بۇگىندە تاريحشى-عالىمدار اراسىندا الاش اۆتونومياسى, الاش رەسپۋبليكاسى قانداي بولعانى تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. ء«جۇز جىل بۇرىن بابالارىمىز الاش تۋىن كوتەرىپ, ازاتتىق جولىن تاڭدادى ما, الدە, اق پاتشانىڭ قاراماعىندا ءومىر ءسۇرۋدى قالادى ما؟» دەگەن ساۋالداردىڭ تولىق جاۋابى وسى كۇنگە دەيىن بەرىلمەي كەلدى. توموحيكو ۋياما كەزدەسۋدە جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعات قورىنان تاپقان بىرنەشە تاريحي قۇجاتتىڭ سىرىمەن ءبولىستى. ول الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جاپونياعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى, سول كەزدەگى باسپا بەتتەرىندە جاريالانعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ جاريالانىمدارىن مىسالعا كەلتىردى.
«مەن وزىممەن بىرگە الىپ كەلگەن تاريحي قۇجاتتار جاپون سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تومەنگى ساياسي پالاتاسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالعان. الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ باسىم بولىگى اۆتونومدى مەملەكەت قۇرۋعا جۇمىس ىستەگەن. مىسالى, «سارىارقا» گازەتىندە اۆتونوميا قۇرىلىمى قانداي بولۋ كەرەكتىگى تۋرالى كوپ ماقالا جاريالانعان. الايدا دەرەكتەردى وقىپ قاراساڭىز, الاش ارىستارىنىڭ اۆتونوميا تۋرالى تۇسىنىگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ سول كەزدەگى تۇسىنىگىنەن وزگەشە بولعانىن اڭعاراسىز. اتالعان باسىلىمنىڭ كەيبىر اۆتورلارى رەسەي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدى كەشكەن ساتتە بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى دا اشىق جازعان. ياعني الاشوردا ۇكىمەتى اۆتونوميا دەگەندى ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن, جەكە دارا مەملەكەت رەتىندە قاراستىرعان», دەدى جاپون عالىمى.
توموحيكو ۋياما, سونداي-اق احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن رايىمجان مارسەكوۆتىڭ شىڭجانعا بارعان ساپارىن, سول ارقىلى دا جاپونيامەن بايلانىس ورناتقىسى كەلگەن بولۋى بەك مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, جاپونيامەن بايلانىس ورناتقان رايىمجان مارسەكوۆ الاشوردانىڭ دەربەستىگىن مويىنداپ, وزگە ەلدەردى دە وسى ساياسي ۇستانىمدى قولداۋعا شاقىرۋىن وتىنگەن. ءبىر قىزىعى, مارسەكوۆ ءوز سوزىندە الاشوردانىڭ قىزمەتىن دەربەس ورگان رەتىندە سيپاتتاپ وتىرعان. ۆلاديۆوستوكتاعى ازات ەتۋ ارمياسىنىڭ ساياسي دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بۇل ۇندەۋگە قولداۋ رەتىندە جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە جەدەل حات جازعان ەكەن. سول حاتتا مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكتا جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسكەنى ايتىلادى. وسى اڭگىمەدە مارسەكوۆ الاشوردانىڭ اۆتونوميا جاريالاعانىن, كەلەشەكتە كورشىلەس ەلدەرمەن قاتار تاۋەلسىز مەملەكەتتەر قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ناقتى اتاپ وتكەن. جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلى قازاقتاردىڭ قيىن-قىستاۋ جاعدايىنا قىنجىلىس بىلدىرە كەلىپ, قارۋ جەتكىزۋدە دە قيىندىقتار بار ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى قارۋ جەتكىزگەننىڭ وزىندە ونى كولچاك ۇكىمەتى ارقىلى عانا بەرە الاتىندارىن تۇسىندىرەدى. ال مارسەكوۆ كولچاك ۇكىمەتى الاشوردانىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالامايتىندىقتان, قارۋ قۇپيا تۇردە جەتكىزىلۋى كەرەكتىگىن ايتادى. جاپون كونسۋلى مۇندايعا جول جوق ەكەنىن ءبىلدىرىپتى.
جاپون عالىمى تاعى ءبىر قىزىقتى جايتتى جەتكىزدى, جاپون گەنشتابى باسشىسىنىڭ حاتىندا الاشوردانىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى جايلى جازىلعان. سونىمەن قاتار «جاپون وفيتسەرلەرى ءوز بەتتەرىمەن قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناۋدى ادەتكە اينالدىرعان», دەدى جاپوندىق عالىم ت.ۋياما. ء«بىر كاپيتان يركۋتسك قالاسىندا ءالىمحان ەرمەكوۆپەن كەزدەسىپ, كولچاك ۇكىمەتىنىڭ ىشىندەگى احۋال تۋرالى مالىمەت العان. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاق تاۋ-كەن ينجەنەرى ءالىمحان ەرمەكوۆ جاپون تاراپىنا قازاقتاردىڭ موڭعولدارمەن بىرگە تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى تۋرالى اقپارات بەرەدى. سونداي-اق جۋىقتا ەلشى جىبەرىپ, موڭعوليا ارقىلى جاپونيادان قارۋ مەن اسكەري كومەك الۋعا نيەتتى ەكەندەرىن دە ايتادى», دەپ جالعادى ءسوزىن عالىم.
