2018 جىل­دار ارا­لىعىندا بۇۇ-نىڭ ەكونو­ميكا­لىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلە­لەر دە­پار­تامەنتىندە «ارنايى كون­سۋل­­تا­تيۆتىك مارتەبەگە» يە بول­عان. ولار 1950-جىلدارى اقش-تىڭ سۋ­­تەگى بومباسى سىناقتارىنان كە­يىن قاراۋسىز قالعان رونگەلاپ اتول­­لىندا سار قۇرۋ جونىندەگى كەلىس­­سوز­دەرىن 2016 جىلدان باستاپ جۇرگىزگەن.

مارشالل ارالدارىنىڭ تولقۇ­جات­تارىنا يە بولعان يان مەن چجوۋ ماقساتتارىنىڭ ءبىرى رونگە­لاپ اتوللىندا گونكونگقا ۇقساس جار­تىلاي اۆتونوميالىق ايماق قۇرۋ بولعان. وسىنداي ارنا­يى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ ءۇشىن ولار ارالدىڭ بىرقاتار زاڭ شى­عارۋ­شىلارىن «ساتىپ الىپ»، قول­دارىنان كەلگەن بار مۇمكىندىكتى پايدالانعان. ايىپتالۋشىلار «بۇل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەت­تىك سالاداعى جوبالارعا ينۆەستورلار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى»، دەپ اقتالعان.

اقش ادۆوكاتتارىنىڭ ايتۋىنشا، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ «كۇش-جىگەرىنىڭ» ارقاسىندا 2018-2020 جىلدارى مارشالل ارالدارىنىڭ پارلامەنتىندە سار قۇرۋدى قولدايتىن زاڭ جوبالارى تالقىلانعان. ال پروكۋرورلار­دىڭ مالىمدەۋىنشە، ايىپتاۋدا اتى اتال­ماعان مارشالل ارالدارىنىڭ بىرنەشە زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ وكىلى 7 مىڭنان 22 مىڭ دوللارعا دەيىن (6 100 فۋنتتان 19 مىڭ فۋنت­قا دەيىن) پارا العان سوڭ، زاڭ جوبا­لارىن قولداپ داۋىس بەرگەن. «يان مەن چجوۋدىڭ بۇل زاڭ­سىز ءىس-ارەكەتى مارشالل ارالدارى رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە ونىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ ەگەمەن­دىگىن انىق بۇزدى»، دەدى اقش-تىڭ نيۋ-يورك وڭتۇستىك وكرۋگىنىڭ پروكۋرورى دەميان ۋيليامس ۆۆس-گە بەرگەن سۇحباتىندا.

اقش شەنەۋنىكتەرىنىڭ سوزىنشە، كەري يان مەن دجينا چجوۋ سا­لىق­تاردى ازايتۋ جانە شەت­ەل­دىك ينۆەستيتسيانى تارتۋ ءۇشىن يمميگراتسيالىق شەكتەۋ­لەر­­دى جەڭىلدەتۋ سەكىلدى «ارال­داعى زاڭ­داردى ايتارلىقتاي وزگەر­تۋگە» تىرىسقان. ەرلى-زايىپ­تىلار وڭتۇستىك افريكانى ناسيحاتتايتىن كونفەرەنتسياعا قاتىسقان بىرنەشە مارشالل ارالدارىنىڭ شەنەۋنىگى مەن زاڭ شىعارۋشىلارىنىڭ نيۋ-يورك، گونكونگكە كەلگەن شىعىندارىن وتەگەن. ءتىپتى شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى يان مىرزانى مارشالل ارالدارىنا ارنايى كەڭەسشى ەتىپ تاعايىنداعان. ەرلى-زايىپتىلار مارشالل ارالدارىنىڭ تەڭ قۇقىلى ازاماتتارى بولعان.

