جيناقتاۋ جۇيەسىنە جىلى قاباق تانىتۋشىلار كوبەيىپ كەلەدى

بۇگىندە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى, ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتى جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن كەلەشەكتە جوعارى ءبىلىم الۋعا قاراجات جيناۋ تۋرالى جۇرت اراسىندا ءجيى ايتىلىپ, اقپارات قۇرالدارىندا جازىلىپ ءجۇر. بۇل قانداي جۇيە, ونىڭ ماقساتى نەدە؟ وسى جونىندە تولىعىراق مالىمەت بەرۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى رامازان الىمقۇلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءيا, 2013 جىلعى 14 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى (مبجج) تۋرالى زاڭ قابىلداندى. قازىرگە دەيىن ونى ىسكە اسىرۋ جولىندا ءبىراز جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ءسوزىم دالەلدى شىقسىن, مىسالعا جۇگىنەيىك. بىرقاتار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن, اتاپ ايتساق: «تەمىر بانك», «بتا بانك» جانە «حالىق بانكىمەن» كەلىسىمدەر جاسالدى. كەلەشەكتە ءبىلىم الۋ ءۇشىن قاراجات جيناقتاۋعا قاجەت دەپوزيتتەر اشىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا, قازىر تاعى بىرنەشە بانكپەن جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەل دامۋى, قازاقستاننىڭ وركەندەۋى ءبىلىم مەن بىلىككە تاۋەلدى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل جونىندە ەلباسىمىز ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى دامىعان ەل بۇل –جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار» دەپ, ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. حالىقتىڭ ءبىلىمىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ مەملەكەتتىڭ باستى ماقسات, مىندەتى دەسە بولادى. جالپى, اتالمىش جۇيە قازاقستاندىقتاردىڭ بىلىمگە قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالعان. بۇل قادام جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جانە شەتەلدەردەگى ءساتتى تاجىريبەلەر نەگىزىن الا وتىرىپ ازىرلەندى. ماسەلەن, جيناق شوتتارى بەلگيا, كانادا, مالايزيا, نيدەرلاندى, اقش, ۇلىبريتانيا, سينگاپۋر, يسپانيا جانە شۆەتسيا سياقتى ەلدەردە جەمىسىن بەرىپ وتىر. – رامازان سيقىم ۇلى, بۇل جۇيەنىڭ باسقا جيناق تۇرلەرىنەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جي­ناقتاۋ جۇيەسى قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى ءوزىنىڭ, نە بالاسىنىڭ اتىنا ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرىنەن ۇزاق مەرزىمگە سالىم اشىپ, كەيىن ونى ءبىلىم الۋعا پايدالانۋىنا بولادى. بۇل سالىمنىڭ باسقا دەپوزيتتەردەن ەرەكشەلىگى: بىرىنشىدەن, وعان بانكتىڭ اي سايىنعى سىياقىسىمەن قوسا, جىل بارىسىندا 5-تەن 7 پايىزعا دەيىن مەملەكەت سىيلىقاقىسى تولەنەتىندىگىندە (20 جىلعا دەيىن, بىراق ءبىر جىلدا 100 اەك-تەن (ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش) كوپ ەمەس). ەكىنشىدەن, ول جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرىن كەپىلدەندىرۋ قورىمەن قورعالعان (5 ملن. تەڭگەگە دەيىن). ۇشىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ سالىمدارىنىڭ يەلەرى مەملەكەت سىيلىقاقىسى بويىنشا جەكە تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوساتادى. جانە جيناقتالعان قاراجات وقۋ ءۇشىن تولەنەتىن اقىنىڭ تەڭ جارتىسىن (50%) قۇراعان جاعدايدا «قارجى ورتالىعى» اق-تىڭ 100% كە­پىل­دىگىمەن جەڭىلدەتىلگەن شارت نە­گىزىندە ءبىلىم بەرۋ كرەديتى بەرىلەدى. – سىزدەردە جۇمىس جۇيەسىنىڭ ۇيلەستىرىلۋى قالاي اتقارىلادى؟ – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جۇرگىزىلەدى. مبجج-نىڭ ۇستانىمدارىنا سايكەس ازاماتتار مەن بانكتەر بۇل ىسكە ءوز ەركىمەن قاتىسادى. بىردەن ايتايىن, ەشكىمگە ۇستەمدىك جاسالمايدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز «تەمىر بانك», «بتا بانك» جانە «حالىق بانكىمەن» كەلىسىم جاساسىپ, تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزدى الدا ايتتىم. جاقىن بولاشاقتا بۇل جۇمىستىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, بانكتەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز. مىسالى, جاقىندا «نۇر بانك» اق-پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. اقپاراتتىق جۇيەلەردى تەحني­كالىق بىرىكتىرۋ تەتىكتەرى ءازىر­لەندى. «تسەسنا بانك» اق-ىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا دايىنبىز دەۋگە بولادى. «اتف بانك» اق, «ەۋرازيالىق بانك» اق جانە «قازكوممەرتسبانك» اق-دان مبجج-عا قاتىسۋعا الدىن الا كەلىسىمى الىندى. بۇل رەتتە, سالىم اشامىن دەگەن ازاماتقا قالاعان بانكتى تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلەدى. جانە دە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەز كەلگەن ازاماتى جاس ەرەكشەلىگىنە قاراماستان سا­لىمشى بولا الادى. الدىمەن, جۇيەگە قاتىسۋشى بانكپەن مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالى­مى تۋرالى شارت جاساسىپ, ەسەپ-شوت اشادى. نازارعا سالارىم, ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىنا جارنا ەنگى­زۋ­شىلەر قاتارىنا شەك قويىل­ماي­دى. ياعني, وعان سالىم­نىڭ يەسى دە, ونىڭ تۋىستارى دا, جاقىن-جا­ران, دوس­تارى دا, ت.ب. اقشا سالا الادى. سالىم شارتى ۇلتتىق ۆاليۋتادا – تەڭگە باعامىمەن اشىلادى. شارت كەمىندە ءۇش جىلعا جاسالادى. باستاپقى ءبىر جولعى جارنا – 3 اەك (شامامەن 5600 تەڭگە). – قارجى ورتالىعىنىڭ ءرولى تۋرالى دا توقتالا كەتسەڭىز؟ – «قارجى ورتالىعى» – مبجج-نىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قام­تاما­سىز ەتەدى. جوعارىدا نازارعا سالدىم, جۇيەنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى, جۇزەگە اسىرادى. بۇل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ۇيىم بولىپ سانالادى. «قارجى ورتالىعى» بىرىنشىدەن, قاتىسۋشى بانكپەن, وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاساسادى; ەكىنشى, ءاربىر جاسالعان سالىم شارتىن تىركەيدى جانە ونىڭ ەسەبىن جۇرگىزەدى; ۇشىنشىدەن, مەملەكەت سىيلىقاقىسى بويىنشا بارلىق ەسەپتەۋلەردى جۇزەگە اسىرادى, بانكتەرگە قاراجات اۋدارىپ وتىرادى; تورتىنشىدەن, زاڭدا قاراستىرىلعانداي مەملەكەت سىيلىقاقىسىنىڭ ءتيىمدى پايدالانۋىن قاداعالايدى. – قانداي جاعدايلاردا سالىم شارتى تىركەلمەيدى؟ – سالىمشىنىڭ اتىندا بۇعان دەيىن «قارجى ورتالىعىندا» تىركەلگەن ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى بار بولعان جاعدايدا, ەكىنشى رەت تىركەۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. – مەملەكەت سىيلىقاقىسى قالاي ەسەپتەلەدى جانە ونىڭ مولشەرلەمەسى نەگە بايلانىستى؟ – بانكتىك سالىم شارتىندا اي سايىن كاپيتالعا اينالاتىن بانكتىڭ سىياقىسى مەن جيناقتاۋ مەرزىمى ءبىر جىل بولعان سالىمدارعا مەملەكەت سىيلىقاقىسى تولەنەدى. ءار بانك جىلدىق سىياقى مولشەرىن ءوز بە­تىنشە بەلگىلەيدى. قازىر «بتا» جانە «تەمىر» بانكتەردىڭ جىل­دىق سىياقى مولشەرلەمەسى – 8 پايىز بولسا, «حالىق بانكى» جي­ناقتاۋ مەرزىمىنە قاراي – 7-8 پايىزدى بەلگىلەگەن. مەملەكەت سىي­لىق­اقىسىنىڭ مولشەرى – 5 پايىز, اتاۋلى باسىمدىلىققا يە ساناتتاعىلار ءۇشىن – 7 پايىز. مۇنداي ساناتقا جەتىم بالالار, كوپبالالى, از قام­تىلعان وتباسىلاردان شىققان مۇگەدەك بالالار, الەۋمەتتىك جاعى­نان ءالسىز توپتاعى ازاماتتار جاتادى. سالىمشىنىڭ مەملەكەتتەن الاتىن قارجىسى قانشا دەگەنگە بەرەر جاۋاپ: 100 اەك-تەن اسپايتىن سوما دەر ەدىم. مىسال رەتىندە شامامەن الىنعان ەسەپتەۋ­لەر بويىنشا, جيناقتاۋ مەرزىمى اياقتالعان كەزدە سالىمشى جارناسى – 60 پايىزعا جەتەدى. ال قالعان 40 پايىزى بانكتىڭ, مەملەكەتتىڭ سىيلىقاقىسىنان تۇرادى. – تالاپكەر ۇبت-نى جوعارى دارەجەدە تاپسىرىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىن الدى دەيىك... – سۇراق استارىن ءتۇسىندىم. جيعان قارجى قايدا جۇمسالادى دەيسىز عوي. مبجج ءبىلىم گرانتتارىمەن, ءبىلىم بەرۋ كرەديتتەرىمەن قاتار جۇمىس ىستەيدى جانە مەملەكەت ۇسىناتىن گرانتتارعا ەشقانداي كەرى اسەرىن تيگىزبەيدى. ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋ ءۇشىن ارنالعان بالاما قارجى ەمەس, قوسىمشا دەمەۋ بولىپ تابىلادى. نەگىزگى سۇراققا بەرەر جاۋاپ بىلاي, ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى ماقساتتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جيناقتالعان قاراجات قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جانە شەتەلدە كاسىپتىك-تەحنيكالىق, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى (ماگيستراتۋرادا) ءبىلىم الۋعا عانا جۇمسالۋى مۇمكىن. سا­لىمشى نە ونىڭ زاڭدى وكىلى ءبىر جىلدا ءبىر رەت ءبىلىم بەرۋ سالى­مىنداعى اقشانى قاتىسۋشى بانك­تەن ەكىنشى قاتىسۋشى بانككە تولىق اۋدارۋعا قۇقىلى. شارتتىڭ مەرزىمى اياقتالعان كەزدە وقۋدىڭ اقىسىن تولەۋگە قاجەتتى سوما وقۋ ورنىنىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىلادى. سالىمشىمەن جاسالاتىن شارتتا جيناقتاۋ مەرزىمى كەمىندە 3 نەمەسە 5 جىل دەپ بەلگىلەنگەن. سوعان وراي سالىمدى مەرزىمىنەن بۇرىن السا نە ماقساتتى باعىتقا جۇمسالماسا, سالىمشى جيناقتاعان اقشاسىن سول ۋاقىتقا دەيىن ەسەپتەلىپ ۇلگەرگەن بانكتىڭ سىياقىسىمەن بىرگە الۋعا قۇقىلى. بىراق مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت سىيلىقاقىسى بەرىلمەيدى. سالىم يەسى مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىن الىپ وقۋعا تۇسسە, جيناعان جارناسى ءبىلىمنىڭ باسقا دەڭگەيىنە قاراجات جيناقتاۋدى جالعاستىرا بەرەدى. نە بولماسا, جيناعان اقشاسىن بانكتىڭ, مەملەكەتتىڭ سىي­لىق­اقىسىمەن بىرگە قولما-قول الۋىنا, بولماسا ءۇشىنشى تۇلعانىڭ اتىنا اۋدارۋىنا بولادى. ەگەر سالىمشى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرا الماسا, وقۋعا قابىلەتسىزدىك تانىتىپ جاتسا, سونداي-اق, سالىمشى قايتىس بولعان جاعدايدا جيناقتالعان قاراجات يەسىنە نە سالىمشىنىڭ زاڭدى وكىلىنە بەرىلەدى نەمەسە ءۇشىنشى ادامنىڭ اتىنا اشىلعان سالىمعا اۋدارا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جۇيە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە ىسكە قوسىلدى, ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. – سالىمشى جيعان قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانباعان جاعدايدا مەملەكەتتىڭ سىيلىقاقىسىن بيۋدجەتكە قايتارۋى ءتيىستى عوي. – ارينە. مەملەكەتتىڭ سىي­لىق­­اقىسى قانداي جاعدايدا قازى­­ناعا قاي­تارىلادى دەگەنگە ناق­تى دايەكتەرمەن جاۋاپ بەرەيىن. ءبىرىن­شىدەن, سالىمشىنىڭ باستا­ما­سىمەن سالىم شارتى بۇ­زىلعاندا, سا­لىم نىسانالى ماقساتقا