تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – قازاقستان جانە ورتالىق ازيا تاريحىنداعى ەڭ تاڭداۋلى جادىگەرلەردىڭ بىرەگەيى. ياساۋي كەسەنەسى – «يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە» ەنگەن قازاقستاننىڭ العاشقى ءمادەني نىسانى. سوڭعى جىلدارى كەسەنەنىڭ ساقتالۋ جاعدايى جالپى جۇرتشىلىقتى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىن الاڭداتىپ وتىر.
شىندىعىن ايتار بولساق, ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قازىرگى جاعدايى كۇردەلى, ونداعى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار ويداعىداي ەمەس. مۇنداي ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجىرىمعا كوپشىلىك وقىرمان قولىنا تيە بەرمەيتىن, ياساۋي كەسەنەسىن 2010-2011 جىلدارى زەرتتەگەن ءبىر توپ عالىمداردىڭ, سونداي-اق «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جازباشا ەسەپتەرىمەن تانىسقان سوڭ ءجانە عيماراتتى ارالاپ, ونىڭ بولمەلەرىندە ب ۇلىنگەن نەمەسە ءب ۇلىنىپ بارا جاتقان ورىندارىن كورگەننەن كەيىن كەلىپ وتىرمىن. «ايتپاساڭ, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى», دەيدى اتام قازاق.
ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن انىقتاۋدا سوڭعى كەزدە عالىمدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ورنى ەرەكشە. 2010-2011 جىلدارى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى اكىمشىلىگى اتاقتى عالىم ي.ۆ.ەروفەەۆا باسقاراتىن كوشپەندىلەردىڭ ءمادەني مۇراسى پروبلەمالارى ءجونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ەسكەرتكىشتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن تەكسەرۋگە تاپسىرىس بەرەدى. وسى جۇمىستى كوپ جىلدار بويى ياساۋي كەسەنەسىندە, قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەسكەرتكىشتەرىندەگى تەحنيكالىق جاعدايلارعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كەلگەن ينستيتۋتتىڭ مادەني مۇرانى قۇجاتتاۋ مەن كونسەرۆاتسيالاۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ل.ۆ.دۋبروۆسكايا اتقاردى. 2011 جىلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ي.س.بروۆكو باسشىلىق ەتكەن, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ن.ا.سارسەمباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ي.ي.شۇكەنوۆ قاتىسقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى تاعى دا «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى تاپسىرىسىمەن ياساۋي كەسەنەسىنىڭ بولىكتەرىندەگى تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىق جاعدايىن زەرتتەدى. اتالعان عىلىمي ەسەپتەردىڭ ورتاق جيىنتىق كولەمى 163 بەتتەن تۇرادى, ونداعى مالىمەتتەردى, سىزبالاردى, ناتيجەلەردى, تۇجىرىمداردى, قورىتىندىلار مەن ۇسىنىستاردى گازەتتىڭ ءبىر ماقالاسىندا بايانداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.
ياساۋي كەسەنەسى جاعدايىنىڭ سوڭعى جىلدارى تومەندەپ كەلە جاتقانىنا جوعارىدا ايتىلعان زەرتتەۋلەردە كورسەتىلگەن جانە جەكە ءوزىمنىڭ كوزبەن كورگەن ەڭ باستى ءۇش ماسەلەگە نازار اۋدارايىن. بىرىنشىدەن, كەسەنەنىڭ ەڭ كيەلى ورنى – ياساۋي قابىرحاناسىنداعى ىشكى كۇمبەزىندە سارعايعان ۇلكەن داق پايدا بولدى. ول ۇلكەيىپ كەلە جاتىر. اپپاق جۇمىرتقاداي كۇمبەز كەلبەتىندە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ب ۇلىنۋشىلىك بولعان ەمەس. وسى جاعىمسىز وزگەرىستى 2010 جىلى العاش كورگەن ل.ۆ.دۋبروۆسكايا ونىڭ پايدا بولۋىن رەستاۆراتورلاردىڭ كەسەنە توبەسىندە ۋاقىتشا قورعاۋ ءۇشىن قويىلعان جابۋدىڭ ويداعىداي جاسالماعاندىعىنان سۋ قابىرحاناعا وتكەن دەپ تۇجىرىمدادى. ءتول سوزىمەن ايتساق: «پريمىكانيە ۆرەمەننوي كروۆلي ك كونسترۋكتسيام پامياتنيكا ۆىپولنەنو نەبرەجنو, دوجدەۆىە وسادكي ۆ ۆەسەننە-وسەنني پەريود پرونيكايۋت ۆ كلادكۋ پامياتنيكا. تاك, پياتنو ۆلاگي ۆ گۋرحانە پوياۆيلوس نا ۋروۆنە نيزا بارابانا كۋپولا».
