سۋرەتتى تۇسىرگەن راحىم قويلىباەۆ
اۋاعا جاعىلعان الاۋ
وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى تۇر. زاۋىت ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, جەڭىس كۇنىنىڭ «قىزۋى» باسىلا قويماعان 1945 جىلى ىسكە قوسىلعان. سودان بەرى تاۋارلى مۇناي ونىمدەرىنىڭ 20-دان استام ءتۇرىن شىعارادى. ونىڭ ىشىندە سۇيىتىلعان كومىرسۋتەكتى گازدار, اۆتوموبيل جانارمايى, ديزەل, رەاكتيۆتى قوزعالتقىشتارعا ارنالعان, پەش پەن كەمە وتىندارى, ۆاكۋمدىق گازويل, مازۋت, مۇناي كوكستارى, تەحنيكالىق كۇكىرت, پاراكسيلول, بەنزول سەكىلدى ونىمدەر بار. زاۋىتتىڭ مۇناي وڭدەۋ قۋاتى جىلىنا 5,5 ملن توننانى, ال وڭدەۋ تەرەڭدىگى 86,4%-دى قۇرايدى.
راس, بۇل زاۋىتتىڭ وتاندىق ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قوساتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى وراسان. دەگەنمەن تابيعات جاناشىرلارى شاھار ىرگەسىندەگى زاۋىتتان قورشاعان ورتاعا, اۋاعا زياندى زاتتار كوبىرەك شىعارىلاتىنىن العا تارتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى 18 تامىز بەن 5 قىركۇيەك ارالىعىندا ء«اموز» جشس-نىڭ قىزمەتىنە قاتىستى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزدى.
– تەكسەرۋ كەزىندە زاۋىتتى ەلەكترمەن جابدىقتاۋداعى كەرنەۋدىڭ ىستەن شىعۋىنا وراي تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ تولىق توقتاتىلعانى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى جابدىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كومىرسۋتەگى گازىنىڭ ارتىق قىسىمى قىسقا مەرزىمگە الاۋ جۇيەسىنە جىبەرىلگەن. KEGOC اق تاراپىنان ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى قالپىنا كەلتىرگەننەن كەيىن تاۋارلىق ءونىم وندىرۋگە ارنالعان تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ قالىپتى جۇمىسى قالپىنا كەلتىرىلىپ, تەحنولوگيالىق قوندىرعىلار قايتادان ىسكە قوسىلعان. جوبالاۋ قۇجاتتارىن زەردەلەۋ كەزىندە كاسىپورىندا الاۋدا گاز جاعۋ ءۇشىن ەميسسياعا رۇقسات جوق ەكەنى انىقتالدى. بىراق ء«اموز» جشس پگپن الاۋ قوندىرعىسىندا 73 مىڭ تەكشە مەتر, پپنگو قوندىرعىسىندا 6 مىڭ تەكشە مەتر گازدى اۋاعا الاۋ رەتىندە جاققان. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىنا سايكەس رەتتەۋگە جاتپايدى, – دەپ حابارلادى دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
دەپارتامەنتتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا مۇنداي بۇزۋشىلىق جۇيەلى تۇردە بايقالادى. كاسىپورىن وسىنداي ۇقساس فاكتىگە ءبىر جىلدا ءۇش رەت جول بەرگەن. ءسويتىپ, كاسىپورىن قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن جۇيەلى تۇردە اسىرعان. وسىعان بايلانىستى زاۋىتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 328-بابىنىڭ 3-بولىگىمەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما تولتىرىلدى. ءىس ماتەريالدارى سوتتىڭ قاراۋىنا بەرىلدى.
