العاشقى كىتاپتىڭ – «تويات» («وليگارح جانە وليمپ») بولىگىندەگى «كىرىسپە ورنىنا» بەرىلگەن باستاپقى بەتتە – شەرقالادا ارعى-بەرگى كەزەڭدە داڭقتى ادامدار, جومارت بايلارمەن بىرگە «قارىن قامىن ويلاعان قارىنباي نەمەسە شىقبەرمەس شىعايبايلار» بولعانى ەسكە الىنادى. كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان اسپان شۋانيعا قاتىستى بايىپتى بايلام, سەستى ەسكەرتپەلەر دە ورىن الادى. «اسپانداي بەرمە, اسپان! بايلىقتىڭ باتپاعىنا باتىپ كەتىپ جۇرمە! بايلىقتىڭ باتپاعى ادامدىق قالپىڭنان ايىرىپ, تۇپسىزدىگىنە تارتىپ, ادامي سەزىمىڭە سىرەستىرە مۇز بايلارىن ەستەن شىعارما, اسپان شۋاني!», دەپ انىق-قانىق ايتىلادى. كىتاپ كەيىپكەرى, قالامگەر جاسحان جۇرقابايدىڭ وليگارح اسپان شۋانيعا ارناعان «بايلىقتىڭ باتپاعىنا باتقان ادام» اتتى جازباسىنان دا ءبىر شۋماق ولەڭ جولدارى بەرىلەدى. العاشقى بەتتەگى قىسقا شەگىنىس, شولۋلار – «وليگارح قازاق» رومان-ديلوگياسىنىڭ تۇتاس تابيعاتىن اڭعارتىپ, ءىرى كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس ادامدارىنىڭ ءومىر-تاعدىرىنان ءتاپ-ءتاۋىر حاباردار ەتەدى. انىعىندا, امەريكادا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان قازاق جىگىتى اسپان ءشۋانيدىڭ بيزنەستەگى ەڭبەك جولى, وسى تۇستاعى باستان كەشكەن كەدەرگى-شىرعالاڭى, ارپالىس-تارتىسقا تولى ءومىر-تاعدىرى, ەلمەن بايلانىسى, شەرقالاعا ورالۋى, ت.ب. اسەرلى سۇحبات, ءماندى ويلار مەن تولعانىستار, سەنىمدى سۋرەتتەۋلەر مەن قىزعىلىقتى وقيعالار ارقىلى كەڭ ءورىس الادى.
كاسىپكەر-وليگارحتار قاتارىندا اسپان ءشۋانيدىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى دە قاتار اتالادى. ونىڭ باستاپقى ازان شاقىرىپ قويعان اتى – وسپان ەدى. جۇرگەن جەرىنىڭ بەلگى-ەرەكشەلىكتەرىنە وراي وسپان ەندى اسپان بولىپ وزگەرگەن-ءدى. امەريكانىڭ ن. شتاتىندا جيىرما جىلدان استام تۇرىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن جەرىنە جولى تۇسەدى. وزىنە تيەسىلى ءۇي-جايى, قىمبات م ۇلىكتەرى, ءۇي قىزمەتشىسىنەن باستاپ, بىرقاتار ارىپتەسى بار, ولارعا كەت ەسىمدى بيكەش باس بولىپ جۇرەدى. امەريكاعا كەلۋىنە ىق-پال ەتكەن – توماس اكەي, باقۋاتتى ادام – دجون دەۆيس, كومەكشىسى – ارتۋر حازەمەت, ارىپتەسى – رونني راپپ, ت.ب. بيزنەستىڭ باعىتىن بەلگىلەپ, جولىن اشىپ, ءباسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
اقيقاتىندا, «وليگارح قازاق» رومان-ديلوگياسى بۇگىنمەن ۇندەس, قازاق قوعامىنداعى ادام فاكتورىن كەڭ تۇردە اشادى. ەڭبەك بولمىسىن, ادام مۇراتىن بيزنەستەگى ارەكەت-قيمىل, كەلەڭسىز-كەرەعار ءھام قايشىلىقتى كورىنىس, ۇنامسىز سيپاتتارمەن قاتار سۋرەتتەپ, ۋاقىت رۋحىن نازاردا ۇستاپ, ءماندى-ءنارلى قالىپتا كورسەتەدى.
