پارلامەنت

* ساۋال سالماعى اقىرتاستى مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇيەلى زەرتتەۋگە ءتيىسپىز ماجىلىستە پالاتا سپيكەرى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا دەپۋتات الدان سمايىل پرەمەر-مينيستر ك.ماسىموۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنا ەنگەن كونە جادىگەرلەر قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىق ماڭىزعا يە قۇندىلىقتار ەكەنى داۋسىز. ءحى عاسىرعا تيەسىلى قاراحان, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن كەسەنەلەرى مەن شىعىس مونشاسى, اقىرتاس قالاشىعى قاراعان جاندى ءارى قۋانتادى, ءارى كۇرسىندىرەدى. قۋانتاتىنى – ولار ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ قايتالانباس كوركەم ۇلگىلەرى. كۇرسىندىرەتىنى – سول عاجايىپتاردىڭ قۇپياسى ءالى اشىلىپ بولعان جوق. ءبىز الىس تاريحىمىزدىڭ سىرىنا تولىق قانعىمىز كەلسە, اقىرتاستى مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇيەلى زەرتتەۋگە ءتيىسپىز. تاراز قالاسىنان شىعىسقا قاراي 40 شاقىرىم جۇرسەڭىز, اقشولاق تەمىرجول بەكەتىنە جەتەسىز. وڭ قول جاقتا الاتاۋدىڭ قارلى بيىكتەرى اسقاقتايدى. سولاردىڭ ساۋىرىندا قۇپياسى ءالى كۇنگە بەيمالىم تاس قالا مۇلگىپ جاتىر. ول تۋرالى ب ۇلىڭعىر بولجام كوپ. وسى جەردە 1893 جىلى بولعان شىعىس­تانۋشى لەرح اقىرتاستى بۋددالىق موناس­تىرگە تەلىسە, تۇركولوگ بارتولد نەستورياندار كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسىنا بالاعان. نەمىس عالىمى برەنتەس اراب قولباسشىسى كۋتەيبا سالدىرعان قورعانعا بالايدى. اشىعىن ايتايىق, مۇنىڭ ءبارى – دەرەكسىز جورامال. كەيىنگى زەرتتەۋلەر اقىرتاس ەرتەدەگى مايا ۇندىستەرىنىڭ ايگىلى پيراميدالارىمەن تامىرلاس دەگەن تۇجىرىم جاساتا باستادى. بۇعان نەگىز جوق ەمەس. ءتوس تابانعا جانە قابىرعالارعا قالانعان تاس بلوكتاردىڭ ارقايسىنىڭ سالماعى ءبىر تونناعا جۋىق. ولار تەگىستەلىپ وڭدەلگەن. ءبىر-بىرىنە گەومەتريالىق ءدال ارالىقتا كوتەرىلگەن تاس باعانالار افيناداعى اكروپولداردىڭ سىلەمىن كوزگە ەلەستەتەدى. ريم كوليزەيىنىڭ ساۋلەتىنە ءتان بەلگىلەردى دە اڭعاراسىڭ. وسىنداي ۇقساستىق – ب.د.ب. ءى عاسىرلاردا عۇن قاعانى چجان چجين نەمەسە شوجە ريم لەگيونەرلەرى مەن پارفيا شەبەرلەرىنە تالاس, ياعني تاراز قالاسىن سالدىرعاندا, اقىرتاستى دا بىرگە كوتەرگەن جوق پا ەكەن دەگەن ويعا بوكتىرەدى. اسىلىندا, بۇل وي شىندىققا جاقىن. ءتۇيىپ ايتساق, اقىرتاسقا يۋنەسكو-نىڭ نازارىن اۋدارىپ, وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ قورعاۋىنا الدىرۋعا ءتيىسپىز. سىزدەن, قۇرمەتتى كارىم قاجىمقان ۇلى, وسىعان ىقپال ەتۋدى وتىنەمىز. سونداي-اق, اقىرتاستى زەرتتەۋگە حالىقارالىق ارحەولوگيا ورتالىقتارىن تارتۋ قاجەت. سەبەبى, تاس قالانىڭ تاريحى تىم ارىگە كەتەدى, ونىڭ قۇپياسى سوندا عانا اشىلادى. اقىرتاسقا بۇگىندە كەلۋشىلەر كوپ, رەسپۋبليكانىڭ شارتارابىنان, شەتەلدەردەن ارنايى اتباسىن بۇرۋشىلار دا از ەمەس. ولار قوناتىن ءۇي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى سالىنىپتى. مۇندا زەرتتەۋشىلەر ءماجىلىس قۇراتىن ورىن دا بار. قازىرگە جەتپەي تۇرعانى ەكى نارسە: اقىرتاسقا باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ماگيسترالىنەن 8 شاقىرىم اسفالت جول تارتۋ كەرەك. سودان كەيىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن سكۆاجينا قازىپ بەرسەك, ەجەلگى ارحەولوگيا ەسكەرتكىشى كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالادى, تارازدا ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل تىلەك-ۇسىنىستار ءبىزدىڭ عانا ەمەس, قاريا تاريحتىڭ ءوتىنىشى دەپ ءبىلىڭىز». * دەپۋتات داۋىسى

سۋ مولشەرىن قاداعالاۋداعى ۇتىمدى قادامدار

