قۇقىق جۇيەسىن قايتسەك قازاقشالايمىز؟

ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە

قۇقىق جۇيەسىن, سوتتار مەن پرو­كۋ­را­تۋ­را­نى, زاڭ شىعارماشىلىعىن, جالپى ايت­قاندا ادىلەت جۇيەسىن مەملەكەتتىك تىل­­گە كوشىرۋ, قازاقشا سويلەتۋ ماسەلەسىن نىق­­تاپ قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى. جاسى­را­تىنى جوق, ەلىمىزدە قازاق تىلىندە قۇجات اينالىمىن جۇرگىزە الاتىن, قۇقىق تەرمينولوگياسىنا جەتىك, سوت پروتسەسىن جۇ­ر­گىزەتىن, زاڭ جازاتىن, تالدايتىن, زاڭ­داردىڭ ورىندالۋىن مەملەكەتتىك تىلدە تالاپ ەتەتىن زاڭگەرلەر تاپشى. قۇ­قىق جۇيەسىندەگى قۇجات اينالىمى, ءىس قاعازداردىڭ دەنى رەسمي تىلدە جۇرگىزىلدى. تەرمينولوگياسى قالىپتاسقان, حالىق­تىڭ كوپشىلىگى جەتىك مەڭگەرگەن تىلدە جۇمىس ىستەگەن اركىمگە قولايلى, ىڭعاي­لى بولدى. وسىلايشا, بارلىق سالا سياق­تى قۇقىق سالاسىندا دا قۇجات اي­نا­لىمىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى ورىس تىلىندە قالىپتاستى. قازاقشاعا اۋدا­رىل­عانمەن زاڭنىڭ دا, قۇجاتتىڭ دا تۇپ­نۇسقاسى, جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان نۇس­قاسى ورىس تىلىندە بولدى. ال سول ورىس­شادان اۋدارىلعان قازاقشا زاڭدار جۇ­مىسقا كەلمەيتىن, تۇسىنىكسىز, قاتەلەر مەن سايكەسسىزدىكتەرگە تولى قويىرتپاققا اي­نالدى. سوندىقتان ىرگەتاسى ورىس تى­لىن­دە قالانعان بۇل جۇيەنى رەفورمالاپ, قاي­تادان قازاقشا قالىپتاستىرۋ وڭاي شارۋا بولماي تۇر. بارلىق ءىسىن ورىس ءتىلى ارقىلى ۇيلەستىرىپ ۇيرەنىپ قالعان مەم­لەكەتتىك ورگاندار, مينيسترلىكتەر, پار­لامەنت, پروكۋراتۋرا مەن سوت جۇيەسى ازىر­شە سول باياعى ۇيرەنشىكتى سوقپاقپەن كەلەدى.

ماتىندەگى مانسىزدىك

قۇقىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل­­دىڭ جاعدايىن سارالاپ, شەشىم ىزدە­گەن­دە الدىمىزعا ءبىر-بىرىمەن ساباق­تا­­سىپ جاتقان, ءبىرىنىڭ شەشىلۋى ەكىن­شى­سى­نە بايلانىستى مىنا 4 ماسەلە شى­عىپ وتىر. وسى 4 ماسەلە جاڭا قازاق­ستان­نىڭ كۇن تارتىبىنە الىنىپ, زەرت­تە­لىپ, جۇ­يەلى جوسپارلى تۇردە قولعا الىنسا, مەم­لە­كە­تى­مىزدىڭ قۇقىق جۇيەسى تو­لى­عىمەن مەم­لە­كەتتىك تىلگە كوشەتىنىنە سە­نىم­دىمىن.