وسى سارى جولاقتى داق 2011 جىلى 4 ستالاكتيت (شاعىن ويىقشا) اۋماعىنا جايىلعان بولسا, 2013 جىلدىڭ كوكتەمىندە اتالعان سارى داق كولەمى كەڭەيىپ, ەكى ەسە ۇلكەيگەنىن كورىپ شوشىدىم. كەسەنە توبەسىنە شىعىپ قاراسام, ەسكەرتكىشتىڭ ۇستىنە ورناتىلعان جابۋدىڭ ءبىر بولىگىنە شۇرىق تەسىكتى, ياعني بۇرىن قولدانىلعان (ب/ۋ) قاڭىلتىرى پايدالانىلعان. توبەدەن اققان سۋ استىنا قادىمگى تەمىر ءبوشكەلەر قويىلعان. ولاردىڭ فوتوسۋرەتتەرىن مادەنيەت مينيسترلىگىندە 2013 جىلى وتكەن ارنايى جيىندا مىناۋ رەستاۆراتسيا ما دەپ كورسەتكەن سوڭ عانا قاڭىلتىرلاردىڭ تەسىكتەرىن ءبىرشاما بىتەگەندەي بولدى, كەيبىرەۋلەرىن اۋىستىردى.
وسى جاعدايدى كورگەن سوڭ ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جوندەۋىن باسقارىپ كەلە جاتقاندارعا مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى: نە سەبەپتى كەسەنەنىڭ باسپاناسىنا شۇرىق تەسىك قاڭىلتىر پايدالانىلعان؟ نە سەبەپتى جاڭبىر-قار وتكىزبەۋ ماقساتىندا كەسەنە ءۇشىن كۇراستىرىلعان ۋاقىتشا باسپانا سۋ وتەتىندەي ساپاسىز جاسالعان؟
ەكىنشىدەن, قازاندىقتىڭ كۇمبەزدەرى اراسىنداعى كەڭىستىكتە ىلعال كوبەيىپ, تۇز جينالىپ جاتقانىن عالىمدار عىلىمي نەگىزدە دالەلدەدى. ل.دۋبروۆسكايا 2010-2011 جىلدارداعى كۇمبەزدەگى نامدى سالىستىرا وتىرىپ, ءبىر جىل كولەمىندە كۇمبەزدىڭ ۇستىڭگى بولىگىندە ىلعالدىلىق 7 پايىزعا, ورتا بەلىندە 29,9 پايىزعا ارتقانىن كورسەتەدى. ىشكى كۇمبەزدەگى ىلعالدىلىق وسىلاي كوبەيە بەرسە, ونىڭ سالماعى ارتىپ, جارتىلاي نەمەسە تولىق وپىرىلۋى مۇمكىن دەپ ەسكەرتەدى شىمكەنتتىك عالىمدار دا. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, ستالاكتيتتەر ورنالاسقان كۇمبەز بەن سىرتقى كۇمبەز اراسىندا اۋا الماسۋ جوق, سوندىقتان ىلعال جينالادى, ىشكى كۇمبەز اۋىرلايدى. وسىدان وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قازاندىقتىڭ كۇمبەزىندەگى بۇرىنعى ويىق-تەسىكتەردى اشۋ قاجەتتىگىن ۇسىنادى.
سوڭعى 40 جىلدا رەستاۆراتورلار كەسەنەنى قولدان قىمتاپ كەلەدى دەۋگە نەگىز بار. ەسكەرتكىشتىڭ ويىق-تەسىكتەرىن بەكىتسەك, وندا عيماراتتىڭ ىشىندەگى اۋا الماسۋى بۇزىلىپ, كۇمبەزدەرگە قاۋىپ تونەتىنىن 1955-1959 جىلدار ارالىعىندا ياساۋي كەسەنەسىندە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستارعا جەتەكشىلىك ەتكەن, وسى وزەكتى ماسەلە بويىنشا العاش كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان بەلگىلى عالىم ليا مانكوۆسكايا ەسكەرتكەن بولاتىن. بۇدان قىرىق جىل بۇرىن, دالىرەگى 1974 جىلى ماسكەۋدە جاريالانعان ماقالاسىندا ايتقان پىكىرىن قازىرگى رەستاۆراتورلار قاپەرىنە دە المايتىنى تاڭعالدىرادى. سول سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان قازاندىق بولمەسىنىڭ ۇستىڭگى ستالاكتيتتەر قاتارى وپىرىلدى.
قازىر عالىمدار قازاندىق كۇمبەزىندە ىلعال, تۇز جينالىپ جاتقانىن دالەلدەپ وتىر. مۇنداي جاعداي كەسەنەنىڭ مەشىت بولمەسىنىڭ كۇمبەزىنە, باسقا دا قىشتان ورىلگەن توبە جابۋلارعا دا قاتىستى. وسى بولمەلەردەگى كۇمبەز سىلاقتارى سارعايىپ, بوساپ, كەسەنە كوركىن قاشىرۋدا. ال ءبىز كەسەنەدە بارلىعى تاماشا دەپ سۇحبات بەرەمىز.
