قازاقستان • 22 قىركۇيەك، 2022

عىلىمعا قامقورلىق – مەملەكەتتىڭ مىندەتى

179 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن استانا قالاسىندا جىلدىق اسى بەرىلەتىن عالىم، ادەبيەت­تانۋشى، ۇستاز سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ (1927-2021) – ۇزاق جىل جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ءىرى تۇلعاسى ەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن باسقارىپ، الاش زيالىلارى مۇراسىن، ابايدىڭ اكادەميالىق جاڭا جيناعىن جاريالاۋعا، 10 تومدىق ادەبيەت تاريحىن جازۋعا سەبەپشى بولدى. عىلىم قاراشاڭىراعىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا، بيلىك پەن عىلىمي قاۋىم اراسىن ۇيلەستىردى. بيىل ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا 75 جىل­دىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاۋعا ارنايى بارىپ، وتاندىق عىلىم مەن عالىم مارتەبەسىنە قاتىستى ەلەۋلى باستاما كوتەردى. ءبىز مارقۇم اكادەميك س.س.قيراباەۆتىڭ قولجازبا قاعازدارى اراسىندا ساقتالعان اكادەميا مەن عىلىم­نىڭ كۇردەلى شاعىنان حابار بەرەتىن ءبىر ماتەريالىن وقىرمانعا ۇسىنعاندى ءجون دەپ تاپتىق.

ءداستۇرلى عىلىم اكادەميا­مىز – عى­لىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بiرiك­تiرە­تiن، بiر جاعادان باس، بiر جەڭنەن قول شىعاراتىن ورتالىق ەدى. سول قۇرىلىم وبەكتيۆتى-سۋبەكتيۆتى سەبەپتەن تاراۋعا ءماجبۇر بولدى. بىراق نەگiزگi عىلىمي مەكەمەلەر جۇيەسi ساقتالدى. ياعني عىلىمي ينستيتۋتتار əلi دە بار. ولار بiلiم جəنە عىلىم مينيسترلiگiنiڭ قاراماعىنا بەرىلدi. ۇكiمەت وسى ينستيتۋتتاردا جا­سالاتىن عىلىمي جۇمىستاردىڭ باعدار­لاماسىنا قاراجات بولەدi. سول باعدارلاما شەڭبەرiندە جۇمىس جۇرگiزiپ كەلە جاتىرمىز. Əرينە، عىلىمي مەكەمەنi سول عىلىممەن اينالىسقان، ونى تەرەڭ مەڭ­گەرگەن ادامنىڭ باسقارعانى ءجون. ويتكەنi ولار عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرۋ، جاسالۋ جولدارىن بiلەدi. قانداي ساپادا ورىندالعانىن دا تەكسەرە الادى. كوپ جىلدان بەرi قالىپتاسقان جۇيە ءوزىن اقتاعانى الەمگە ءمالىم. بۇرىنعى وداق كولەمiندە ازاتتىق العان ەلدەردە سول قال­پىندا ساقتالعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. بiزدiڭ ەلدىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعى ونى قاجەت دەپ تاپپادى. وعان iستەر امال بار ما؟ سوندىقتان دا اكادەميانىڭ قوعام­دىق نەگiزدە قۇرىلعان كلۋب iسپەتتەس ەتiپ جا­سالعانى شىمبايىمىزعا باتادى. Əيتپەسە، اكا­دەميكتەردiڭ اتى دا، ستاتۋسى دا سول قالپىندا ساقتالدى.

بۇرىنعى اكادەميانىڭ مۇشەلەرi ەكi ساتىلى-تىن: اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى (اكادەميگi)، سوسىن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرi. ەندى ول قوعامدىق نەگiزدە قايتا قۇرىلعاننان كەيiن قۇرىلتاي جيىلىسى ءوتتi. كەز كەلگەن قوعامدىق ۇيىمدى قۇراتىن دا، جاباتىن دا سول – قۇرىلتاي. وسى جيىندا اكادەميانىڭ بۇرىنعى كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرi: «بiز دە وسى اكادەميانىڭ مۇشەلەرiمiز. قۇرىلتايدا ەلدiڭ بəرi تەڭ. سوندىقتان دا تەڭ قۇقىقتى تۇردە جاڭا اكادەميا قۇرامىز» دەگەن تالاپ قويعان سوڭ، قۇرىلتاي ولاردى دا «اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسi» دەپ جاريالادى. ەل اراسىندا «اكادەميكتەر كوبەيiپ كەتتi» دەپ كۇدiكپەن قارايتىندار بار. بۇرىن اكادەميانىڭ 40-تان اسا اكادەميگi، 100-دەن اسا كوررەسپوندەنت-مۇشەسi بار ەدi. قازiر ەكەۋiنiڭ باسىن قوسقاندا 150-دەي اكادەميك بار. بۇل – قازاقستان سەكiلدi رەس­پۋبليكا ءۇشiن ونشا كوپ ەمەس.