جالپى, مۇنايلى شاھاردا اتموسفەرالىق اۋا ءجيى بۇزىلادى. دەرەككە جۇگىنەر بولساق, بيىلعى 31 تامىزدان 1 قىركۇيەككە قاراعان ءتۇنى اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋاسىندا جاعىمسىز ءيىس پايدا بولدى. سول سەبەپتەن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى «قازگيدرومەت» رمك اتىراۋ فيليالىنىڭ ماماندارى ۇسىنعان اۋا ساپاسىن باقىلاۋ ستانسالارىنىڭ مالىمەتتەرىنە تالداۋ جۇرگىزدى. تالداۋ ناتيجەسىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 2 تامىزداعى №قر دسم-70 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «قالالىق جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى, ونەركاسىپتىك ۇيىمدار اۋماقتارىنداعى اتموسفەرالىق اۋانىڭ گيگيەنالىق نورماتيۆتەرى» قۇجاتىنداعى رۇقسات ەتىلگەن شەكتى شوعىرلانۋدان كۇكىرتسۋتەگى كورسەتكىشىنىڭ بىرنەشە ەسەگە وسكەنى انىقتالدى. دەمەك اتالعان گيگيەنالىق نورماتيۆتەر تالابى بۇزىلعان.
«ماسەلەن, №109 «ۆوستوك» ستانساسىندا – 5,3 ەسە, №103 «شاعالا» ستانساسىندا – 5 ەسە, №112 «اكىمدىك» ستانساسىندا – 3,2 ەسە, №114 «زاگورودنايا» ستانساسىندا – 3,9 ەسە جانە №108 «تكا» ستانساسىندا 9,23 ەسە ءوسۋ دەرەگى تىركەلگەن. تالداۋ كورسەتكەندەي, سول مەزگىلدە جەلدىڭ باعىتى وڭتۇستىك-شىعىستان سوققان. جەل ەكپىنى 4 مەتر/سەكۋند, ىلعالدىلىق 760, اۋا تەمپەراتۋراسى +320س بولعان. بۇل باعىتتا «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى» جشس-نىڭ نىساندارى ورنالاسقانى بەلگىلى بولدى» دەپ ءمالىم ەتتى دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
جالىن شارپىعان جاعالاۋ
كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى ورتتەن كوز اشپايتىن بولدى. تەڭىز جاعالاۋىندا وسكەن قامىس جىل سايىن كوكتەمدە جانە كۇزدە ورتەنەدى. ماسەلەن, قامىس ءورتى 14 قىركۇيەكتەن بەرى سونگەن جوق. وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ قوعاممەن بايلانىس توبىنان ءمالىم ەتكەندەي, كەشە, 21 قىركۇيەكتە كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا قامىس ءورتىن ءسوندىرۋ ءۇشىن «قازاۆياقۇتقارۋ» اق-نىڭ مي-8 تىكۇشاعى تارتىلدى.
ويتكەنى جاعالاۋدى شارپىعان جالىن بوي بەرەر ەمەس. بۇعان تەڭىز جاعالاۋىنداعى باتپاق تا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. بۇل ءورت سوندىرۋشىلەردى لاپىلداپ جانعان قامىسقا جاقىنداي الماي, سىرتتاي باقىلاۋعا الۋىنا ءماجبۇر ەتتى. ءبىر اپتا بۇرىن ءورت اۋماعى 6 گەكتاردى قۇراسا, 20 قىركۇيەكتە وتقا ورانعان جەر 60 گەكتارعا جەتتى. جولىنداعىنىڭ ءبارىن تىپ-تيپىل ەتەتىن جالىن «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىنا جايىلدى. وسىدان سوڭ ءورت سوندىرۋشىلەر جالىن شارپىعان اۋماققا جول تالعامايتىن ترەكول كولىگىمەن بارۋعا تالپىنىس جاسادى. الايدا بۇل كولىك باتپاققا باتىپ, ءورت وشاعىندا قالىپ قويدى. كولىكتەگى ەكى ءورت ءسوندىرۋشىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندى. الايدا قۇتقارۋشىلار جەدەل قيمىلداپ, ەكى ءورت ءسوندىرۋشى قاۋىپسىز جەرگە شىعارىپ ۇلگەردى.