ءبىرىنشىسى, قولدانىستاعى قازاقشا زاڭ ما­تىندەرىندەگى اقاۋلار ماسەلەسى. جوعا­رى­دا ايتىلعانداي تۇپنۇسقاسى ورىسشا دا­يىندالىپ, قازاقشاسى الا-قۇلا اۋدارمامەن ۇسىنىلعان, تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىك ساقتالماعان, سويلەم قۇرى­لى­مى اۋىر, جاساندى, كەي كەزدە قازاقشاعا جەتىك كاسىبي زاڭگەرلەردىڭ ءوزى تۇسىنبەي قينالاتىن, جۇمىسقا جارامسىز زاڭدار, زاڭنامالىق اكتىلەر مەن قۇقىقتىق قۇ­جات­تار – قازىرگى ءومىرىمىزدىڭ شىندىعى.

بۇل رەتتە, قۇقىق سالاسىندا قازاقشا اۋدارما جاساۋ, اسىرەسە زاڭنامالىق اكتى­لەر­دى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋدىڭ جەڭىل شارۋا ەمەس ەكەنىن دە مويىنداعان ءجون. كاسىبي زاڭگەر مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اتا زاڭىمىزدان باستاپ زاڭنامالىق يەرارحيامەن تومەن تۇسكەندە ءار ساتىداعى, ءار دەڭگەيدەگى, كەز كەلگەن قۇقىقتىق اك­تى­­نىڭ ءماتىنى اقاۋدان ادا ەمەس. ءتىپتى كەي كودەكستەر مەن زاڭداردىڭ ورىسشا جانە قازاقشا ماتىندەرى اراسىنداعى اۋىت­قۋ­لاردان تۋىنداعان ماعىنا قاتە­لەرى ازا­ما­ت­تارىمىزدىڭ تاعدىرىنا تەرىس ىقپال ەتە­تىندەي قاۋىپتى دەڭگەيدە.

ماسەلەن, زاڭگەرلەر تاراپىنان كەزىندە كوپ ايتىلعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ 61-با­بى­نىڭ 7-تارماعىنداعى, 53-باپتىڭ 3-تار­ماق­شاسىنداعى, 47-بابىنىڭ 2-تارما­عىنداعى اۋدارما قاتەلەرى كوپ جىل­­دار­دان كەيىن تۇزەتىلدى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, كونستيتۋتسيامىزدا زاڭ تەح­نيكاسىنىڭ تىلگە قاتىستى تالاپتا­رى­نا قايشى سانالاتىن ءبىر قۇجات­تاعى قۇقىقتىق تەرميندى بىرنەشە سينونيم ارقىلى جازۋ ءالى دە كەزدەسەدى. مىسالى, كونستيتۋتسيادا «حاقىلى» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن ءسوز 5 جەردە «قۇقىلى», 27 جەردە «قۇقىعى بار», 16 جەردە «حاقىلى» دەپ جازىلعان. سونداي-اق كونستيتۋتسيادا تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان داۋلى سوزدەر دە كەزدەسەدى. وعان مىسال رەتىندە 25-باپتىڭ 2-تار­ما­عىندا ورىس تىلىندە «دوستۋپنايا تسەنا» ءسوزى «شا­ما-شارقى كوتەرەتىن اقى», 27-باپتىڭ 2-تار­ماعىندا «ەستەستۆەننىە پراۆا روديتەلەي» تىركەسى «اتا-انا­نىڭ ەتەنە قۇقىعى» سياقتى اۋدار­ما­لاردى كورسەتۋگە بولادى. بۇل كون­ستيتۋتسيامىزدىڭ 27 جىلدىق تاريحىندا سان رەت زاڭگەرلەر تاراپىنان تال­قى­لا­نىپ, كوزگە شۇقىپ ءجۇرىپ تۇزە­تىلگەن ءتۇ­رى. قۇقىقتىق مەملە­كەت­تىڭ تى­رە­گى, قۇ­­­قىق­تىق سانا مەن مادە­نيەت­تىڭ قا­لىپ­تا­س­ۋىندا شەشۋشى ءرولى اي­قىن­دال­عان نە­گىز­گى زاڭىمىزدىڭ بۇل جاع­دايى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردى ويلاندىرۋى كەرەك.

ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس­تار­دىڭ كونستيتۋتسياسى سانالاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كودەكسى دە قۇقىقتىق ولقىلىقتار, قيسىنسىزدىقتار مەن زاڭ تەرميندەرىنىڭ ۇيلەسىمسىزدىگىنەن ادا ەمەس. ماسەلەن, الىسقا بارماي ازا­مات­تىق كودەكسىمىزدىڭ ورىسشا «وتنو­شەنيا, رەگۋليرۋەمىە گراجدانسكيم زاكو­نوداتەلستۆوم» دەپ اتالاتىن 1-بابى مەن «گراجدانسكوە زاكونوداتەلس­تۆو رەس­پۋبليكي كازاحستان» دەپ اتالاتىن 3-بابى قازاقشا «ازاماتتىق زاڭ­دار­­مەن رەتتەلەتiن قاتىناستار» جانە «قا­­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات­تىق زاڭدارى» دەپ اۋدارىلعان. بۇل تىر­كەس­تە­گى «زاكونوداتەلستۆو» دەگەن تەر­مين­نىڭ قازاقشاعا «زاڭ» ەمەس, «زاڭ­­ناما» دەپ اۋدا­رىلاتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن زاڭگەر بولۋ­دىڭ قاجەتى جوق. بۇل تەر­مين كودەكستە 25 رەت وسىلاي قاتە قول­دانىلعان. بۇل جەردە ەسكەرەتىن ءبىر جايت, «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭى­مىز­دىڭ 1-بابىنىڭ 16-تار­ما­عىندا «زا­كونوداتەلستۆو» ءسوزى «زاڭ­ناما» دەپ دۇرىس اۋدارىلعان جانە پراكتيكادا دا بۇرىننان بەرى قولدانىلىپ ءجۇر. سونداي-اق ازاماتتىق كودەكستىڭ «تول­كوۆانيە نورم گراجدانسكوگو زاكونوداتەلستۆا» دەپ اتالاتىن 6-بابى قازاق تىلىنە «ازاماتتىق زاڭ قالىپتارىنىڭ ءتۇ­سiنiلۋi» دەپ اۋدارىلعان. ياعني ءار تەر­ميندى بولشەكتەپ جەكە-جەكە قارايتىن بولساق, «گراجدانسكوە زاكونوداتەلستۆو» – «ازاماتتىق زاڭ», «زاكونوداتەلنايا نورما» – «زاڭ قالىبى», «تولكوۆانيە» – ء«تۇسىنىلۋ» دەپ قيسىنسىز اۋدارىلعان. سونىمەن قاتار «نەدۆيجيموە يمۋششەستۆو» دەگەن تىركەس سول كودەكستىڭ ىشىندە 17 جەردە «جىلجىمايتىن م ۇلىك» دەپ اتال­­سا, 41 جەردە «قوزعالمايتىن م ۇلىك» دەپ جا­زىلعان.

ەڭ ماڭىزدى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جاي-كۇيى وسى. قوعامدىق ومىرىمىزدە ءجيى قولداناتىن, نەگىزگى كودەكستەر مەن زاڭ­دا­رىمىزدىڭ بارلىعىندا ءىرىلى-ۇساق­تى اقاۋلار جەتىپ ارتىلادى.

تۇپنۇسقا قازاقشا جاسالسا...

قۇقىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ جاعدايىن سارالاعاندا الدىمىز­دان شىعاتىن ەكىنشى ماسەلە – ەلى­مىزدەگى زاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ جاي-كۇيى. ياعني زاڭداردى قازىرگىدەي ورىس­شادان اۋدارماي, اۋەل باستان مەم­لە­كەتتىك ءتىل – قازاق تىلىندە جازۋ ماسە­لەسى. الدىندا ەسكەرتىلگەندەي قۇقىق جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پروب­لە­ما­لارى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ, ارا­لارىندا سەبەپ-سالدار قاتىناسى بار ماسە­لەلەر. زاڭ ماتىندەرىندەگى اقاۋ­لار­دىڭ باستى سەبەبى زاڭداردىڭ و باستا, تۇپنۇسقادا قازاقشا جازىلماۋىندا, زاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قازاقشا دامىماي, سول بۇرىنعى ادەتىمەن ورىسشا جالعاسۋىندا دەپ پايىمداۋعا تولىق نەگىز بار. قازىرگى تاڭدا زاڭنامالىق اكتى­لەردىڭ قازاقشاسىن وقۋ دا, ءتۇسىنۋ دە قيىن, سوندىقتان قاراپايىم ازاماتتاردى بىلاي قويعاندا, قازاق تىلىندە قۇقىقتىق قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن كاسىبي ادۆوكاتتار مەن قۇقىقتىق كەڭەسشىلەردىڭ وزدەرى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان زاڭ­داردى ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىمەن سا­­لىس­تىرا وتىرىپ وقىعاندا عانا تو­لىق تۇسىنەتىندەرىن ايتادى. نەگىزىنەن زاڭداردىڭ ءماتىنى دايەكتى, قاراپايىم حا­لىققا ۇعىنىقتى تىلمەن, قۇقىق تەح­ني­­كاسىنا ساي, قيسىندى جازىلۋى كەرەك. سوندا عانا قۇقىقتىق رەتتەۋ قا­جەتتىلىگىنىڭ ماقساتى ورىندالىپ, ازا­ماتتاردىڭ وزدەرىنە ارنالعان زاڭ­دار­دا قامتىلعان نورماتيۆتىك ۇيعارىم­دار­دى دۇرىس ءتۇسىنۋى, باياندالعان قۇقىق نورمالارىنىڭ تالاپتارىن دۇرىس قا­بىل­داۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇعان جەتۋ ءۇشىن باستى شارت – زاڭداردىڭ مەم­لە­كەت­تىك تىلدە, حالىقتىڭ تىلىندە جازىلۋى دەپ بىلەمىز.

«زاڭدار نەگە مەملەكەتتىك تىلدە جازىلمايدى؟» دەگەن سۇراق سوڭعى جىلدا قوعامدىق ويدى ءجيى مازالاپ, پارلامەنت مىن­بەلەرىندە, دوڭگەلەك ۇستەلدەردە, باس­پاسوزدە قىزۋ تالقىلاناتىن ماسەلە­لەر­دىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتىر. ايتىلعان وي-پىكىرلەردى جۇيەلەي كەلە, زاڭ شىعارماشىلىعىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ جۇتاڭ ءحالىنىڭ, زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە شىعارىلماۋىنىڭ باستى سەبەبى – تەك ءوزىمىزدىڭ قايراتسىزدىعىمىز بەن نەمقۇرايلىعىمىز دەپ قورىتۋعا تولىق نەگىز بار. وسى ماسەلە تۋرالى ءسوز بولعاندا – قازاقشا قۇقىقتىق تep­­مينoلoگيا قالىپتاسپاعان, زاڭ­دار­دى قازاقشا جازاتىن مامان جوق, مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى ناقتى ايقىندالماعان, زاڭداردىڭ ەڭ باسىنان قازاق تىلىندە جازىلۋى ءنورماتيۆتى تۇردە بەكىتىلمەگەن دەگەن سياقتى تولىپ جاتقان سەبەپتەر ايتىلادى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءوز قايراتسىزدىعىمىزدى اقتاپ الۋ ءۇشىن ايتىلعان سىلتاۋ ەكەنىن ىشتەي ارقايسىمىز بىلەمىز, سەزەمىز. ويتكەنى جۇمىس بارىسىندا زاڭنىڭ سايكەسسىزدىككە تولى, تۇسىنىكسىز قازاقشا نۇسقاسىن وقىپ, تۇزەتىپ, قاتەسىن ايتىپ جەتكىزگەنشە, باياعىدان ۇيرەنشىكتى دە تۇسىنىكتى ورىسشاسىن وقي سالۋ زاڭگەر, سوت جانە پروكۋراتۋرامىزعا ىڭعايلىراق.