ەگەر باسقا ەلدەرمەن سالىستىرا ايت­ساق، كورشi وزبەكستاندا ەكi ساتىلى اكادەميا جويىلدى. قىرعىزستاندا ەكi ساتىلى اكادەميا ساقتالعانىمەن، ولاردا دا اكادەميكتەردiڭ سانى بiزدەن از ەمەس. اناۋ الاقانداي عانا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiنiڭ əرقايسىسىندا 200-300 اكادەميك بار. ونىڭ ۇستiنە، اكادەمياعا بەرiلەتiن ۆاكانسيانىڭ ءوزi كوپ بولماعاندىقتان، əر عىلىم سالاسىندا ەڭبەگi سiڭگەن ۇلكەن عالىمداردىڭ ءوزi تالاي جىلدار بويى كوررەسپوندەنت-مۇشە مارتەبەسىندە ءجۇردi. سوندىقتان دا ولاردىڭ اكادەميك بولۋىنا نارازى بولۋ قيسىنعا كەلمەس.

مiنە، وسىلاردىڭ ەسەبiنەن جاستارعا ورىن بەرiپ، كوررەسپوندەنت-مۇشەلەردiڭ قاتارىن تولتىرۋعا بولادى. مەنiڭ قاتتى ويلانعانىم – بiزبەن اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن قوسقانى. بۇل – كلاسسيكالىق عىلىمعا تومپاقتاۋ. بiزدi ول اكادەمياعا قوسقانى جونiندە ەشقانداي قاۋلى دا، ۇكiمەتتiڭ شەشiمi دە جوق. ويتكەنi اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى – سالالىق اكادەميا. ال ۇلتتىق اكادەميانى سالالىق اكادەمياعا قوسىپ جiبەرگەندىكتەن، قانىش ساتباەۆ نەگىزىن قالاعان اكادەميانى تۇسiندە كورمەگەن اكادەميكتەر پايدا بولا قالدى. سول سالالىق اكادەمياعا كەزدەيسوق كوررەسپوندەنت-مۇشە بولعاندار از ەمەس ەدi. بۇل جاعداي قازiرگi اكادەميادا زاڭدىق تۇرعىدان پىسىقتايتىن ماسەلەلەر بار ەكەنىن كورسەتەدى.

اكادەميانىڭ حال-احۋالى مəز ەمەس. بارلىعى قاراجاتقا كەلiپ تiرەلەدi. «قو­عامدىق ۇيىمدارعا قارجى بەرiلمەسiن» دەگەن ۇكiمەتتiڭ زاڭى بار. قازiر قوعامدىق نەگiزدەگi جازۋشىلار، سۋرەتشiلەر، كوم­پوزيتورلار وداقتارى كۇيرەدi. ۇلتتىق تەا­تر­دى دا ۇكiمەت قامقورلىعىنان الىپ تاس­تادىق. بۇل – بiزدiڭ ۇلتتىق مəدەنيەتiمiزدiڭ دامۋىنا ۇلكەن سىن. ۇلتتىڭ بولاشاعى، بiلiمi مەن عىلىمى، مəدەنيەتi ءۇشiن دۇرىس ويلاستىرىلماعان شەشىم – ورنى تولماس ولقىلىق دەپ ويلايمىن. ەرتە مە، كەش پە، ءتۇبi بiز وسى كەمشiلiكتەردi تۇزەۋگە ورالامىز. ولاردىڭ ورنى ۇڭiرەيiپ قالعانىن، حال-احۋالى جۇدەگەنiن سول كەزدە سەزەمiز.

