بيتۋم تاپشىلىعىن قالاي رەتتەيمىز؟

بيتۋم نەگىزىنەن جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلادى. جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرجان دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, جول قۇرىلىسىندا بيتۋمنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ونى ءۇي قۇرىلىسىندا پايدالانىلاتىن تسەمەنتپەن سالىستىرۋعا بولادى. ءبىر قاراعاندا ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا اسا ءبىر كوپ كولەمدە تسەمەنت جۇمسالمايدى. بىراق ونىڭ بەرىكتىگى, ياعني ءۇيدىڭ ساپالى سالىنۋى ءدال وسى ماتەريالعا بايلانىستى. سول سەكىلدى بيتۋم دا جول قۇرىلىسىندا از كولەمدە قولدانىلعانمەن, جولدىڭ ساپالىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

– البەتتە, بيتۋم تاپشىلىعى وتە وزەكتى ماسەلە جانە بۇل بيىل عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. بۇل تۋرالى جىل سايىن ايتىلىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ءدال قازىر بيتۋم تاپشىلىعىن جويۋعا قاتىس­تى قولعا الىنعان شارالاردىڭ بار­لىعى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوز جەمىسىن بەرە­دى. بىراق بۇل اتالعان ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىل­ەدى دەگەن ءسوز ەمەس. رەسەيدەن بيتۋم يمپورتتاۋ تۋرالى دا ايتىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ دا قوردالانعان ماسەلەنى شەشۋدە وزىندىك پايداسى بولارى داۋسىز. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز رەسەيدەن بيتۋم يمپورتتاي الماي وتىرمىز. وسى ورايدا بيتۋم تاپشىلىعىنان بولەك, ونىڭ ساپاسىنا دا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ورتالىق وتاندىق جولداردىڭ ساپاسىن تەكسەرەدى. جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ ءبارى ۇلتتىق ساپا ستاندارتتارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. ايتالىق, جول قۇرىلىسىنداعى بيتۋمنىڭ ۇلەسى 5 پايىزدى عانا قۇرايدى. الايدا جول ساپاسىنىڭ 90 پايىزى ءدال وسى بيتۋمعا بايلانىستى. سوندىقتان بۇعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى, – دەيدى نۇرجان دوساەۆ.

جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتا­لىعى بىلتىر 1 400-دەن استام جول سىناماسىن الىپ, تەكسەرگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ 300-دەن استامىندا بيتۋمنىڭ ساپاسى ءتيىستى ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالعان. سوندا 35 مىڭ توننا ماتەريال ساپاسىز سالىنعان بولىپ تۇر. سوندىقتان بيتۋمنىڭ ساپاسىنا دا اسا ءمان بەرۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اق­شولاقوۆتىڭ دەرەگىنشە, بيىل قازاق­ستاندا 726 مىڭ توننا بيتۋم ءوندىرۋ جوس­پار­لانعان. سوڭعى سەگىز ايدىڭ قورى­تىند­ىسى بويىنشا شامامەن 600 مىڭ توننا ءونىم وندىرىلگەن ەكەن. بۇل رەتتە QazaqBitum كومپانياسى وندىرىستىك جوس­پاردى ورىنداي الماي وتىر. سەبەبى بيتۋم باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى جول قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن كومپانيالاردان ءوتىنىم تۇسپەگەن. ويتكەنى QazaqBitum ونى گۋدرون دەگەن يمپورتتىق شيكىزاتتان وندىرەدى.