ءسوز سوڭىندا, توموحيكو ۋياما جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىندا تابىلعان دەرەكتەر الاشوردا ءداۋىرىنىڭ تولىق كەسكىن-كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرمەسە دە, بىرقاتار ماڭىزدى سۇراققا جاۋاپ بەرەتىنىنە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل ارحيۆتىك قۇجاتتار الاش ارىستارىنىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاپ, جەكە مەملەكەت رەتىندە ارەكەت ەتكەندىكتەرىن تولىق ايعاقتايدى.
باسقوسۋدا «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە وتكىزىلگەن ءدارىس الاشتىڭ اۆتونوميا ەمەس, رەسپۋبليكا بولعانىن تولىق دالەلدەيتىنىن ايتتى.
«كەز كەلگەن قازاق ءۇشىن الاشتان ارتىق يدەيا جوق. تاۋەلسىز مەملەكەت دەگەن نە؟ بۇل جەكە اسكەرى, حالىقارالىق ارەنادا مويىندالۋى سەكىلدى كوپتەگەن فاكتورلاردان قۇرالادى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بىرنەشە كورسەتكىشتەرى بار. ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ اسكەري كۇشتەرى جانە دە سىرتقى ساياساتى. رايىمجان مارسەكوۆتىڭ جاپون ۇكىمەتىنە جازعان حاتىندا «الاشتىڭ 40-50 مىڭ اسكەردى جيناۋعا قاۋقارى بار, بىراق ولاردى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك» دەپ جاپون ەلىنەن كومەك سۇراعان. الاشتانۋشىلار تاپقان دەرەكتەرگە قاراساق, الاش اسكەرى كەمىندە 2 بريگادا, 6 پولكپەن ازاماتتىق سوعىسقا قاتىسقان. ياعني الاشوردانىڭ دا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قارۋلى كۇشتەرى بار بولعانى انىق», دەدى پارتيا جەتەكشىسى.
«ال سىرتقى ساياساتقا كەلسەك, رايىمجان مارسەكوۆ الاشوردا مەن جاپون ۇكىمەتىنىڭ اراسىنداعى رەسمي قارىم-قاتىناستى نىعايتۋمەن قاتار, پاريجدەگى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيادا جاپون ۇكىمەتىنەن الاشوردانىڭ دەلەگاتسياسىن قولداۋدى سۇراپ, ءوتىنىش بىلدىرگەن. سەبەبى وسى كونفەرەنتسيادا بۇۇ العىشارتى سانالاتىن ۇلتتار ليگاسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قاراستىرىلعان. ياعني الاشورداشىلار الاش رەسپۋبليكاسىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋدىڭ جولىن ىزدەگەن. بۇگىنگى دارىستەگى ەرەكشە فاكتى دە وسى. ال الاش ارىستارىنىڭ نەلىكتەن جاپونيادان كومەك سۇراعانى
تۋرالى ماسەلەگە كەلسەك, مۇنى پانتيۋركيزم ەمەس, جان-جاقتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سالدارىنان تۋعان شەشىم دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. سەبەبى الاش باسشىلارى تەك قارۋ-جاراق ەمەس, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا دامۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارعان. الاش ارىستارى وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن مۇقيات زەرتتەگەن. مىسالى, دانيا مەن شۆەيتسارياداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن, گەرمانيانىڭ ءوندىرىس سالاسى مەن گيگيەنا جانە ءتۇرلى ىندەتتەن قورعاۋعا ارنالعان ەكپەلەردى زەرتتەپ, ەلىمىزدە ىسكە اسىرۋدى ۇسىنعان. سونداي-اق جاپونياداعى ۇلتتىق جاڭعىرتۋ تاجىريبەسىن دە زەرتتەگەن. اقش كونستيتۋتسياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆىن دايىنداعان بولاتىن», دەگەن ا.پەرۋاشەۆ بۇدان بىلاي الاش رەسپۋبليكاسى بولعانىن اۋىز تولتىرىپ ايتا الاتىنىمىزدى جەتكىزدى.
باسقوسۋ سوڭىندا «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ الاش تاريحىنىڭ اقتاڭداق پاراعىن تولتىرعان جاپون عالىمى توموحيكو ۋيامانى «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 100 جىلدىعى» ارنايى مەدالىمەن ماراپاتتادى.