ازىرگە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلارى ءورتتىڭ تۇتانۋ سەبەبىن ايتا قويعان جوق. بىراق جۇرتشىلىق مۇنى «اڭشىلاردىڭ ءىسى بولۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىردى ۇستانادى. نەگە؟ ويتكەنى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا قامىس ءورتى 14 قىركۇيەكتە تۇتاندى. ال 15 قىركۇيەكتە كۇزگى اڭ اۋلاۋ ماۋسىمى باستالدى. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى نۇرلان يمانعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, اڭ اۋلاۋ ماۋسىمى 15 جەلتوقسانعا دەيىن جالعاسادى.
– اڭ اۋلاۋدىڭ دا وزىندىك ەرەجەسى بار. ماسەلەن, قۇستاردى, ونىڭ ىشىندە ۇيرەك, قاز, كەكىلىكتى اۋلاۋعا 15 قىركۇيەكتەن 15 جەلتوقسانعا دەيىن, قابان ءۇشىن 15 قىركۇيەكتەن 31 جەلتوقسانعا دەيىن, قويان, قارساق اۋلاۋدىڭ قىسقى ماۋسىمىنا 1 قاراشادان 15 اقپانعا دەيىن جولداما الۋعا رۇقسات ەتىلىپ وتىر. ال قاسقىر اۋلاۋعا 1 قاڭتاردان 31 جەلتوقسانعا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن, – دەيدى نۇرلان يمانعاليەۆ.
ونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىر وڭىردە سۇتقورەكتىلەردىڭ – 21, قۇستاردىڭ 114 ءتۇرى مەكەندەيدى. قابان, قاسقىر, قويان, تۇلكى, قارساق, ۇيرەك, قاز, كەكىلىك اۋلاۋ ءۇشىن اڭشىلىق جولدامادا كورسەتىلگەن سانىنا عانا رۇقسات بەرىلەدى.
– ارينە, ءار نارسەنىڭ ولشەمى بار. بارشانىڭ مىندەتى – تابيعات بايلىعىن قورعاۋ, تىنىشتىعىن ساقتاۋ. ەرەجەنى ەلەمەي, اڭ اۋلاۋ ءتارتىبىن بۇزۋشىلار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. اڭشىدا اڭشى كۋالىگى, اڭشىلىق شارۋاشىلىعى نىسانىنىڭ جولداماسى, جانۋارلار دۇنيەسىن پايدالانۋعا بەرىلگەن, جەكە اڭشىلار ءۇشىن قارۋ مەن وقتاردى ساقتاۋعا, الىپ جۇرۋگە رۇقساتى بولۋى كەرەك. ال جىرتقىش قۇستاردى تولقۇجات بولعاندا عانا اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلەدى, – دەپ ءمالىم ەتتى نۇرلان يمانعاليەۆ.
اتىراۋ وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر اڭ اۋلاۋ ەرەجەلەرىنىڭ تالاپتارىن بۇزعان 11 ادام انىقتالعان. ولار تابيعاتقا 862 ملن 703 مىڭ 200 تەڭگە شىعىن كەلتىرگەن. قازىر اتىراۋ وبلىسىندا رەسمي تىركەلگەن 6 مىڭنان اسا اڭشى بار. الايدا 3 مىڭعا جۋىعى عانا اڭشىلىقپەن تۇراقتى تۇردە اينالىسادى.
تەڭىز جاعالاۋىنداعى قامىس ورتىنە كىنالىلەر انىقتالا ما, جوق پا, ازىرگە بەلگىسىز. دەگەنمەن اتىراۋلىقتاردى قولقانى قاباتىن ءتۇتىننىڭ ءيىسى الاڭداتىپ وتىر. ءتىپتى شاھار كوشەلەرىندە قامىستىڭ ك ۇلى ۇشىپ ءجۇر. ءتۇتىن دە, كۇل دە ادام دەنساۋلىعىنا زيان عوي. بىراق جۇتار اۋاسى جۇپار ەمەس, ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلاعان ءوڭىردىڭ بۇل پروبلەماسىنا ەشكىمنىڭ «باس اۋىرتقىسى» كەلمەيتىنى وكىنىشتى-اق.