بiز شاۋ تارتساق تا، وسى اكادەميانىڭ نانىن جەگەننەن كەيiن، ازدى-كوپتi قام­قورلىعىن كورگەننەن سوڭ جۇمىس iستەپ ءجۇرمiز. بiر كەزدە ەڭ تابىستى ادامدار – اكادەميكتەر بولاتىن. ايىنا مىڭ سوم­نان اسىرىپ العان كەزدەرiمiز بولدى. ول تۇستا ورتالىق كوميتەتتiڭ حاتشىسى 500 سوم الاتىن. ال قازiر عىلىم سالاسىندا جۇرگەن عالىمدار ەڭ تومەنگi جالاقى الادى. قازiرگi تيىن-تەبەن تولەيتiن اكادەميا­دا جاس ۇرپاق عىلىممەن اينالىسا ما! ەرتەڭ اكادەميانى قايتا قۇراتىن بولساق، وندا مامانداردى قايدان تابامىز؟

گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ موينىندا اۋىر دا جاۋاپتى جۇك بار. مىسالى، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى وسى باعىتتا جۇمىس iستەپ جاتىر. جالپى، قازاق əدەبيەتiنiڭ ارعى-بەرگi تاريحىندا قانشاما اقتاڭداقتار بولدى. فولكلوردىڭ وزiندە قانشاما شىعارمالار اتالماي قالىپ ءجۇردi. Əدەبيەت تاريحىن جۇيەلەۋ كەزەڭiندە دە تiلiمiزدi تiستەپ قالىپ جۇردiك. تəۋەلسiزدiك العان جىلدار iشiندە بiراز زەرتتەۋلەر جۇرگiزiپ، بۇكىل ادەبيەت تاريحىنا قايتا قارادىق. جەكە مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر مەن ۇجىمدىق عىلىمي ەڭبەكتەر جارىققا شىقتى. الاش كەزەڭىنە قاتىستى مۇرالاردى قايتا قوپارىپ، ارىستارىمىزدىڭ جازعاندارىن شىعارىپ جاتىرمىز. ولار تۋرالى زەرتتەۋلەر جاريالاندى. ەندi وسىلاردىڭ باسىن قوسىپ، قازاق əدەبيەتiنiڭ ون تومدىق تاريحىن جاساۋدى قولعا الۋىمىز – زور بەلەس، ازاتتىقتىڭ اسىل مۇراتى. Əر ءبو­لiم وزدەرiنە بەكiتiلگەن دəۋiردi زەرتتەپ، سولار­دىڭ تاريحىن دايىنداپ شىقتى. مىسا­لى، بiز كەڭەس دəۋiرiندەگi əدەبيەتتi ءۇش توم ەتiپ دايىندادىق. راس، كەڭەس əدە­بيەتi يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا بولدى، بىراق ول – əدەبيەتiمiزدiڭ وسكەن دəۋiرi. حح عاسىردىڭ باسىنداعى əدەبيەتتiڭ دە ءوز دə­رەجەسi، كەيىنگىگە ىرگەتاس بولعان اسەرى بار.

جاڭا ءداۋىر الەمدىك جاڭاشىلدىقتى اكەلىپ، مəدەني دامۋىمىزعا ءدۇمپۋ بەردi. جاڭا جانرلار تۋدى. قازاق əدەبيەتiنiڭ جيىرماسىنشى جىلدار iشiندە جۇسiپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبiلەك»، «قارتقوجا» سياقتى ەۋروپالىق ۇلگiدەگi رومانداردى جازۋعا قولى جەتتi. سوڭىنان مۇحتار، سəبيت، عابيت، عابيدەندەر شىقتى. ءسويتiپ، بiزدiڭ əدەبيەتiمiز دۇنيەجۇزiلiك دəرە­جەگە كوتەرiلiپ كەتتi. سويتە تۇرا، وعان سول زاماننىڭ، يدەولوگيانىڭ وڭ əسەرi بولعانىن ايتپاي وتىرا المايمىز. Əدە­بيەت حالىق ءومiرiنiڭ شىندىعى عوي. حالىقتىڭ وسى عۇمىرىن تاريحتان سىزىپ تاستاۋعا بولمايدى. بiز 70 جىل بويى سول كەڭەستiك جۇيەگە قىزمەت جاسادىق. سول دəۋiردiڭ شىندىعى مەن سول دəۋiردiڭ ادامدارىن بەينەلەيتiن شىعارمالاردى əدiل باعالاۋىمىز قاجەت. ونىڭ ۇستiنە، كەڭەستiك يدەولوگيانىڭ ۇسىنعان تاقىرىپتارى بولدى. ونداي شىعارمالار كوبiنەسە تاقىرىبىمەن ءوتiپ ءجۇردi. كوركەمدiك جەتiستiككە جەتە العان جوق.