رومان-ديلوگيا اتاۋىنداعى وليگارح ءسوزى – قازىرگى قوعامدا قالىپتاسقان جاڭا الەۋمەتتىك توپتى تانىتۋمەن بىرگە, ماتەريالدىق بايلىق پەن رۋحاني قۇندىلىق ءمانىن دە, اراجىگىن دە ايقىن اڭعارتادى. وسىنىڭ نەگىزىندە بيزنەستى – بايلىق كوزى, جارىق دۇنيەدەگى ءومىر ولشەمى, بيلىككە باستار باستى باسپالداق ساناۋ سىندى جالاڭ-جاداۋ ءفالسافا كەڭ ورىن الادى. مۇنىڭ ءمانى – بيزنەس-بايلىق بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ادام مۇراتىن اسقاقتاتقانىمەن, جان الەمى جاداۋ-تاياز تارتىپ, مورالدىق تۇرعىدان تومەن, ار-نامىس, وجدان-ۇياتتان تىم الىس بولاتىنى دالەل-دەرەكتى قاجەت ەتپەيدى.
انىعىندا, بيزنەس الەمىنىڭ اسەرى رۋحاني جۇتاڭ تارتقان تامىرسىزدىق ءھام تايىزدىقپەن بايلانىس-بىرلىكتە بايىپتى باياندالادى. قوعامداعى كەلەڭسىز-كەرەعار كورىنىستەر – جەتىمدەر تاعدىرى, ەسىرتكى ساۋداسى توڭىرەگىندە كورىنىس بەرىپ, ءومىر وقيعالارى, تۇرمىس سۋرەتتەرى جۇيەلى دامىپ, نانىمدى ءورىس الىپ, بەينەلى بەدەرلەنىپ, ءماندى-ءنارلى, قىرلى-سىرلى سيپاتتارمەن سەنىمدى سۋرەتتەلەدى.
اۋىل ادامدارىنىڭ جيىنتىق بەينەسى – قابىشقالي قاريا, جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنگەن – حانمۇرات, قالامگەر جاسحان جۇرقاباي جانە جاناما كەيىپكەرلەردىڭ ەل-جەر, تاريح-تانىم, جالپى رۋحاني الەم توڭىرەگىندەگى كوزقاراس, تاجىريبەلەرىنەن بايقالىپ, ەلدىك ۇستانىمدى انىق-قانىق كورسەتەدى.
كىتاپتاعى قالامگەر كەيىپكەر جاسحان جۇرقابايدىڭ «بايلىقتىڭ باتپاعىنا باتقان ادام» اتتى ماقالا-جازباسى وليگارح اسپان شۋانيگە ارنالعان. ماقالا مازمۇنىنان ەل-جەر ءمانى, شەرقالا شەرى, بيزنەس ءباسى مەن قالتارىس-قۇپيالى قۇبىلىستارى قاتار كورسەتىلەدى. بيزنەس الەمىن قارجى-قاراجات كوزى دەپ قانا ءتۇسىنىپ, كەيىنگى كەزەكتە – جەمقورلىق ءھام سىبايلاستىق, الاياقتىق جولمەن ىزدەرىن جاسىرادى. كەيىپكەرلەر ارتۋر مەن شەربەك قوي مەن سيىر ەتىن ەسىرتكىگە وپ-وڭاي الماستىرادى.
«وليگارح قازاق» رومان-ديلوگياسى جەڭىل وقىلادى. اۆتور جازۋ ونەرىن ەركىن مەڭگەرگەن. تاقىرىپ ءمانى, مازمۇن جۇيەسى, وقيعا ءورىمى, كەيىپكەرلەر الەمى, ءماتىن قۇبىلىسى, ديالوگ-مونولوگتىڭ كوركەمدىك قىزمەتى, ءتىل مەن ستيل سيپاتتارى ءماندى. ءماتىن جەڭىل, ويلى ورنەك باسىم. ءومىر ماتەريالى مول. بايانداۋ مانەرى, جەتكىزۋ جولدارى, وقيعا ءورىسى, كەيىپكەرلەر ارەكەتى, بىرقاتار شەگىنىستەر مەن ءتۇيىن-شەشىمدەر جۇيەلى بەرىلەدى. سونىمەن قاتار رومان-ديلوگيا بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا ارنالعان. اۋىل ادامدارى مەن بيزنەس الەمىن كەڭ قامتىپ, ەل-جەرگە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى وتكىر كوتەرىپ, كەيىپكەرلەر جۇيەسىن ايقارا اشقاندىقتان, ۋاقىتپەن ۇندەس تۋىندىلار قاتارىنا جاتادى.