ۇشىنشىدەن, يلياسحان ويىعى مەن مەشىت بولمەسى قابىرعالارىندا, قازاندىق پەن قابىرحانا ىرگەسىندەگى تاستار بەتىندە تۇز شىعىپ, ولاردى ءبۇلدىرىپ, بۇزىپ جاتىر. ي.س.بروۆكو باستاعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كەسەنە قابىرعالارىنداعى ىلعالدىلىق جوعارىدان تومەن قاراي ەمەس, كەرىسىنشە, تومەننەن باستالاتىنىن انىقتادى. وسى ارادا ياساۋي كەسەنەسىندە حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى جوندەۋشىلەر جاساعان نەگىزگى قاتەلىكتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا قازاقستان مەن ءتۇركيانىڭ اراسىندا كەسەنەگە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. ءبىر تاڭعالارلىعى, 1993-1995 جىلدارى تۇرىك ماماندارى عيماراتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ بارىسىندا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ونىڭ قابىرعالارى مەن بەتون تىرەۋلەرى اراسىنا گيدرويزولياتسيا جاساماعان. و باستا جوبادا بار گيدرويزولياتسيانى قازاقستان تاراپىنان وسى جۇمىسقا قاتىسقان ماماندار كەرەگى جوق دەگەننەن سوڭ قويىلماعان دەگەن پىكىر بار. بۇل جونىندە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» باسشىلارى ءبىلۋى ءتيىس. سەبەبى, ەسكەرتكىشتىڭ بارلىق جاعدايىنان حاباردار بولعان رەستاۆراتورلار عانا جوندەۋ جۇمىستارىنا كىرىسە الادى. اۋرۋدىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, تەكسەرمەي, ونى ەمدەۋگە بولا ما؟ سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر قاۋىمى ياساۋي كەسەنەسىندەگى گيدرويزولياتسيا ماسەلەسى ءجونىندە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» باسشىسىنان ناقتى جاۋاپ كۇتۋمەن كەلەدى...
گيدرويزولياتسيا جاسالماعان سوڭ كەسەنە قابىرعالارى ارقىلى جەر استى ىلعالى جوعارى كوتەرىلىپ جاتقانىن شىمكەنتتىك عالىمدار انىقتاپ وتىر. ىلعال مەن تۇز قابىرعا, سىرلى قىش, كونە قاپتاما تاس بەتتەرىنە شىعىپ, ولاردى بۇزىپ جاتىر.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارىنىڭ ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىس قۇرىلىمدارىنداعى تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىق رەجىمىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وتە ماڭىزدى بولدى. عالىمدار رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار بارىسىندا ءبولمەلەردەگى تەرەزەلەردىڭ, مۇرجا-قۇبىرلاردىڭ بىتەلىپ كەتۋى جالپى كەسەنەدەگى اۋا الماسۋىنا, كەبۋىنە كوپ كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن, كوپ عاسىر بويى ءبىر قالىپتى بولىپ تۇرعان اۋا اينالىمى وزگەرگەنىن ايتادى. سوڭعى جىلدارى كەسەنە ۇستىنە قويىلعان جاساندى قاڭىلتىرلى جابۋ ۆەنتيلياتسيالىق كانالدارمەن اۋانىڭ جۋرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن دا ايقىندادى. بۇعان قوسا زەرتتەۋلەردە كەسەنەنىڭ توبەسىنىڭ كەبۋىنە رەستاۆراتورلار قولدان جاساعان قاپتاما-ۇيمەلەر كەدەرگى ەتەتىنى كورسەتىلەدى. راسىندا, رەستاۆراتورلار كەسەنەگە كىرىسپەي تۇرعاندا كۇمبەزدەر بەتى اشىق بولعاندىقتان, كۇنمەن, جەلمەن, قانشا جاڭبىر جاۋسا دا عاسىرلار بويى تابيعي تۇرعىدان كەۋىپ, ىلعالدان تازارىپ وتىرعانىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇلار – اقىلعا قونىمدى ەسكەرتپەلەر.
جوعارىدا ايتىلعان مىسالداردان كەيىن ەسكەرتكىشتەگى «ءجوندەۋ جۇمىستارى ويداعىداي ءجۇرگىزىلۋدە» دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان قوسا ياساۋي كەسەنەسىندە 2008-2011 جىلدارى اتقارىلعان ءجوندەۋ جۇمىستارى بارىسىندا يۋنەسكو-نىڭ عىلىمي رەستاۆراتسيا تالاپتارىنا قايشى ايلا-تاسىلدەر اتقارىلعانى قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالىپ وتىر.