قارا جەرگە توگىلگەن قارا ماي
تابيعاتقا قارسى تاعىلىق ارەكەتكە باراتىن قارا جەرگە مۇنايعا ۇقساس قارا مايدى توگۋدى توقتاتار ەمەس. وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, يساتاي اۋدانىنداعى جانباي اۋىلىنىڭ ماڭىندا ءۇش جەرگە مۇناي ونىمدەرى تارىزدەس سۇيىقتىق توگىلگەنى انىقتالدى. ب ۇلىنگەن جەردىڭ اۋماعى 323 شارشى مەتردى قۇرايدى.
– ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەلگەن ۆيدەو, فوتولارعا ۇدايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. سونداي مونيتورينگتىڭ ءبىرى 17 قىركۇيەكتە جۇرگىزىلىپ, مۇناي ونىمدەرى تارىزدەس سۇيىقتىق توگىلگەن جەرلەرگە نازار اۋدارىلدى. كەيىن دەپارتامەنت ماماندارى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ يساتاي اۋدانىنداعى جانباي اۋىلىنان 3 شاقىرىم قاشىقتا مۇناي ونىمدەرى تارىزدەس سۇيىقتىقتى اشىق دالاعا توگىپ كەتكەنىن انىقتادى. جەدەل ارەكەت ەتۋ ماقساتىندا دەپارتامەنت ماماندارى اتالعان ورىنعا بارىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى, – دەپ حابارلادى ءباسپاسوز قىزمەتى.
قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەندەردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنەن بۇلىنگەن ءۇش اۋماقتان زەرتحانالىق تالداۋ جاسالاتىنى داۋسىز. وسى ماقساتتا لاستانعان توپىراقتان سىنامالار الىندى. تابيعاتتى ءبۇلدىرۋ دەرەگى بويىنشا قاراۋ حاتتاماسى تولتىرىلدى. ب ۇلىنگەن اۋماقتار فوتو جانە بەينەجازباعا ءتۇسىرىلدى. كىنالى ادامداردى انىقتاۋ ماقساتىندا ءتيىستى قۇجاتتار جيناقتالىپ جاتىر.
وسىنداي تاعى ءبىر دەرەك ماقات اۋدانىندا دا تىركەلدى. الەۋمەتتىك جەلىگە دوسسور كەنتىنەن شامامەن 15-17 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان جىڭعىلدى ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىندا كەن ورنىن پايدالانعاننان كەيىن قاراۋسىز قالدىرىپ, مۇنايمەن سول اۋماقتى بۇلدىرگەنى تۋرالى بەينەجازبا جۇكتەلگەن. وسىعان وراي دەپارتامەنت ماماندارى 19 قىركۇيەكتە اتالعان اۋماقتا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. وعان اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ, اۋدان اكىمدىگى مەن اۋداندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. تەكسەرۋ كەزىندە دوسسور كەنتىنەن شامامەن 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان كەن ورنىنىڭ اۋماعىنداعى توپىراققا مۇناي ونىمدەرىنە ۇقسايتىن سۇيىقتىق توگىلگەنى انىقتالىپ وتىر.
دەپارتامەنتتىڭ زەرتحانالىق تالداۋدى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مامانى ب ۇلىنگەن جەردىڭ توپىراعىنان سىناما الدى. قازىر دەپارتامەنت ماماندارى كەن ورنىنىڭ قاي كاسىپورىنعا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
مىنە, مۇنايلى وڭىردەگى تابيعاتقا قارسى جاسالعان تاعىلىق وسىلاي جالعاسىپ جاتىر. مۇنداي ارەكەت قاشانعا دەيىن سوزىلادى؟
اتىراۋ وبلىسى