پايدا­لا­نىلماعاندا; ەكىنشىدەن, سالىمشى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنان شىعارىلعان كۇننەن باستاپ ءۇش جىل وتسە; ءۇشىنشى, جيناقتاۋ مەرزىمى مبجج تۋرالى زاڭدا بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن, ياعني 3 جىلدان از بولعاندا مەملەكەت سىيلىقاقىسىنىڭ تولەنۋ فاكتىسى انىقتالسا; تورتىنشىدەن, سالىمشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن جوعالتسا ەسەپتەل­گەن مەملەكەت سىيلىقاقىسى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلادى. – سالىم يەسى شەتەلدىك جوو-عا تۇسكەن جاعدايدا نە بولادى؟ – تالاپكەر شەتەلدىك وقۋ ورنىنا تۇسكەن جاعدايدا ول ءوزىنىڭ شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا قابىلدانعاندىعىن راستايتىن قۇجاتتى ۇسىنۋ كەرەك. سول ارقىلى وقۋىنىڭ اقىسىن مەملەكەت پەن بانكتىڭ سىياقىسىن قوسقانداعى جيناقتالعان قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن تولەۋگە مۇمكىندىك الادى. مۇنداي جاعدايدا جيناقتالعان قاراجات شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا اۋدارىلعان ساتتەن باستاپ مەملەكەت سىيلىقاقىسى ەسەپتەلمەيدى. – سالىمشى وقۋىنىڭ اقىسىن ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى تۋرالى شارتتىڭ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ عانا تولەۋگە ءتيىس پە؟ – ەگەر سالىمداعى قاراجات سوماسى سەمەستر نەمەسە وقۋ جىلى ءۇشىن وقۋدىڭ اقىسىن تولەۋگە جەتكىلىكتى بولسا, قاجەتتى اقشانى سالىمنان الا وتىرىپ, جيناقتاۋدى جالعاستىرا بەرۋىنە بولادى. بۇل جەردە ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن تاعى ءبىر قولداۋ ءتۇرى بار. ەگەر سالىمدا جيناقتالعان قاراجات وقۋدىڭ اقىسىن تولەۋگە قاجەتتى سومانىڭ تەڭ جارتىسىن, ياعني 50 پايىزىن قۇراسا, بانك سالىمشىعا ونىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جەتپەي تۇرعان سوماعا «قارجى ورتالىعى» اق-تىڭ كەپىلدىگىمەن نەسيە بەرەدى. – ەگەر ستۋدەنت دالەلدى ءبىر سەبەپتەرمەن ءبىر جىلعا ءۇزىلىس جاسايتىن بولسا, وعان جەڭىلدىك بەرۋ جاعى قالاي ويلاستىرىلعان؟ – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى زاڭعا سايكەس سالىمشىعا جەڭىلدىك بار. ول ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە سالىمشىنىڭ سالىمداعى قاراجاتىنا ەسەپتەلەتىن مەملەكەت سىيلىقاقىسى دا ساقتالادى. – جاقىندا تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى ءبىراز ءدۇر­بەلەڭ تۋعىزدى. بۇل جاعداي قا­زىر دە ساقتالىپ وتىر. ال, مبجج شەڭبەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ دەپو­زيتتەرى تەڭگەمەن عانا اشىلاتى­نىن ايتتىڭىز. بۇعان قاتىس­تى زاڭدا قانداي شارالار قاراس­تى­رىلعان؟ – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى زاڭىنىڭ 13-بابىنىڭ 4-تارماعىندا «ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان مەن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان جىل سايىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مەملەكەت سىيلىقاقىسىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس مولشەردە ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزەدى» دەلىنگەن. ءبىز وسى زاڭ تالابىن باسشىلىققا الامىز. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ مىڭداعان ازاماتى مبجج شەڭبەرىندە سالىم اشىپ, بولاشاقتا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن قاراجات جيناقتاۋدا. كۇننەن-كۇنگە بۇل جۇيەگە سەنىم بىلدىرۋشىلەر قاتارى ارتۋدا. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».