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا پايىم. جاقىندا پارلامەنت سەناتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى. زاڭنىڭ ماقساتى ترانسشەكارالىق قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىنىڭ قۇرىلىسى ماسەلەلەرىن رەتتەۋ بولىپ تابىلادى جانە بۇل باعىت ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ مەن قورعاۋ باعىتىنداعى ستراتەگياسىنا سايكەس كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «الەمدىك سۋ رەسۋرستارى دا قاتتى قىسىم كورىپ وتىر. سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىزسۋدى پايدالانۋ 8 ەسە ءوستى... سۋ – بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس جانە ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر... قازىردىڭ وزىندە ءبىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋدا بىرقاتار ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك», دەپ اتاپ كورسەتۋى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن قورعاۋدىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا زور ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى. قورعاس وزەنى بالقاش كولى باسسەينىنە جاتادى, ىلە وزەنىنىڭ وڭ ساعاسى بولىپ تابىلادى. قورعاس وزەنى 1881 جىلدان باستاپ رەسەي يمپەرياسى مەن تسين يمپەرياسىنىڭ اراسىنداعى ءبىرىنشى شەكارالىق وزەن بولىپ ەسەپتەلىپ, كەيىن كەڭەس وداعى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ء(ارى قاراي – قحر), ال 1991 جىلدان, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن بەرى, قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى شەكارالىق وزەن بولىپ وتىر. قورعاس وزەنى جوڭعار الاتاۋى مەن بوروحورو جوتالارىنىڭ قيىسقان جەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى وبلىسى اۋماعىنان باستالادى. وزەننىڭ ۇزىندىعى 180 شاقىرىمعا جۋىق, ونىڭ ىشىندە 160 شاقىرىمعا جۋىعى قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى شەكارا بولىپ تابىلادى. قورعاس وزەنى كەڭ جانە سەل قاۋىپتى القاپتى قالىپتاستىرىپ, وڭتۇستىككە قاراي پەرپەنديكۋليارلى اعادى. سەلدەردىڭ كوزدەرى نەگىزىنەن كوپتەگەن جوتاداي كولدەر, ولاردىڭ ەڭ تانىمالى №2 قاپقان دەپ اتالادى. كەڭەس داۋىرىندە تاراپتار قورعاس وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن تومەندەگى قۇجاتتار نەگىزىندە تەڭ ۇلەستە ءبولىپ وتىرعان: - 1965 جىلعى 30 ساۋىردەگى قورعاس وزەنىنىڭ سۋىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم; - 1975 جىلعى 26 قاراشاداعى قورعاس وزەنىندەگى سۋدى ءبولۋ بويىنشا بىرلەسكەن كەڭەس-قىتاي كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى حاتتاما; - 1983 جىلعى 15 ساۋىردەگى قورعاس وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىنداعى سۋدى ءبولۋ تۋرالى حاتتاما. ول جىلدارى سۋدى ءبولۋ اۋىر تەحنيكا كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان. جاز ايلارىندا, وزەندە سۋ كوپ بولعان كەزدە سۋدى ءبولۋ وتە قيىن بولعان. كۇردەلى گيدروتەحنيكالىق عيماراتتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءاربىر تاراپ سۋ الۋدى, ءوز مۇقتاجدىعىنا ەسكەرە وتىرىپ, جەكە-جەكە جۇزەگە اسىردى, سول سەبەپتى دە سۋدىڭ ناقتى ەسەبى بولعان جوق. وسىعان بايلانىستى, 1991 جىلى قازاق­ستان ۇكىمەتى اتىنان قحر-ءدىڭ شىڭجان ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ سۋ شارۋا­شىلىعى مينيسترىنە قورعاس وزەنىندە سۋ تورابىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ تۋرالى حات جولد­اندى. 1992 جىلعى قاراشا ايىندا الماتى قالاسىندا وسى ماسەلە بويىنشا تاراپتار ساراپشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. وسى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار بىرلەسكەن سۋ تورابىن سالۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. بىراق تا سول كەزدەگى ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى بۇل جۇمىستار ۋاقىتشا توقتاتىلدى. 