– QazaqBitum-داعى بيتۋم باعاسى (تونناسىنا – 225 مىڭ تەڭگە) رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا (تونناسىنا – 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) تومەن. وتاندىق كومپانيانىڭ جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتەتىنىن جانە قوسىلعان قۇن­دى قۇرايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, QazaqBitum وندىرىستىك قۋاتتارىن پايدالانۋ ورىندى دەپ سانايمىز. سونداي-اق قازاق­ستان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كەلىسسوزدەرى ناتي­جەسىندە گۋدرون يمپورتىنىڭ كولەمى 280 مىڭ توننادان 430 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعاي­عانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەلدەگى بيتۋم­نىڭ جيىنتىق ءوندىرىسىن جىلىنا 1,2 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتاردى قوسىمشا تيەۋ ەسەبى­نەن مۇمكىن بولماق. ياعني CaspiBitum قارا­جانباس مۇنايىن وڭدەۋ ەسەبىنەن جىلى­نا 500 مىڭ تونناعا دەيىن (+ 94 مىڭ توننا) وسىرەدى. سونداي-اق رەسەيدەن جەتكى­زىلەتىن گۋدروننىڭ ەسەبىنەن جىلىنا 374 مىڭ تونناعا دەيىن (+ 200 مىڭ توننا) ۇلعاي­تۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل ءۇشىن جول-قۇرى­لىس كومپانيالارىنىڭ وتىنىمدەرى قاجەت. ونىڭ ىشىندە بيتۋمعا سۇرانىس تومەن­دەيتىن قىسقى-كوكتەمگى كەزەڭدەگى وتىنىمدەر ماڭىزدى, – دەيدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.

ال «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپا­نياسىنىڭ باسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ قازاقستاندا بيتۋم ءوندىرىسىنىڭ ەڭ جوعارى قۋاتى جىلىنا 1,37 ملن توننانى قۇرايدى دەپ سەندىردى. بۇل رەتتە بيىل بيتۋم تۇتىنۋ كولەمى 1,1 ملن توننا بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا ءوسىم – 15 پايىز. ءوندىرىس كولەمى 952 مىڭ تونناعا باعالاندى. وندىرىستەگى تاپشى­لىققا «قازمۇنايگازدان» باسقا زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس قۋاتى تولىق جۇكتەل­مەۋى جانە تۇتىنۋدىڭ ماۋسىمدىق ءوسىمى سەبەپ.

– جىلدىق مۇناي وڭدەۋ كولەمى 921 مىڭ توننا ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, بيىل 99 مىڭ توننا مۇناي وڭدەۋ جانە 62 مىڭ توننا بيتۋم ءوندىرۋ مۇمكىندىگى جوعالىپ وتىر. بۇل مىسالمەن جىل بويى بيتۋم ءوندىرىسى مەن مۇنايدى تەڭ جۇكتەۋ ارقىلى بيتۋم ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن كورسەتكىمىز كەلەدى. ماسەلە جول-قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعىندا ەمەس. ولاردى قارجىلاندىرۋ مەن جول-قۇرىلىس ماۋسىمىنان تىس ۋاقىتتا بيتۋم ساتىپ الۋ ماسەلەسىن ءتيىستى ورگاندار شەشۋگە ءتيىس. «قازمۇنايگاز» جىل بويى بيتۋم وندىرۋگە دايىن. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز CaspiBitum مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى­نىڭ قۋاتىن جىلىنا 1 ملن توننادان 1,5 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ ماسەلە­سىن زەرتتەۋدى باستاپ كەتتىك. الدىن الا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى, – دەيدى م.مىرزاعاليەۆ.

بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك قۇلە­كەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى بيتۋم تاپ­شىلىعىن جويۋ ءۇشىن CaspiBitum زاۋىتىن جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيتىندەي دەڭ­گەيگە جەتكىزۋ ماڭىزدى.