پرەزيدەنتتىڭ 2021 جىلعى 15 قازان­دا­عى №674 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق سايا­سا­تىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىم­داماسىنا زەر سالايىق. بۇل قۇجاتتىڭ 4-بولىمىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ازىرلەنۋ كەرەكتىگى اشىق ايتىلعان. سونىمەن قاتار نورما شىعارۋ قىزمەتىندە قازاق ءتىلىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولاردى اۋەل باستا قازاق تىلىندە ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلعان. قاراپ وتىرساق, بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان دا تىس قالماعان. دەمەك ادىلەت جۇيەمىزدى, سوتتارىمىزدى, زاڭدارىمىزدى, جالپى مەملەكەتىمىزدى قازاق تىلىندە سويلەتۋ وسى تۇجىرىمداماعا سايكەس جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلماق.

«تۇرىڭىزدار, سوت كەلە جاتىر»

ءۇشىنشى ماسەلە – سوت جۇيەسىندەگى تىل­دىك احۋال. ەلىمىزدە, اسىرەسە قالالىق جەر­­لەردە سوت پروتسەستەرىنىڭ باسىم بولى­گى ورىس تىلىندە وتەتىنى بەلگىلى. مۇنى كەڭەستىك داۋىردەن بەرى سوت پراك­تي­كا­سىنىڭ, ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ, كاسىبي تەرمينولوگيانىڭ ورىس تىلىندە قالىپتاسۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جوعارىدا ايتىلعانداي زاڭنىڭ ورىسشا نۇسقاسى تۇسىنىكتىرەك, جىلدار بويى ورىسشا جازىلىپ كەلگەن, دايىن ۇلگىدەگى پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى قولدانۋ ىڭعايلىراق بولعاندىقتان, ارىزدار دا سول تىلدە جازىلادى, سوت پەن پروكۋرورعا دا سول تىلدە جۇمىس ىستەگەن تىنىش.

الدىمەن بۇل سالاداعى زاڭناماعا نازار اۋدارايىق. قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كو­دەك­سىنىڭ سوت پروتسەسى جۇرگىزىلەتىن تىلگە قاتىستى 14-بابى (تۋرا وسىنداي نور­ما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىل­مىس­تىق-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 30-بابىندا دا بار) «ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى» دەپ ءاپ ادەمى باستالادى دا كەيىننەن كونستيتۋتسيا مەن ءتىل تۋرالى زاڭداعى سياقتى بۇل جەردە دە زاڭ شىعارۋشى جول ورتادان مەملەكەتتىك تىلگە «رەسمي كولەڭكەسىن» ىلەستىرىپ جىبەرگەن. ياعني كەلەسى سويلەم «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال زاڭدا بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا باسقا تىلدەر دە قولدانىلادى» دەپ جال­عا­سا­دى. ءتىل جاناشىرلارى سوت پرو­تسەسىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋدىڭ ءبىر تەتىگى رە­تىن­دە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابىنىڭ 2-تارماعىن كوپ العا تارتادى. بۇل تارماقتاعى «سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا تالاپ قويۋ بەرىلگەن تىلگە بايلانىستى سوت ۇيعارىمىمەن بەلگىلەنەدى» دەگەن نورما «اۋەل باستا سوتقا تالاپ-ارىز قاي تىلدە بەرىلسە, سوت پروتسەسى سول تىلدە جۇرەدى» دەگەنگە كەلەدى. ياعني ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ ءتىلى تالاپ-ارىز بەرىلگەن ءتىل نەگىزىندە انىقتالاتىندىقتان سوت­قا العاش ارىزدى مەملەكەتتىك تىلدە بەرۋ ارقىلى پروتسەستىڭ قازاق تىلىندە جۇر­گىزىلۋىنە مۇرىندىق بولۋعا بولادى. الايدا سوت تاجىريبەسىندە بۇل ەرەجەگە قاتىستى دا تۇيتكىلدەر جوق ەمەس. قازاقشا قۇقىقتىق قىزمەت ۇسىناتىن ادۆوكاتتار مەن قۇقىقتىق كەڭەسشىلەر تالاپ-ارىزدى قازاقشا بەرىپ, سوت ءىسىن جۇر­گىزۋدىڭ ءتىلىن ءوز ىڭعايلارىنا كەل­تىر­گەنىمەن, پروتسەس بارىسىندا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن, كەيدە شاراسىزدىقتان ارتقا شەگىنۋگە ءماجبۇر بولاتىندارىن وكىنىشپەن ايتادى. ولاردى بۇل قادامعا – سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارىن قا­زاق­شا جۇرگىزەتىن تەرگەۋشىنىڭ تابىلماۋى, مەملەكەتتىك تىلگە قينالعان قارسى تاراپتىڭ, پروكۋرور مەن سوتتىڭ ءوتىنىشى, سونداي-اق دالەلدەر مەن قۇجاتتاردىڭ, نورماتيۆتىك دەرەققور مەن زاڭنامانىڭ تولىعىمەن ورىس تىلىندە بولۋى, ۋاقىت ۇنەمدەۋ سياقتى فاكتورلار يتەرمەلەيتىن كورىنەدى.