2002 جىلدان باستاپ بۇل جۇمىستار قايتادان جاندانىپ, سول جىلدىڭ 28 تامى­زىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پان­فيلوۆ ۋچاسكەسى بويىنشا جانە قحر-ءدىڭ شىڭجان ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ىلە وكرۋگى بويىنشا قورعاس وزەنىنىڭ سۋىن پايدالانۋ مەن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە جانە بىرلەسكەن باقىلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ حاتتاماسىنا قول قويىلىپ, ەكى تاراپ وكىلدەرىنەن بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلدى. وسى كوميسسيانىڭ قاجىرلى جۇمىستارى ناتيجەسىندە 2005 جىلدان جوبالاۋ جۇمىستارى باستالدى. الايدا, سۋ تورابى قۇرىلىسى بويىنشا تۇپكىلىكتى ۋاعدالاستىققا تەك 2008 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتى قالاسىندا وتكەن ترانس­شەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قول جەتكىزىلدى. 2010 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا قاراعاندى قالاسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ بويىنشا قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 8-ءشى وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قورعاس وزەنىندەگى «دوستىق» بىرلەسكەن سۋ تورابى قۇرىلىسىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سۋ تورابى قۇرىلىسى 2011 جىلدىڭ مامىرىندا باستالىپ, 2013 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا قورعاس وزەنىندەگى «دوستىق» بىرلەسكەن سۋ تورابىن پايدالانۋعا بەرۋدىڭ سالتاناتتى اشىلۋى وتكىزىلدى. بۇل «دوستىق» بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابى قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ ترانسشەكارالىق قورعاس وزەنى سۋ رەسۋرس­تارىن تەڭبە-تەڭ پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ەكى ەلدىڭ سايكەس قىزمەت اتقارۋشى مەكەمەلەرى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ارقىلى قورعاس وزەنىنەن ءار تاراپتىڭ العان سۋ مولشەرىن قاداعالاپ وتىرادى, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا تۋىنداعان ماسەلەلەردى ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە جەدەل شەشۋگە قول جەتكىزەدى. سۋ تورابى اشىلعاننان بەرى, 2013 جىلدىڭ شىلدە-قاراشا ايلارىندا ءار تاراپ قورعاس وزەنىنەن 120,8 مىڭ تەكشە مەتر سۋ الىپ, ءوز قاجەتتىكتەرىنە جاراتقان. بۇل رەتتە, قىتاي مەملەكەتى تاراپىنان الىنعان سۋ شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنداعى ەگىستىك جەرلەردى سۋلاندىرۋعا باعىتتالسا, قازاقستان العان سۋ كولەمى الماتى وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ 16 مىڭ گەكتار ەگىن القاپتارىن سۋارۋعا جۇمسالۋدا. بولاشاقتا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ ورتاق پايدالانۋ جونىندەگى جۇمىستار قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ودان ءارى جالعاسىن تابادى دەگەن جوسپارلار بار, اتاپ ايتقاندا, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىمەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلكەن-ۇلاستى, الماتى وبلىسىنىڭ سۇمبە وزەندەرىندە وسىنداي سۋ توراپتارىن سالۋ جونىندە ىزدەستىرۋ-جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار, ءسوز جوق, قازىرگى الەمدە سۋ قورىنىڭ تاپشىلىعى, سۋدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىرعان كەزدە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىلدارعا سايكەس كەلەدى. مۇرات باقتيار ۇلى, سەنات دەپۋتاتى. ء*سىزدى نە تولعاندىرادى؟

بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنا باس اۋىرتپاۋدى دوعارايىق