سولاردىڭ ەڭ سوراقىسى – 2008 جىلى پەرفوراتور قۇرالىن پايدالانا وتىرىپ, قازاندىقتىڭ ستالاكتيتتەر قاباتىندا 20 ويىق جاسالعاندىعى. عاسىرلاردان امان قالعان ستالاكتيتتەردى ءححى عاسىردىڭ باسىندا قولدان ويىپ تەسۋگە يۋنەسكو-نىڭ رۇقسات بەرۋى مۇمكىن ەمەس!
ل.ۆ. دۋبروۆسكايا 2010 جىلعى ەسەبىندە ەسكەرتكىشتە جۇرگىزىلىپ جاتقان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى عىلىمي رەستاۆراتسياعا قايشى كەلەتىنىن كورسەتكەن. مامان ەسكەرتكىشكە زياندى انگيدريتتىك قوسپا پايدالانىلعانىن جازادى. قازاندىق كۇمبەزىندە زياندى تۇزداردىڭ كوبەيۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن عالىم ءدال وسى قوسپانى ورىنسىز پايدالانعاننان كورەدى. بۇعان قوسا ل.ۆ.دۋبروۆسكايا رەستاۆراتسيالىق جوسپاردا بەلگىلەنبەگەن باسقا دا بىرنەشە جۇمىستاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن جازادى. مىسالى, كەسەنەنىڭ شىعىس فاسادىندا ۇلكەن كولەمدە سىرتقى قاپتاۋلار الىنىپ تاستالعان. ال جوبا بويىنشا تەك كەيبىر مۇجىلگەن قاپتاۋ پليتكالارى عانا الىنۋى ءتيىس بولعان. جوباعا ساي كەلمەيتىن جۇمىستاردى «ازىرەت سۇلتان» تاريحي قورىق-مۋزەيى قىزمەتكەرلەرىنىڭ توقتاتقانى دا ەسەپ بەتىندە كورسەتىلەدى.
اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ياساۋي كەسەنەسىن ساقتاۋ جانە جوندەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى مادەنيەت كوميتەتى وكىلدەرى مەن «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تالاي جينالىستاردا ايتىلىپ كەلەدى. الايدا, ناتيجە جوق. قازىرشە.
مۇحتار قوجا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى.
ءتىلشى تۇسىندىرمەسى:
جاستايىنان-اق وتىرار مۋزەيى مەن «ازىرەت سۇلتان» كەسەنەسى كەشەندەرىندە ەرەن ەڭبەك ەتىپ, تىنباي وقىپ, تەرەڭ ءبىلىم العان, ۇزدىكسىز ىزدەنەتىن, جاعىمسىز جاعدايلارعا, ادىلەتسىز ارەكەتتەرگە جانى اۋىراتىن ازامات, قازىر تۇركىستانداعى حقتۋ-دا قىزمەت اتقاراتىن عالىم-ۇستاز, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا ورىندى ماسەلە كوتەرىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردا كوپتەگەن كەمشىلىكتەردىڭ جىبەرىلگەنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. مىنا ماقالادان دا ماماندار مانىستەگەن پىكىرلەر, عالىمدار دايەكتەگەن دالەلدەر, ناقتىلى فاكتىلەر ايقىن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى, بىلگىر مامان بولماي-اق, جاي كوزبەن, جاناشىرلىق نيەتپەن قاراعاننىڭ وزىندە وزگەشە عيماراتىڭىزداعى وڭەزدەنە وزگەرگەن, تۇزدانعان تۇستاردى, سارعايا سورلانعان قابىرعالاردى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە ولقىلىقتى ويىپ ايتقاندى, كەمشىلىكتى كەسىپ كورسەتكەندى كەجىكتەنە كەك تۇتۋ بەلەڭ الدى. ءدال «ازىرەت سۇلتان» كەسەنەسىنە كەلگەندە, كەجىرلىككە ورىن بولماۋى كەرەك. ءتيىستى مينيسترلىك بار, مەكەمەلەر بار, جاۋاپتى, جوعارى لاۋازىمدىلار بار, عۇلاما عالىمدار, مايتالمان ماماندار بار, يۋنەسكو-دان, الىس تا جاقىن شەتەلدەردەن كەمەل كىسىلەردى قوسىپ, ۇكىمەتتىك, مەملەكەتتىك, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ارنايى كوميسسيا قۇرىلۋى قاجەت. ءسويتىپ, تۇبەگەيلى قورىتىندىلار شىعارار, شىنايى شارالار قولدانار شاق كەلدى. ماڭگىلىك ەل مۇراتتارى تۇرعىسىنان قارايتىن ماسەلەڭىزدىڭ كوكەسى دە – كەسەنەڭىز. بايتاعىڭىزدىڭ باس كەسەنەسى. مارحابات بايعۇت. «ەگەمەن قازاقستان».