پرەزيدەنتىمىز ايتپاقشى, جاڭا قا­زاق­ستان دەگەنىمىز ادىلەتتى قازاقستان. ادىلەت ەڭ الدىمەن سوت جۇيەسىنىڭ ادى­لەت­تى, سەنىمدى بولۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ادىلەتتى سوت – شەشىمى زاڭعا نەگىزدەلگەن, جۇمىسى دا, شىعارعان شەشىمى دە تاراپ­تار­عا تۇسىنىكتى, اركىم ويىن ەركىن, وزىنە قولايلى تىلدە جەتكىزىپ, تۋىنداعان ءار سۇراعىنا تولىق جاۋاپ الا الاتىن سوت. جوعارعى سوتتىڭ ستاتيستيكالىق دەرەك­تە­رىنە سۇيەنسەك, قازاقتىلدى حالىق سانى قارقىنداپ ارتقانىمەن, سوتتاردا مەملە­كەت­تىك تىلدە جۇرەتىن ىستەردىڭ سانى ول قارقىنعا ىلەسپەي جاتىر. بۇنىڭ سەبەبى حا­لىقتىڭ ءوز تىلىندە قىزمەت العىسى كەلمەۋى ەمەس, كەرىسىنشە سوت جۇيەمىزدىڭ, ادۆوكاتتار مەن قۇقىقتىق كەڭەسشىلەر قا­ۋىمداستىعىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە جەتىك كادر تاپشىلىعىنان قازاقتىلدى اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الماۋىنان دەپ بولجاۋعا نەگىز بار. بۇل – جاڭا, ادىلەتتى قازاقستانعا جاراسپايتىن, جەدەل تۇردە تۇزەتۋدى تالاپ ەتەتىن ولقىلىق.

بىلىكتى زاڭگەر تاپشى

ءتورتىنشى ماسەلەگە كەلەيىك. ەلىمىزدىڭ قۇقىق جۇيەسىن تولىعىمەن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار قولدا­نىس­­تاعى زاڭ ماتىندەرىندەگى اقاۋلاردى تۇزەتىپ, زاڭداردى ەڭ باسىنان قازاق تىلىندە جازۋدى باستاپ, سوت پروتسەستەرىن تولىعىمەن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ءۇشىن ساپالى قازاق ءتىلدى زاڭگەرلەر كەرەك. ال قۇقىق جۇيەمىزگە اۋاداي قاجەت بۇل زاڭگەرلەردى قالاي دايارلاماقپىز؟

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 61 جوعارى وقۋ ورنى زاڭگەر مامانداردى دايارلاۋمەن اينالىسادى ەكەن. 19 ميلليون حالقى بار ەل ءۇشىن بۇل سان از ەمەس. ءتىپتى كەيبىر مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل سان الەمدىك ستاتيستيكامەن سايكەستىرىلگەندە ءبىز ءۇشىن وتە كوپ جانە بۇل – كوپتىك تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنا ىقپال ەتۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. نەگىزىنەن ءار وبلىسقا جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قالاعا قۇقىقتىق كادرلار دايارلايتىن ءبىر-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى جەتكىلىكتى.

بارشاعا ءمالىم, جاڭاقازاقستاندىق قوعامنىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, قازاقشاعا جەتىك, تەوريالىق جانە پراك­تي­كالىق تۇرعىدان مىقتى زاڭگەر كادرلار دايارلاۋدىڭ باستى شارتى – وسى اتالعان ەرەكشەلىكتەردى ءوز بويىنا جي­ناعان مىقتى پروفەسسۋرا, زاڭگەر عا­لىم­­داردىڭ بولۋى. جاسىراتىنى جوق, بەرتىنگە دەيىن ء(تىپتى قازىردىڭ وزىندە سولاي) قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدە ورىس ءتىلى­نىڭ ۇستەمدىگى ءجۇرىپ تۇردى. زاڭ فا­كۋل­تەتتەرىندە العاشقى قازاقشا ءبولىم 1989 جىلى اشىلعان ەكەن. بىراق قازاقشا عالىمدار مەن وقىتۋشى كادر­لاردى دايارلاۋ ءىسى تەك 2000-جىلداردا عانا قار­قىن الا باستادى. پروبلەمانىڭ باستى ءتۇيىنى, قازاقشا قۇقىق وقىتاتىن, مەملەكەتىمىزگە زاڭگەر كادرلار دايارلايتىن زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ وزدەرى كادرعا ءزارۋ. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – زاڭ فاكۋلتەتتەرى وزدەرىنە عىلىمي كادر دايارلايتىن, عالىمدار اراسىنداعى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇزبەي جالعاس­تىراتىن عىلىمي مەكتەپتەردى قالىپ­تاس­تىرا المادى. سوندىقتان زاڭگەر عالىم­نىڭ, قۇقىق سالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورىنىڭ قوعامداعى ورنى, مارتەبەسى دە تومەن.

گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەيتساريا سياق­تى ەلدەر زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان, زاڭعا قۇر­مەت ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن ەلدەردە زاڭگەرلەردىڭ دە قوعامداعى بەدەلى وتە جوعارى بولادى. ال وسى زاڭگەرلەردى دايارلايتىن زاڭ فاكۋلتەتتەرىندەگى پروفەسسور-عالىمداردىڭ بەدەلى ودان دا اسقاق. ويتكەنى ءاربىر زاڭگەر پروفەسسور, بىرىنشىدەن, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان, سول ەلدەردىڭ قۇقىعى مەن دەموكراتياسىنىڭ, قوعامدىق قاتى­ناس­تارىنىڭ رەتتەۋشىسى سانالاتىن زاڭ­دا­رى­نىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ وكىلى. ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق قۇقىق پروفەسسورلارى قۇ­قىق­تىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىن ار­قا­شان بىرگە الىپ جۇرەدى. وسىلايشا, ءبىر جاعىنان اۋديتوريادا ءدارىس وقىسا, ەكىنشى جاعىنان سول تەوريالىق ءبىلىمدى ءىس جۇزىندە, قۇقىق پراكتيكاسىندا قول­دا­نۋشى زاڭگەر-سوت, ادۆوكات, كەڭەسشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ۇشىنشىدەن, ول مەملەكەتتەردە زاڭ جوبالارىنىڭ دا­يىندالۋىندا مەملەكەتتىك ورگان ەمەس, ءتيىستى سالادا بەدەلدى زاڭگەر عالىمدار مەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ءسوزى وتىمدىرەك. تورتىنشىدەن, ولاردا دوكترينا, ياعني زاڭگەر عالىمداردىڭ ەكسپەرتتىك وي-پى­كىرى قۇقىقتىڭ قاينار كوزى رەتىندە زاڭ­مەن بەكىتىلگەن. سوندىقتان سوتتار ۇكىم شىعارعاندا, تاراپتار داۋلاسقاندا ءوز ۇستا­نىمدارىن دايەكتەۋ ءۇشىن زاڭعا قالاي سۇيەنسە, سول سالادا بەدەلدى پرو­فەس­­سوردىڭ پىكىرىنە دە سولاي سۇيەنە الا­دى.

ءبىزدىڭ قۇقىق سالاسىنداعى پروفەس­سور­لار مەن وقىتۋشىلاردىڭ كوپ­شى­لى­گىنىڭ باس­تى ولقىلىعى پراكتيكادان, قولدانبالى قۇقىقتان الشاقتاپ كەتۋ­لە­رىندە. ياعني كوپ جاعدايدا ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى ءوزى وقىتىپ جاتقان پانىنە قاتىستى زاڭ­ناماداعى وزگەرىستەردەن جانە سوت پراك­تيكاسىنداعى داۋ­لى ماسە­لە­لەردەن بەيحابار بولادى. سون­دىق­تان ول ءپاندى وقىپ شىققان ستۋدەنتتىڭ شىنايى ومىردە جۇ­مىسقا تۇرعاندا ءتيىس­تى ماسەلەگە قاتىس­تى كاسىبي داعدىسى كەم بولاتىنى, ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. وسى­دان كەيىن جۇمىس بەرۋشىلەر «زاڭ فا­كۋل­تەت­تە­رىنىڭ تۇلەك­تە­رى پراكتيكالىق جۇ­مىسقا يكەمسىز, زاڭدى بىلسە دە قول­دا­نى­سىنان, سوت تا­جى­ري­بەسىنەن حابارى جوق» دەگەن شا­­عىم­دار كوپ ايتىلادى.

بۇگىن ەلىمىزدە بولىپ جاتقان قوعام­دىق-ساياسي ۇدەرىستەردى, سونداي-اق وسى ۇدە­رىستەرگە سايكەس ۇلتتىق سانا-سە­زىم­دە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ قار­­قىنىن ەسكەرسەك, جاقىن كەلەشەك­تە جا­ڭا­­قازاقستاندىق قوعامنىڭ مەملەكەت­تىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن تەز ارادا كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ بارلىعى – قولدانىستاعى زاڭداردىڭ اقاۋلارى, قازاقشا زاڭ ادەبيەتتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلماۋى, قازاقشا قۇقىق تەر­مي­نولوگياسىنىڭ, سوت پراكتيكاسى مەن ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ءتىلىنىڭ قالىپ­تاس­پا­ۋىنىڭ ءتۇيىنى دە, شەشىمى دە اينالىپ كەلگەندە كادر, ساپالى مامان ماسەلەسىنە كە­لىپ تىرەلەدى. ەڭ باستىسى, جاڭا, ادى­لەتتى قازاقستاننىڭ قايتا تۇلەپ, دامۋى مەم­لەكەتتىك ءتىلسىز, ونىڭ جوسپارلى تۇر­دە قۇقىق جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىسقا ەنۋىنسىز مۇمكىن ەمەس ەكە­نىن ەڭ باسىندا زاڭگەرلەر قاۋىمى رە­تىن­دە ءوزىمىزدىڭ ءتۇسىنۋىمىز جانە وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. وسى رەتتە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالماق» دەگەن ەسكەرتۋىن ءاردايىم ەستە ساقتاعانىمىز ءجون.

مارات احمادي,

م.نارىكباەۆ اتىنداعى KAZGUU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ۆيتسە-پروۆوستى