مىنە, جازعى كانيكۋل كەزەڭى دە جاقىنداپ قالدى. ال بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ جازعى دەمالىسى مەن ىسپەن اينالىسۋىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا اناعۇرلىم وزەكتى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

ءتىپتى, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى بويىنشا وقۋشىلاردى ۇيىمداس­تىرىلعان جازعى دەمالىس ءتۇر­لەرىمەن قامتۋ دەڭگەيى تومەندەپ كەلەدى. مىسالى, 2010 جىلى ول 92,7 پايىزدى, 2012 جىلى 91,4 پايىزدى قۇراعان. بىراق, تەكسەرە كەلە, بۇل ساندار دا وتە جوعارى ەكەنىنە كوز جەتەدى, ويتكەنى, بالالاردىڭ قىسقا ۋاقىت بولاتىن مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەرىن ۇيىمداستىرۋ ولاردىڭ جازعى كانيكۋل كەزەڭىندە دەمالىسىن, بوس ۋاقىتى مەن ءبىر ىسپەن اينالىسۋىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى بولىپ قالۋدا. ونى­مەن تەك تومەنگى سىنىپ وقۋ­شى­لارى قامتىلادى جانە دە كوبى­نەسە تاماقتاندىرۋسىز, دەمالىس ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلارسىز ۇيىمداستىرىلادى, سونداي-اق, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جيناۋ جانە مەكتەپتىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندالۋ بويىنشا ەكى اپتالىق پراكتيكامەن قامتىلادى. كەزىندە جەكەشەلەندىرىلگەن كوپتەگەن بالالار لاگەرلەرى قازىر­گى تاڭدا ماقساتتى پايدالانى­لىپ وتىرعان جوق, جۇمىس ىستەپ تۇر­عاندارى – قالدىق قاعيداتى بويىنشا ۇستالىنۋدا, سولاردىڭ وزىنە دە جولداما قۇنى قىمبات بولعاندىقتان, جاعدايى وسال, كوپبالالى وتباسىلارداعى بالا­لاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە قول جەتكىزۋ ەكىتالاي. جازعى ەڭبەك توقسانىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى ەڭ­بەك­كە تاربيەلەۋدىڭ ەڭ جاقسى ءداس­تۇر­لەرى, وكىنىشكە قاراي, جويىلىپ, بۇگىندە ونى جانداندىرۋ, ەڭبەك پەن دەمالىس لاگەرلەرىندە, جوعارى سى­نىپ وقۋشىلارىنىڭ ەڭبەك وترياد­تارىندا, وقۋشىلاردىڭ ءون­دىرىس بريگادالارىندا, مەكتەپ ورمانشىلىعىندا ەڭبەك داع­دى­لارى­نا باۋلۋ ماسەلەسىمەن, جالپىلاي ايتقاندا, ەشكىم اينالىسپايدى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى جازعى كەزدە ساۋىقتىرۋ, مەم­لەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ, مۇددەلى ورتالىق, جەر­گىلىكتى ورگانداردىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەستىرۋ بويىنشا جۇيەلى ۇيىم­داستىرۋشىلىق جۇمىس مەكتەپتەردەن ەرىكسىز اقپارات جيناۋمەن شەكتەلسە, بۇل ناقتى جاعداي­دى كورسەتپەيدى. ءىس جۇزىندە وقۋشى­لاردىڭ نەگىزگى بولىگى جازعى كەزدە وزدەرىمەن وزدەرى بولادى. بۇعان قوسا, وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ب­ا­س­ە­ڭ­سۋىنە بايلانىستى, بالالارمەن جانە جاسوسپىرىمدەرمەن تاربيە جۇمىسى, ولاردىڭ جازعى كەزەڭدەگى بەيالەۋمەتتىك ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ الدىن الۋ شارالارى جوققا شىعارىلادى. جوعارىدا باياندالعاننىڭ نەگىزىندە ءتيىستى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قالىپتاسقان جاعدايدى زەردەلەۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە مىنا ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. بىرىنشىدەن, جازعى كانيكۋل كەزىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر دەمالىسىنىڭ, ساۋىقتىرىلۋىنىڭ جانە ىسپەن اينالىسۋىنىڭ جۇيە­لى مونيتورينگىن جۇرگىزۋ جانە باقىلاۋ تاجىريبەسىنە قاي­تىپ ورالۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جەكە­شەلەندىرىلگەن جانە باسقا قىزمەت تۇرىنە قايتا باعدارلانعان لاگەر­لەردى قايتارۋ, جۇمىس ىستە­مەي تۇرعان لاگەرلەردى قالپىنا كەل­تىرۋ ەسەبىنەن بالالاردى ساۋىق­تى­رۋعا ارنالعان ساۋىقتىرۋ مەكە­مەلەرىنىڭ, بالدىرعانداردى وڭالتۋ پروفيلاكتوريلەرىنىڭ جەلىسىن دامىتۋ جونىندەگى ارنايى («باسپانا» باعدارلاماسىنا ۇقساس) باعدارلاما قابىلداۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, جازعى كەزدە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ىسپەن اينالىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا جازعى ەڭبەك توقسانىن جانداندىرۋ بويىنشا شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك. بۇعان قوسا, جالعا الىنعان لاگەرلەردە ءتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ بالالار دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ وقيعالارىنا بايلانىستى قالادان تىس لاگەرلەردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون. سونداي-اق, بالالاردىڭ سۋداعى قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن پىسىقتاۋ, ۇلكەن سۋدا قۇتقارۋ ستانتسيالارىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ, ولاردى سۇڭگۋ قۇرالدارىمەن, جاعاجاي ايماقتارىمەن جابدىق­تاۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە بىلىكتى پسيحولوگ-پەداگوگيكالىق, سپورت-دەنەشىنىقتىرۋ كادرلارىن, مەديتسينالىق مامانداردى دايارلاۋ پروبلەماسىن شەشۋ, لاگەر جاعدايىندا بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اعا جانە وترياد باستاۋ­شىسى مەكتەبى جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, قازاقستان تاريحىن زەردەلەۋدە بالالاردىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتۋ, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ, ەكسكۋرسسيالىق قىزمەت ءتۇرىن, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا جازعى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنەن كەلگەن بالالاردىڭ ۇيىمداسقان توپتارى استاناداعى, وبلىس ورتالىقتارىنداعى, كۋ­رورتتىق ايماقتارداعى مۇرا­جايلارعا, ويىن-ساۋىق ورتا­لىقتارىنا بارعان كەزدە ولار ءۇشىن تەگىن كىرۋ بيلەتتەرى ماسەلەسىن قاراستىرۋ جايى وڭ شەشىلسە, ۇتىل­مايتىنىمىز انىق. قورىتا ايتقاندا, بالالار­دى ساۋىقتىرۋ دەمالىسىن, ءجاسوس­پىرىمدەردىڭ جازعى ەڭبەك توقسانىندا ىسپەن اينالىسۋى جۇيەسىن دامىتۋ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن اناعۇرلىم جاقسارتۋعا جانە كوپتەگەن پروبلەمالاردان قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مايرا ايسينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى. * ىسكەرلىك ءىسساپارلارى

گرەكيادا ءدىني جيىن ءوتتى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكساندر ميليۋتين گرەكيادان ورالدى. ول اتالعان ەلدىڭ سولونيكي قالاسىندا ۇيىم­داستىرىلعان پراۆوسلاۆتاردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعالار مەن حالىقارالىق حاتشىلار كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى. باسقوسۋ شەڭبەرىندە «حريستياندىق – پراۆوسلاۆيە جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى» دەگەن تاقىرىپتا سەمينار-كونفەرەنتسيا ءوتتى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. *تالقىلاۋ تاعىلىمى ەلەكتر قۋاتى تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە ونىڭ قۇنى نەگە شەكتەن تىس شارىقتاپ كەتەدى؟ ءماجىلىستىڭ سوڭعى جالپى وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالىپ, قىزۋ تالقىلاندى. زاڭ جوباسىنىڭ ءوزى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى نىساندارىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋدى جانە قاداعالاۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى دەپ اتالسا دا, تالقىلاۋ بارىسىندا ەلەكتر قۋاتىنا بايلانىستى تالاي تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ باسى شالىندى. ماسەلەن, دەپۋتات راۋان شاەكين بۇگىنگى كۇنى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن كاسىپورىندار 1 كۆت-ساعاتتى 8 تەڭگەدەن وندىرسە, ول تۇتىنۋشىعا جەتكەندە 20 تەڭگەگە دەيىن ءبىر-اق كوتەرىلەتىنىن ايتا كەلىپ, مۇنىڭ ءمان-ءمانىسى