ەكىنشى كىتاپ – «ەسەكقۇلاق» (جىلدان دا ۇزاق جەتى كۇن) دەپ اتالاتىن پسيحولوگيالىق رومان جۇيەسىن قۇرايدى. حاكىم ابايدىڭ, قاريا مەن بەيتانىس جىگىتتىڭ قوعام, زامان, ادام توڭىرەگىندەگى ءومىر ورىمىنەن تۋىنداعان تاجىريبە-ءتۇيىنى بەرىلەدى.
پسيحولوگيالىق رومانداعى كاسىپكەر جاننىڭ «اۋەلى كوزى قاراۋىتادى, سوسىن ەلەستەر كورىنەدى, سودان كەيىن تالتىرەكتەپ كەتىپ, قاراداي قۇلاپ قالا جازدايدى». انىعىندا, جان بيزنەس الەمىنە ەركىن ەنىپ, بىرنەشە سالانىڭ باسىن قوسىپ, ءىس تەتىگىن تاپقان-دى. قىسقا مەرزىمدە شاعىن شايحانانى ۇلكەن دامحاناعا اينالدىردى. تەرى يلەيتىن, تون تىگەتىن جاناما بيزنەسى دە جۇرت نازارىن اۋداردى. ايەلى اجارمەن بىرگە بىرقاتار شارۋاسىن سىن دۇرىس جولعا قويىپ, حالىققا كەڭ كولەمدە قىزمەت كورسەتتى. الايدا جاننىڭ باس اۋرۋى مەن ەسىنەن تانىپ قۇلاۋى – اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلۋىنا اكەپ سوعادى. قورقىنىشتى ءتۇس كورەدى. توبە تۇسىندا تىكىرەيگەن ەسەكقۇلاق پايدا بولادى. اينالاسىن ەلەس تورلاپ, جاڭعىرىق ءۇن, داۋىستار دا تۇسىنىكسىز جايتتارىمەن جانىن جارالاپ, كوڭىلىن سان-ساققا جۇگىرتەدى.
نەگىزىنەن, «ەسەكقۇلاق» اتتى پسيحولوگيالىق رومان جەتى باياننان قۇرالىپ, جان (شايجان) بەينەسى ارقىلى ادامدار قارىم-قاتىناسى, بيزنەس الەمى, ەڭبەك بولمىسى, ءومىر ءورىمى, وتباسىلىق ءھام نازىك سەزىم يىرىمدەرىنىڭ قۇپيا-سىرلارى, تۇرمىس سۋرەتتەرى جۇيەلى, نانىمدى باياندالادى.
بىزدىڭشە, «وليگارح قازاق» رومان-ديلوگيانىڭ ەكى كىتابى («تويات», «ەسەكقۇلاق») ءبىرىن-ءبىرى بايىتىپ, تولىقتىرىپ تۇر. امەريكادا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان قازاق جىگىتى – اسپان شۋاني مەن كەلەسى كىتاپتا شەرقالادان شىققان جان (شايجان) بەينەلەرى بيزنەس الەمىندەگى ورىن-ۇلەسى, وسى باعىتتاعى ۇستانىم جۇيەسى, قاتپارلى-قايشىلىقتى ءومىر جولى مەن ەڭبەكتەگى قىم-قۋىت ىزدەرى, قوعام دامۋى, زامان شىندىعى, ۋاقىت رۋحىمەن ۇندەس, ورتاق سيپاتتا سۋرەتتەلەدى.
تۇتاستاي العاندا, جازۋشى ج-ج.ءالماش ۇلىنىڭ «وليگارح قازاق» اتتى رومان-ديلوگياسى ادام مۇراتتارىن اسقاقتاتادى, جان الەمىن, كوڭىل تولقىنىن, سەزىم سىرلارىن ايقارا اشىپ, ءومىر-تاعدىردىڭ كۇنگەي-كولەڭكەلى كورىنىستەرىنە, قۇپيا-قالتارىستارىنا ەركىن ەنىپ, قازىرگى كەزەڭنىڭ كوپكە ورتاق الەۋمەتتىك احۋالىن, ەل-ايماققا قاتىستى شەتىن جاعداياتتار ءمانىن, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, كوزقاراستار قاقتىعىسى, باسقا دا وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەرىن كوركەمدىك كەڭىستىك اياسىندا كەڭ كولەمدە دامىتىپ, شىنايى شەبەرلىك تۇرعىسىنان بايىپتى بايانداۋىمەن ءماندى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
پروفەسسور