– وكىنىشكە قاراي, CaspiBitum جىل بويى جۇمىس ىستەمەيدى. نەگىزى قىسقى ۋاقىتتا دا بيتۋم شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار كاسىپورىن. جول قۇرىلىسىمەن اينالى­ساتىن وتاندىق كومپانيالار الدىن الا بيتۋم ساتىپ الۋعا قىزىق­پاي­دى. سالدارىنان وتاندىق زاۋىت قىستا قاڭتارىلىپ تۇرادى. ويتكەنى CaspiBitum قىستا ءونىمىن ەشقايدا وتكىزە المايدى. مەملەكەت باسشىسى بيتۋم تاپشىلىعىن جويۋدى تاپسىردى. ول ءۇشىن CaspiBitum زاۋىتىنىڭ جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك. الدىمەن وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ماڭىزدى. جول قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ كەرەك. ادەتتە, جول سالۋمەن اينالىساتىندار تەندەردى ۇتىپ العاننان كەيىن عانا, بيتۋم ىزدەۋگە كىرىسەدى. مۇنداي ۋاقىتتا بيتۋم تاپشىلىعى بىردەن بايقالادى. ەگەر جول سالاتىن كومپانيالار تەندەردى ءبىر ەمەس, بىرنەشە جىلعا ۇتىپ السا, ولاردا ەرتەڭگە دەگەن سەنىم, تيىسىنشە ارتىق قاراجات تا بولادى. بيتۋمعا دەگەن قاجەتتىلىكتى دە سەزىنەدى. ءسويتىپ, قىستىڭ كۇنى دە بيتۋم ساتىپ الۋعا تالپىنادى. بيتۋم ساقتاۋعا جارامدى ماتەريال, ودان ونىڭ ساپاسى وزگەرمەيدى. ونى اسفالت توسەيتىن كەزدە قىزدىرىپ, كادەگە جاراتا بەرۋگە بولادى. ايتپاعىم, ەلدەگى بيتۋم تاپشىلىعى كوپ جاعدايدا وسىنداي ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ۇكىمەت مۇنىڭ دا تەتىگىن تابادى دەگەن نيەتتەمىن, – دەيدى ج.قۇلەكەەۆ.

قازاقستاندا بيتۋم تاپشىلىعىنىڭ قازىرگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالۋى­نىڭ ءبىر سەبەبى رەسەيگە سالىنعان سانك­تسيالار­دا جاتىر. ويتكەنى وسى جىلى رەسەي قازاق­ستانعا بيتۋم ەكسپورتتاۋدى شەكتەدى.

– رەسەيدەگى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ دەنى ءوز جۇمىسىن توقتاتىپ, بۇل نارىقتان كەتىپ قالعانى ءمالىم. سونىڭ سالدارىنان كورشى ەلدە جۇمىسسىزدىق پايدا بولدى. ەل ۇكىمەتى جۇمىسسىز قالعانداردى قالايدا جۇمىسقا تارتۋعا ءتيىس. ونىڭ ەڭ وڭاي جولى – جۇمىسسىزداردى جول قۇرىلىسىنا تارتۋ. سوندىقتان قازىر رەسەي ءماجب ۇلى تۇردە جول سالۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. جول كوپتەپ سالىنعاندىقتان, بيتۋمعا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتادى. وسىلايشا, رەسەي ەكسپورتتى شەكتەگەندىكتەن, ءبىزدىڭ ەلدە بيتۋم تاپشىلىعى ورىن الدى. مۇنداي فاكتورلارعا تاۋەلدى بولماس ءۇشىن ماسەلەنى ءوز كۇشىمىزبەن شەشۋىمىز كەرەك, – دەيدى ەكونوميست.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بيتۋم قاجەتتى­لىگى بويىنشا رەسپۋبليكانى ءۇش وڭىر­گە ءبولىپ قاراستىرادى. ەڭ از قاجەت­تىلىك باتىس وڭىرىنە تيەسىلى. بۇل وڭىرگە جىلىنا 191 مىڭ توننا بيتۋم قاجەت. سولتۇستىك-شىعىس ءوڭىردىڭ قاجەتتىلىگى 308 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. ال وڭتۇستىكتىڭ قاجەتتىلىگى – 302 مىڭ توننا. سوندا بيتۋم تاپشىلىعى شامامەن 1 ملن توننادان اسىپ تۇر.