اۋىز جالاسقان شەنەۋنىكتەر 2018 جىلى سار-تى قولداۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنعان. الايدا ارال­دىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى حيلدا حەينەنىڭ قارسىلىعىنان كەيىن زاڭ جوباسى پارلامەنتتە قابىلدانبادى. سول ۋاقىتتا حيلدا حەينە قارسىلاستارىن «قىتاي اتىنان جۇمىس ىستەپ، اتوللدى «ەل ىشىندەگى ەلگە» اينالدىرۋ ءۇشىن كۇش جۇمساپ جاتىرسىزدار»، دەپ ايىپتادى. بىراق حيلدا حاينە 2019 جىلى وتكەن جالپى سايلاۋدا جەڭىلىپ، قارسىلاستارىنا «جول اشتى». سودان كەيىن جاڭا پارلامەنت 2020 جىلى سار تۇجىرىمداماسىن ماقۇلدايتىن قارار قابىلداپ، جاڭا زاڭ جوباسىن بەكىتتى. دەگەنمەن، جىل سوڭىندا كەري يان مەن دجينا چجوۋ تايلاندتا ۇستالىپ، تۇتقىندالعان سوڭ بۇل زاڭ جۇزەگە اسپادى. مارشالل ارالدارىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حيلدا حەينە ارال ۇكىمەتىنەن ماسەلەنى شەشۋدى تالاپ ەتكەن توپقا قوسىلىپ، ارەكەت ەتۋدە.

مارشالل ارالدارى– گاۆاي ارالدارى مەن اۋستراليا اراسىندا ورنالاسقان ارالدار تىزبەگى، قىرىق جىل بويى اقش بيلىگىندە بولىپ، 1979 جىلى تاۋەلسىزدىك العان رەسپۋبليكا. الايدا اقش ءالى دە مارشالل ارالدارىن قور­عاۋ ءۇشىن «تولىق وكىلەتتىك پەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى» ساقتايدى.

1986 جىلدان باستاپ مارشالل ارالدارى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى ەركىن قاۋىمداستىق تۋرالى شارت ارقىلى بەرىك جانە تۇراقتى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ كەلەدى. اقش ەلدىڭ قورعانىسىنا، قارجىلىق كومەك كورسەتۋگە جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە جاۋاپتى. اقش دەنساۋلىق ساقتاۋدى، قاۋىپسىزدىكتى جانە اقش ازاماتتارى، امەريكالىق ساموالىقتار جانە مارشالل ارالدارىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا قوزعالىس ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى. حالىقارالىق ساياساتتا مارشالل ارالدارى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارلارى بويىنشا اقش-پەن ءجيى داۋىس بەرەدى. مارشالل ارالدارىنىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىلىگى جانە گونولۋلۋ مەن سپرينگدەيلدەگى كونسۋلدىقتارى بار.

نەگىزىنەن اقش ارالدارى وزىنە تيەسىلى اۋماعىندا يادرو­لىق سىناقتار وتكىزىپ، تۇرعىن­دار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، حالىقتىڭ دەنساۋ­لى­عىنا جانە ەلدىڭ ەكولو­گيا­سىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. سو­نىڭ سالدارىنان ارالدارداعى تاري­­حي جەرلەر جويى­لىپ، مادەني مۇرالار جوعا­لىپ كەتكەن. ەلدەگى 58 791 تۇرعىن­نىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى (دۇنيە­جۇزىلىك بانك، 2019) ەكى قالالىق ورتالىق – مادجۋرو جانە تىنىق مۇحيتىنداعى ەڭ كوپ قونىستانعان ەبەي ارالىندا تۇرادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، مارشالل ارالدارىندا بۇگىنگە دەيىن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق احۋالدارعا تولىق تالداۋ جاسالماعان، بىراق كەدەيلىك پەن اشتىق دەڭگەيى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. ەلدە اسىرەسە جاستاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ مۇمكىندىكتەرى از. ءالسىز ەكونوميكا، حالىقتىڭ جىل­دام ءوسۋى جانە قورشاعان ورتا­نىڭ لاستانۋى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قيىنداتىپ وتىر. حالىق­تىڭ باسىم كوپشىلىگى قوسالقى شارۋاشىلىق پەن بالىق اۋلاۋدى كاسىپ ەتىپ، كۇن كورىپ كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار