سۋرەتتى تۇسىرگەن – جانگەلدى ابدىعالىم
ەت بار, ەكسپورت جوق
الايدا سىرتقى نارىققا شىعۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق ءھام راسىمدىك تەتىكتەرى كۇردەلى بولعاندىقتان, فەرمەرلەردىڭ دەنى ەتتى تىكەلەي ەكسپورتتاۋعا ق ۇلىق تانىتپايدى. سونىڭ سالدارىنان ساپالى ءونىم دەلدالداردىڭ اينالىمىندا قالىپ, كورشى نارىقتاردىڭ سۇرانىسىن بەيرەسمي ارنالار ارقىلى وتەۋگە ءماجبۇر. ال رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەرىسىنشە, شوشقا ەتى وزبەكستان باعىتىنا ەكسپورتتالىپ جاتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, وبلىستا 427 893 باس ءىرى قارا, 687 809 قوي-ەشكى, 398 856 جىلقى تىركەلگەن. مال باسى ءوسىپ, وندىرىستىك الەۋەت نىعايعانىمەن, بۇل كورسەتكىشتەر سىرتقى نارىقتاعى بەلسەندىلىكپەن ۇشتاسىپ وتىرعان جوق. مىڭعىرعان مالدىڭ بىردە-ءبىرى شەكارا اسقان جوق دەگەن دەرەك سالاداعى تۇيتكىلدىڭ اۋقىمىن اڭعارتادى. مۇنداي جاعدايدا ەت ەكسپورتىن جولعا قويۋعا شارۋالاردىڭ ىنتاسى مەن سەنىمى قانداي بولماق دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قاراعاندى وبلىسىنان ەت ەكسپورتىنىڭ تەجەلۋى ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە باعانى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ەنگىزگەن ۋاقىتشا ەكسپورتتىق كۆوتالارعا بايلانىستى. بۇل شەكتەۋلەر وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن كۇشىندە بولادى.
دەگەنمەن وندىرىستىك الەۋەت پەن نارىق مۇمكىندىگى اراسىنداعى الشاقتىق ءوڭىردىڭ اگرارلىق ساياساتىنا جۇيەلى كوزقاراس قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, بۇل شارۋاعا نەگىزگى تەجەۋ – مال اۋرۋلارىنىڭ ورشۋىنەن ۆەتەرينارلىق شەكتەۋلەر, ەكسپورتقا شىعاتىن ءونىم ساپاسىنىڭ ستاندارتقا سايكەس كەلۋىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارىلىعى, ءونىمدى تەرەڭ وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ بولماۋى مەن ايماقتاعى جالپى مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋى.
– بىزدە مال باسى ازايىپ, شارۋاشىلىقتار ۇساقتالىپ كەتكەن, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسى, مال سويۋ تسەحتارى جوق. مال سانيتارلىق-ۆەتەرينارلىق تالاپتارعا ساي سويىلمايدى, دسۇ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى. ياعني مال ءوسىرۋ, كۇتىپ-باپتاۋ, بورداقىلاۋ, كونديتسياعا جەتكىزىلۋ, زووۆەتەرينارلىق تەحنولوگيالارى مەن شارۋاشىلىق ءتارتىبى جوق, جابايى باعىمداعى مال ەكسپورتقا جارامايدى. ەت ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋى, ەت ساپاسىنىڭ ستاندارتقا سايكەس كەلمەۋى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ شاشىراڭقى, الا-قۇلا دامۋى, سونداي-اق ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ جوعارى بولۋى, اۋىل, اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا اراسىنداعى جۇيەلى شارۋاشىلىق قارىم-قاتىناستىڭ جوقتىعى, ولاردىڭ سىرتقى نارىقتاردا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. مىسالى, بۇگىندە ءوزىم بىلەتىن ورتاشا ەت شارۋاشىلىعى 600 باستاي بورداقى مالىن وتكىزۋ باعاسىنىڭ تومەندەپ, سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان, بورداقىلاۋ مەن سويۋ مەرزىمىنىڭ سوزىلىپ كەتۋىنەن وتكىزە الماي وتىر. ال بۇل ەرتەڭ ەتتىڭ ساپاسىن تومەندەتۋگە اكەلەدى. وسىلايشا, ىشكى باعالاردى ۇستاپ تۇرۋمەن الەك بولىپ جۇرگەن بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ ارەكەتتەرى سالدارىنان ەت ەكسپورتتاۋشىلار قاراعاندى وبلىسىندا ەكسپورتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن جاساندى قاتاڭ شەكتەۋلەر مەن كۆوتالارمەن بەتپە-بەت كەلەدى, – دەيدى اگروساراپشى نيقانباي يمانعالي ۇلى.
ماشاقاتى مازا قاشىرادى
ارقا دالاسىندا ەتتى ءارى بيازى ءجۇندى «قارعالى» قوي تۇقىمىن وتار-وتار قىلىپ ءوسىرىپ وتىرعان «وتقانجار» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەت ەكسپورتتاۋعا قاۋقارى جەتەدى. تالاپقا ساي كەلەتىن مال سوياتىن الاڭى جۇمىس ىستەپ تۇر, ساپالى جەمشوبى بار, ەكپەسى باقىلاۋلى, قىسقاسى, ينفراقۇرىلىمى ەت ەكسپورتتاۋعا جاراپ تۇر. «ىشكى نارىقتىڭ وزىنە اق ادال مالىمىزدى پۇلداپ, ساۋدالاۋ قيىنعا سوعىپ تۇرعاندا, شەتەلگە ەت ەكسپورتتاۋعا ءتىپتى باس قاتىرمايمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى قانات وتارباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ الەۋەتى بار, بىراق ءىس جۇزىندە ەكسپورت ماسەلەسى جولعا قويىلماي وتىر. بۇعان ناقتى مىسال دا بار. ءبىر كەزدەرى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ەت ساتىپ الۋعا نيەتتى وكىلدەر كەلىپ, شارۋاشىلىقتارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋعا تالپىنىس جاساعان. بىراق بۇل باستامالارى ۇزاققا بارمادى. ماسەلە – ەت ەكسپورتتاۋدىڭ جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلماۋىندا. كارانتين تالاپتارى, ۆەتەرينارلىق راسىمدەر, تاسىمالداۋ ماسەلەسى, اۋە قاتىناسى, جەمشوپ بازاسى – ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان كۇردەلى تۇيىندەر. وسى ماسەلەلەردىڭ ەشقايسىسى ناقتى شەشىمىن تاپپاعاندىقتان, شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى بىرتىندەپ سونە باستاعان.
ىشكى نارىقتا دا وتكىزۋ ارنالارى شەكتەۋلى, باعا تۇراقسىز, دەلدال كوپ. مۇنداي جاعدايدا شارۋاعا ەكسپورت تۋرالى ويلاۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكسپورت – ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ نەمەسە ءبىر ءوڭىردىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. بۇل – مەملەكەت دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلە. ەگەر ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى تەتىكتەر ۇسىنىلماسا, ۆەتەرينارلىق, لوگيستيكالىق, قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلمەسە, جەكە شارۋانىڭ مۇنداي اۋىر جۇكتى كوتەرۋى مۇمكىن ەمەس. «ەكسپورتقا شىعۋ ءۇشىن الدىمەن ىشكى نارىقتاعى مال وتكىزۋ جۇيەسىن رەتتەپ الۋ قاجەت. قازىر شارۋالار وندىرىستەن قاشپايدى, مال باسىن كوبەيتۋگە دە دايىن. بىراق ءونىمدى قايدا, قالاي وتكىزەمىز دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى جوق كەزدە تاۋەكەلگە بارۋ قيىن. سوندىقتان ەت ەكسپورتىن دامىتۋ تۋرالى ءسوز ناقتى ءىس-شارالارمەن, ينفراقۇرىلىممەن, تۇراقتى ساياساتپەن بەكىتىلۋى كەرەك», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشىسى قانات جارياس ۇلى.
ءونىم ساپاسى – وزەكتى ماسەلە
ەت ەكسپورتى نارىعىنداعى باسەكە اسا جوعارى. برازيليا, اۋستراليا, اقش, ارگەنتينا سىندى ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەلدەر حالىقارالىق ستاندارتتاردى قاتاڭ ساقتاپ قانا قويماي, لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن دە بارىنشا دامىتقان. ال ۆەتەرينارلىق تالاپتارى قاتال كوپتەگەن مەملەكەتكە قازاقستاننىڭ ەت ونىمدەرى ءالى تولىققاندى ەنە الماي وتىر.
دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى قاراعاندى وبلىسىندا ەكسپورتقا باعىتتالعان ءوندىرىس كاسىپورىندارى ىسكە قوسىلىپ كەلەدى. وڭىردە مال سويۋ مەن قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ۇيىمداستىرىلىپ, سىرتقى نارىققا شىعۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى قالىپتاسا باستادى. جوعارىدا ايتا كەتكەنىمىزدەي, وڭىردەگى «مەدەو» مەن «ۆولىنكا» فابريكالارى وزبەكستانعا 3 200 شوشقا ەكسپورتتاعان. سونىمەن قوسا, وبلىستا وندىرىلەتىن قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا ونىمدەرى قىرعىزستان, ارمەنيا, اۋعانستان نارىقتارىنا تۇراقتى تۇردە جەتكىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا «اقنار» قۇس فابريكاسى قىتاي نارىعىنا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر. اباي اۋدانىنداعى «شانس» شارۋاشىلىعى جاپونياعا جىلقى ەتىن ەكسپورتتاۋدى كوزدەيدى. «اراي KZ» كاسىپورنى دا ءباا-مەن ەكسپورتتىق كەلىسىمگە قول قويعان. قازىر كاسىپورىندا حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى.
بىراق ازىرگە قاراعاندى ەت ەكسپورتتاي المايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قاراعاندى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ەرجان بەكەتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراعاندى وبلىسىنا دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعى ۇيىمى (WOAH) تاراپىنان اۋسىل بويىنشا رەسمي مارتەبە بەرىلمەگەن. وسىعان بايلانىستى وڭىردەن اۋسىلعا بەيىم جانۋارلاردى ەل اۋماعىنان تىس جەرگە شىعارۋعا رۇقسات جوق. ياعني حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس, اۋسىلعا قاتىستى مارتەبەسى انىقتالماعان ايماقتان ءتىرى مال نەمەسە سول اۋرۋعا بەيىم جانۋارلار ەتى ەكسپورتتالمايدى.
– ەكسپورتقا شىعاتىن شارۋاشىلىقتار قاتاڭ تالاپتاردان وتەدى. ەڭ الدىمەن, كاسىپورىن رەسمي ەكسپورتتاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزىلۋى قاجەت. بۇدان بولەك, ۆەتەرينارلىق جانە سانيتارلىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا تولىق ساي بولۋى – باستى شارت. ءوندىرىس اۋماعىنىڭ قورشالۋى, ارنايى سويۋ ورىندارىنىڭ بولۋى, مال مەن قۇستىڭ تولىق ۆاكتسينالاۋدان ءوتۋى مىندەتتى. حالىقارالىق نارىققا جول اشۋ ءۇشىن مال ساپالى جەمشوپپەن قورەكتەنۋى, ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋى كەرەك. قاساپحانالار مەن ەت وڭدەۋ ورىندارى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا شەتەل نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بولادى, – دەيدى ە.بەكەتباەۆ.
قورىتا ايتقاندا, ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, لوگيستيكالىق بايلانىستىڭ السىزدىگى, ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندىگى مەن ءونىم ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر ءوڭىردىڭ ەت ەكسپورتىن دامىتۋعا باستى كەدەرگى بولىپ وتىر. سىرت ەل نارىعىنا شىعۋعا قابىلەتتى كاسىپورىندار سانى ساۋساقپەن سانارلىق. مۇنداي قارقىنمەن ەت ەكسپورتى قاشان ەڭسە تىكتەيتىنى بەلگىسىز.
قاراعاندى وبلىسى
