بىلتىر «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قوعامنىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, قايسىبىر قايشىلىقتارى بولعاندىقتان قابىلدانۋى كەيىنگە قالعان ەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ 6-7 % وتباسىندا جاسالادى. ونىڭ 90 پايىزىندا زارداپ شەگۋشى تاراپ – ايەلدەر. بۇۇ-نىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتىنە جۇگىنەتىن بولساق, جىل سايىن 3,5 ملن ادام وتباسىندا بولاتىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى ەكەن. مۇنىڭ 1,8 ملن-ى – ايەلدەر. سوندىقتان دا بۇل زاڭنىڭ ماقساتى – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توبىن, ياعني ايەلدەردى, جاسوسپىرىمدەر مەن قارتتاردى قورعاۋ.
بۇل زاڭ قانداي دا ءبىر ارەكەتتى نە ارەكەتسىزدىكتى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ تۇرىنە جاتقىزىپ, مىناۋ قىلمىس, اناۋ قىلمىس ەمەس دەپ جاڭالىق اشىپ وتىرعان جوق. مۇنداي ماقساتتى قويمايدى دا. زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار وتاندىق زاڭنامادا, ايتالىق قىلمىستىق كودەكستە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە بۇرىننان انىقتالىپ قويعان. سوندىقتان بۇل زاڭنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى بولەك, ول – تۇرمىستا ورىن الاتىن زورلىق-زومبىلىقتىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان كەشەندى قۇقىقتىق مەحانيزم.
ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ستاتيستيكاسىنا قاراساق, پەدوفيليزمنىڭ 30 پايىزى وتباسى مۇشەلەرى, 40 پايىزى تۋىسقاندارى تاراپىنان ورىن الادى ەكەن. بۇل وسى تۇرعىدان كەلگەندە وتە قاجەت زاڭ. دەسە دە بۇل زاڭدى قابىلداۋ بىرقاتار تەوريالىق ماسەلەنى دۇرىس شەشۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ قوعامدى ۇستاپ تۇرعان وتباسى ينستيتۋتى ەكەنىن دە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. ونىڭ ۇستىنە بالانىڭ وتباسىندا ءومىر سۇرۋگە قۇقىعى بار. كونستيتۋتسيادا «وتباسى مەن نەكە, اكە مەن انا جانە بالالار مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى» دەلىنگەن (27-باپتىڭ 1-تارماعى). الايدا زاڭ جوباسىندا «جىنىستىق بوستاندىق» ۇعىمى ابسوليۋتتەندىرىلۋى سەبەپتى, بۇل وتباسى قۇندىلىعىنا سالقىنىن تيگىزۋى ىقتيمال.
ايتالىق, نەكەدەگى ايەل كۇيەۋىن زورلادى دەپ قىلمىستىق جاۋاپقا تارتقىزا الادى. الەمنىڭ 1/3-دە, ياعني 60-تان استام ەلدىڭ قىلمىستىق زاڭناماسى نەكەدەگى ايەلدىڭ ەرىك-ىقتيارىنسىز جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋدى زورلاۋ قىلمىسى دەپ تانيدى. تۇسىنىكتى ماسەلە, ەرلى-زايىپتى ەكەنبىز دەپ ايەل ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن تاپتايتىن جىنىستىق ارەكەتىن كۇشپەن ورىنداتۋ زورلىق رەتىندە تانىلادى.
الايدا بۇل تىيىم نەكە ينستيتۋتىنىڭ فۋندامەنتالدى فۋنكتسياسى – ومىرگە ۇرپاق اكەلۋ قىزمەتىنە زيانىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. بەلگىلى فرانتسۋز انتروپولوگى رولان نۋربەردىڭ «بارلىق ءداستۇرلى قوعامدا نەكە زاڭدى كۇشىنە تۇڭعىش بالا ومىرگە كەلگەن ساتتەن باستاپ قانا ەنەدى» دەگەن ءسوزى بار. قاراپ وتىرساق, نەكەنىڭ زاڭدى مارتەبەگە يە بولۋىنىڭ, قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋ وبەكتىسىنە اينالۋىنىڭ ءمانى دە وسى – ومىرگە ۇرپاق اكەلۋ قىزمەتىن اتقارۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان جىنىستىق بوستاندىق ۇعىمى مەن نەكە ينستيتۋتىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىق اقىلعا سىيىمدى ەتيكالىق نورمالار ارقىلى الىنۋعا ءتيىس. بىرجاقتى قاراۋ – زياندى. تالقىلاۋ مەن پىسىقتاۋ قاجەت.
باتىستىڭ زاڭدارىن ەنگىزۋدە تۋىندايتىن تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – ادام قۇقىعى. كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىعى مەملەكەت الدىندا باسىمدىققا يە بولاتىندىعى انىقتالعان (1-باپتىڭ 1-تارماعى). بۇل جەردە تەك مەملەكەت الدىنداعى باسىمدىق تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر ما, جوق الدە قوعام الدىندا دا باسىمدىققا يە دەگەندى بىلدىرە مە؟ قوعام كونستيتۋتسيالىق قاتىناستىڭ دەربەس سۋبەكتىسى مە؟ ولاي بولعان جاعدايدا (اسىرەسە ادام قۇقىعىنا قاتىستى) كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى قالاي انىقتالادى؟ قوعامدىق مۇددە مەن ادام قۇقىعى تۇجىرىمىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىق قالاي الىنادى دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى.
قالاي بولعاندا دا بۇل زاڭنىڭ ومىرگە كەلۋى قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزگە وڭ جانە ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلەدى. تەك تىزەگە باسىپ ەمەس, ساۋاتتى تالقىلاۋ ارقىلى ومىرىمىزگە ەنۋى قاجەت.
قازىبەك ءداۋىتالى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ اعا وقىتۋشىسى