نەدە ەكەنىنە توقتالدى, ياعني ول قىمباتتاۋدىڭ ناق­تى سەبەپتەرىن دە اشىپ بەردى. حا­لىق­قا ەلەكتر قۋاتىن جەتكىزەتىن كاسىپ­ورىن­دار ءۇش ساتىدان تۇرادى ەكەن: ءون­دىرۋشى; تاسىمالداۋشى; جابدىق­تاۋ­شى. ءبىز ءوندىرۋشى مەن ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالدايتىنداردىڭ ءتاريفىن مونو­پولياعا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭمەن شەكتەن شىعارمايمىز. الايدا, تۇ­تى­نۋ­­­شىنى ەلەكتر قۋاتىمەن تىكەلەي جاب­دىقتايتىن كاسىپورىنداردىڭ 80 پايىزدىق ارەكەتىن اتالمىش زاڭمەن رەتتەي الماي وتىرمىز, دەي كەلىپ, بالەنىڭ ءبارى وسى جەردە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ وسى زاڭىمىزدىڭ السىزدىگىنەن تۇتىنۋشىعا جەتكەندە ەلەكتر قۋاتى­نىڭ باعاسى اسپانداپ كەتىپ تۇر. سونىڭ ارقاسىندا, تاريفتەردى ويلارىنا كەلگەن كولەمگە دەيىن كوتەرىپ وتىرعان ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتايتىن كاسىپورىندار شەكتەن شىعىپ كەتكەن كولەمدە تابىس تابۋدا دەدى ول. وسىلاي دەگەن دەپۋتات وسى جەردە مونوپولياعا قارسى كۇرەس اگەنت­تى­گىنىڭ تەكسەرىس انىقتاماسىنىڭ قورىتىندىسىنان مى­سالدار كەلتىردى. مىسالى, «استاناەنەرگوسبىت» جشس وسى جول­مەن 2012 جىلى 344 ملن., ال 2013 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا عانا 1 ملرد. 43 ملن. تەڭگە تىس تابىس تاپقان. ر.شاەكين وسىنىڭ ءبارى اتالمىش كاسىپورىنداردىڭ مۇددەسىنە لوببي جاسالىپ وتىرعاننىڭ سالدارى ەكەنىن اشىپ ايتتى. جانە ول ءبىر جىل ەمەس, 8 جىلعا سوزىلىپ وتىرعان ءىس, ەگەر ءبىز وسى ماسەلەدە ساياسي شەشىم قابىلداي الماساق, ءبارى دە ءوز ورنىندا قالا بەرەدى, دەدى دەپۋتات. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ر.شاەكين مىنا زاڭ جوباسىنىڭ دا ءتيىمدى بولارىنا كۇمان كەلتىردى. ەكىنشى وقىلىمدا ۇكىمەتتىك نۇسقاعا «ۇمىتىپ» كەتكەن قوسىمشالارىنىڭ ءبارى ەنگىزىلەتىنى كەستەدەن كورىنىپ تۇر, ءسويتىپ, بۇل زاڭ جوباسى ءوزىنىڭ باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعاندىعىنان مۇلدە اۋىتقىپ كەتەرىنە سەنىمدىمىن. وندايعا ايتاتىن سەبەپتەر دە دايىن تۇرادى. بىرەۋلەرى ءبىز شەتەلدەرگە ساتامىز دەپ كەرگيدى, تاعى بىرەۋلەرى تاعى دا باسقا سەبەپتەر تابادى. سوندىقتان ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن تاسىمالداۋ مەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىنە بىردەي قاراۋ جونىندە ويلانايىق, دەپ قورىتتى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ال دەپۋتات شاۆحات وتەمىسوۆ قۋات وندىرەتىن جانە تاسىمالدايتىن ۇيىم­دارعا ۋاقىتشا باسقارۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى نورمانىڭ ءتۇپ ورنىمەن قاتە ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل جاڭا وزگەرىس تۇپكىلىكتى ويلاستىرىلماعان, ونى ورىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ تەتىگى دە ناقتىلانباعان. سونىمەن بىرگە, ول ءاربىر جەكەمەنشىك سۋبەكتىلەردىڭ نەسيەلىك جانە قارىزدىق مىندەتتەمەلەرى بولاتىنىن ەسكەرمەگەن. مۇنداي مىندەتتەمەلەردى جارتى جىلعا قالاي توقتاتۋعا بولادى؟ ال ەگەر ۋاقىتشا باسقارۋ كەزىندە ەلەكترستانسانىڭ نەگىزگى جابدىقتارىنا نۇقسان كەلسە شە؟ ونىڭ شىعىنىن كىم وتەيدى؟ وكىنىشكە قاراي, زاڭ جوباسى, مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردى ەسەپكە الماعان, دەدى ول. سونداي-اق, ول زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارى بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ ساراپ قورىتىندىسىن الماي ەنگىزىلگەنىن دە سىنادى. زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمعا ۇسىنىلعاندا اتالعان سىندار تۇزەتىلەر دەگەن ۇمىتپەن دەپۋتاتتار ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».

فوتوكۇندەلىك

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.