ادەبيەت قازىناسىن، اقىن-جازۋشى­لاردى ءبىز ۇلتتىڭ كوركەمدىك ويى، ىزدەنىسى مەن تالعامى رەتىندە زەرتتەپ-زەردەلەيمىز.

ءبىز جاڭا جاعدايدا دا عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. اكادەميانىڭ قوعامدىق مارتە­بەسىنە بايلانىستى ءبىر ورتالىققا باعىن­دىرىلعان بۇرىنعى باسقارۋ جۇيەسى ىدى­رادى. قازىر عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كىمنەن سۇرايتىنىمىزدى بىل­مەيمىز. ءار ينستيتۋت، جوعارى مەكتەپ عىلىمى ءوزى «باسقارىپ»، بىتكەن جۇمىسى تۋرالى ەسەپ قانا جازادى. ول مينيسترلىكتىڭ قورجىنىنا تۇسەدى دە، ىسكە تىگىلەدى. ونىڭ ساپاسى، عىلىمي باعدار­لاما قالاي يگەرىلدى، جاڭالىعى بار ما، جوق پا – ساراپتالىپ، تالقىعا ءتۇسىپ جاتپايدى. بۇرىن مۇنداي باقىلاۋدى اكادەميا تورالقاسى، عىلىم سالالارى بويىنشا قۇرىلعان بولىمشەلەر جازىلۋ ۇستىندە ۇزبەي قاداعالاپ، باعدارلاما ورىندالعاننان كەيىن جان-جاقتى تالداۋعا سالاتىن. سودان بەرى عىلىمدى باسقارۋ مەن باقىلاۋدىڭ جاڭا جولدارىن ءالى دە تابا الماي كەلەمىز. كەيبىر عىلىم سالالارى بويىنشا قۇرىلعان ورتالىقتار بۇل ءىستى مەڭگەرە الماعان قالىپتا تاراپ جاتىر.

عىلىم – قوعامدىق سانانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مول ەڭ ءبىر كۇردەلى سالاسى. ونى عىلىمنىڭ قارا جۇمىسىن اتقارعان، پروبلەمالارى مەن ىشكى قىرى مەن سىرىن جاقسى بىلەتىن، ونى تەرەڭ تۇسىنەتىن ادامدار عانا باسقارا الادى. ول شەنەۋنىكتىك باسقارۋدى كوتەرە المايدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم جۇيەسىنە ىشتەي كىرە الماي، ودان ىلعي دا سىرت قالاتىن سەبەبى دە وسىندا.

عىلىمدى رەفورمالاۋعا قاتىستى وتكەن جىلدارى «ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر قۇرۋ» قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇلار عىلىمدى باسقارۋدىڭ «كوپ ساتىلى جۇيەسىن مەڭگەرىپ، بيۋروكراتتىقتى جويۋعا كومەكتەسەدى» دەپ كورسەتتى. كەڭەس شەشىمدەرى جەتەكشى عالىمداردىڭ ۇستانىمىن بەلگىلەيتىنى، عىلىمي باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىعىن ايقىنداۋمەن بىرگە قارجىلاندىرۋدى دا شەشەتىنى باسا ايتىلدى. الايدا كە­شىكپەي وسى ءسوز جۇمسارىپ، تاعى دا «جا­ۋاپ­تى ورگانعا» باعىندىرىلدى. جال­پى عى­لىمدى بيۋروكراتيالاندىرماي، عىلىمي قۇ­رىلىمعا سەنىپ تاپسىراتىن كەز الدە­قاشان كەلدى.

تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – عىلىمي ماماندار دايارلاۋ حاقىندا. بۇرىن بۇل ماسەلە كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جولىمەن شەشىلىپ كەلدى. قازىر قازاقستاندا مۇنداي قورعاۋلار مولشەردەن تىس كوبەيىپ كەتكەندىكتەن، ول جۇيە جويى­لىپ، ەۋروپالىق جۇيە – ماگيستر، فيلوسوفيا دوكتورى (رھD) اتاعىن قورعاۋ ەندى. ءبىز ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇل سالاداعى پوزيتسياسىن جاقسى تۇسىنەمىز. تولىپ كەتكەن اتاققۇمارلاردىڭ جولىن كەسۋ كەرەك. بىراق ءبىز وسىعان قالاي جەتكەنىمىز جايلى ويلانۋعا ءتيىسپىز عوي. سونىڭ قانشاسى عىلىم كادرلارى، قانشاسى بيلىكتەگى ادامدار، قانشاسى بيزنەستەگىلەر – وسىعان تالداۋ جاسالدى ما؟ ەندەشە، مۇنداي شەشىم ونسىز دا از قورعالىپ جاتقان عىلىم ادامدارىنىڭ جولىن كەسۋ بولىپ تابىلماي ما؟ الەمدىك دەڭگەيدە ماگيسترلىك، رھD ديسسەرتاتسيالارىن قورعاۋ ءالى دە قالىپتاسپاعان جاعدايدا قازىرگى عىلىمي جۇمىستاردىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن كورە وتىرىپ، ءبىز قالاي تىنىش وتىرا الامىز؟ ەلدىك، كاسىبي نامىسىمىز قايدا؟ عىلىمنىڭ كەلەشەگى نە بولادى؟ الدە عىلىمدى تازا جابامىز با؟ كەشەگى عىلىم ادامدارىنىڭ ورنىن شالا قورعاعان ماگيستر مەن رھD دوكتورى (بۇ­رىن عىلىم كانديداتىنا تەڭەيتىنبىز) باسا الا ما؟

مۇمكىن بولسا، تازا عىلىم جۇيەسىندە، عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى مەكتەپتەردە ىستەيتىن ادامدار ءۇشىن ءداس­تۇرلى ديسسەرتاتسيا قورعاۋ سەكىلدى تالاپ ەنگىزگەن دۇرىس.

حالىق اراسىندا عالىمدارعا قاتىستى تاراي باستاعان وسەك-اياڭدى تىيۋ ءۇشىن ساپالانۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويعان شارت. جاسىرىپ نە كەرەك، بيلىك باسشىلارى، پارلامەنت مۇشەلەرى، مينيسترلەر، اكىمدەر تۇگەل قورعاپ ءبىتتى. بيلىك جۇيەسىندە قىزمەت ىستەيتىن ادامداردىڭ قالاي قورعاعانىن زەرتتەۋ دە – وزەكتى تاقىرىپ، بالكىم زاڭ مەن ءتارتىپ تاقىرىبى. باياعىدا ازەربايجان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى احۋندوۆ دەگەن كىسى بولدى. سول مەديتسينادان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كەزدە ءبىر قارسىلاسى: «مەديتسينادا ەكسپەريمەنت جاساۋدىڭ وزىنە 4-5 جىل ۋاقىت كەرەك. جانە ديسسەرتاتسيا دايىنداۋ ءۇشىن سونداي ۋاقىت قاجەت. ەگەر ءسىز ۋاقىتىڭىزدى شىن عىلىم ءۇشىن پايدالانساڭىز، ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ىستەمەگەن بولىپ شىعاسىز. ال ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ىستەسەڭىز، عى­لىم ءۇشىن ۋاقىتتى قايدان تاپتىڭىز؟» دەپ سۇراق قويعان. وسى اڭگىمە ورتالىققا جەتىپ، احۋندوۆ پارتيا جۇمىسىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. ماسەلەنى وسىلاي قابىرعاسىنان قوياتىن سۇراۋلاردىڭ جوقتىعى ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردى اتاققۇمار ەتىپ جىبەرگەنى شىندىق قوي. سولاردىڭ كوبى جۇمىسىنان بوساي قالسا، نە عىلىمعا، نە جوعارى مەكتەپكە ساباق بەرۋگە بارا المايتىنى دا داۋسىز. وندايدىڭ تالايىن كوردىك، كورىپ تە ءجۇرمىز.

عىلىمعا قامقورلىق، عىلىمعا جاۋاپ­كەرشىلىك – مەملەكەتتىڭ مىندەتى، ەلدىڭ پارىزى. ءبىزدى وسى ماسەلە قاتتى الاڭداتادى.

 

سەرiك قيراباەۆ،

اكادەميك

 

2016 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار

UNESCO احمەت بايتۇرسىن ۇلىن القالادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

اقاڭنىڭ «الىپپەسى»

رۋحانيات • كەشە

بۇل – جوسپارلى جوندەۋ

ايماقتار • كەشە

كوفە جانە ادەبيەت 7

ادەبيەت • كەشە

اڭىزعا اينالعان اۋلەت

قازاقستان • كەشە

بالالارعا بازارلىق

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار