جامان ىندەتتەن بەرى ءتۇرلى تويلار وتكىزۋدىڭ وزىنەن توسىرقاپ قالعان حالىق سافاعاڭنىڭ مەرەيتويىندا ەشتەڭەدەن جاسقانبادى, بارىنشا بازارلاپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكىزىلگەن مادەني شارادا كولدەي قۋانىشتا بولدى. تويعا الىس-جاقىننان جازۋشىنىڭ كوزىن كورگەن, بىرگە قىزمەت ىستەگەن ارىپتەستەرى, شاكىرتتەرى, ول تۋرالى ەستەلىك جازعان, ولەڭ شىعارعان ءىزباسارلارى, تۋعان-تۋىسقاندارى جانە باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەلدى. پرەزيدەنت كەڭەسشىسى, قالامگەر, اكادەميك باۋىرجان وماروۆ باستاعان دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى – جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت پەن اقىندار مارفۋعا ايتحوجينا, نەسىپبەك ايت ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» رگ» جشس باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى – «قاھارماندار» قورىنىڭ توراعاسى سابىر قاسىموۆ, جازۋشىلار احمەتجان اشيري, جۇماباي شاشتاي ۇلى, سۇلەيمەن مامەت, اقىندار عالىم جايلىباي, داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, عالىمدار نۇرداۋلەت اقىش, تۇرسىن جۇرتباي, باۋىرجان جاقىپ, ءانشى نۇرلان ونەرباي, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى – اقىن-جازۋشىلار ادىلعازى قايىربەك, جۇماش كەنەباي, داۋلەت سەيسەن ۇلى, تولىمبەك ءابدىرايىم, اسقار التاي, جانبوتا ايتحوجينا, ت.ب. بولدى. شارانى ۇيىمداستىرۋعا بەلسەندى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي شاپقىلاعان جازۋشىنىڭ نەمەرە ءىنىسى, بەلگىلى جۋرناليست سايىن شايمەردەن ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. وسى ازاماتتىڭ بەلسەندى ارەكەتى بولماسا قىزىلجار وڭىرىندە س.شايمەردەنوۆتىڭ 100 جىلدىعى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مۇنشالىقتى بيىك دەڭگەيدە اتالىپ ءوتۋى دە ەكىتالاي ەدى...
ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, سافۋان شايمەردەنوۆ قازاق رۋحانياتىندا ءوزىنىڭ قوماقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان, اتاقتى جازۋشى, مەملەكەتتىك جانە بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتار سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى». ستۋدەنت جاستار ومىرىنەن جازىلعان ەڭ العاشقى «بولاشاققا جول» اتتى رومانىنان باستاپ ونىڭ ەسىمى قالىڭ وقىرمان اراسىنا كەڭىنەن تانىلدى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ بۇل شىعارما تۋرالى: «سافۋان شايمەردەنوۆ – العاشقى تۋىندىسىمەن-اق كوپ كوڭىلىن بىردەن وزىنە اۋداردى. ول قازاق ادەبيەتىنىڭ تۋىن العا اپاراتىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ العى ساپىنداعى تالانت يەسى» دەپ جوعارى باعا بەردى.
«بولاشاققا جول» كوپ ۇزاماي ورىس تىلىنە «ينەش» دەگەن اتپەن اۋدارىلىپ, ءورىستىلدى وقىرمانداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: «سافۋان شايمەردەنوۆ «ينەش» رومانىندا جاستار تاقىرىبىنا باتىل سۇڭگىپ كەتتى دە ءوز زامانداستارىنىڭ رۋحاني ءومىرىن شىنايى دا, شەبەر سۋرەتتەپ بەرە الدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
«ينەشتەن» كەيىن جازۋشىنىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك قۋاتى جوعارى «مەزگىل», «سىبىزعى سازى», «قارعاش», ء«ومىر نۇرى», «يت اشۋى», ء«ماجنۇن تال», «جىل قۇسى», «سەلدىڭ ەكپىنى» اتتى ونداعان پوۆەستەرى جارىق كورگەن. مەملەكەتتىك سىيلىق العان «ادەبي تولقىندار» مەن «اعالاردىڭ الاقانى» اتتى الدىڭعى تولقىن مەن زامانداستارى جايلى جوعارى ەستەتيكالىق تالعاممەن جانە شەبەر تىلمەن جازىلعان ەسسەلەرى دە قازاق ادەبيەتىنە ولجا سالعان تۋىندىلار. جازۋشى بالالارعا ارنالعان «جانار مەن دانار», «شالدۋار» اتتى كىتاپتار دا جازعان. «دوكەي كەلە جاتىر», «وكىل اكە», ء«تورت بويداق, ءبىر قىز», «وكىل اكە», «تۇيە كوتەرگەن», «ارۋانا دۇنيە» جانە ت.ب. درامالىق شىعارمالارى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق تەاترلاردا بىرنەشە رەت قويىلعان. س.شايمەردەنوۆ كوركەم اۋدارما جانرىندا دا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, سۇبەلى شىعارمالاردى ءتارجىمالادى. ل.تولستويدىڭ «البەرت» پوۆەسىن, بەلارۋس دراماتۋرگى ا.ماكاەنوكتىڭ «تريبۋنالىن», فرانتسۋز كومپوزيتورى ەرۆە مەن دراماتۋرگ ا.ميلياجدىڭ «تۇلكى بيكەش» كومەدياسىن اۋدارعان. سونداي-اق رابيندرانات تاگوردىڭ «كۇيرەۋ», «التىن ساعىم», «گاۋىرماھان» اتتى روماندارىن شەبەر اۋدارعانى ءۇشىن وعان 1982 جىلى جازۋشىلار وداعىنىڭ ب.مايلين اتىنداعى سىيلىعى بەرىلگەن. جازۋشى «وتان», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان جانە قىزىلجار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىن العان.
س.شايمەردەنوۆ قالامگەرلىك ونەرىمەن قوسا جەكە باسىنىڭ ازاماتتىق قىرلارى, بەرىك ۇستانعان پوزيتسياسىمەن دە اتى شىققان تۇلعا. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن گ.كولبيننىڭ جازۋشىلارمەن بولعان كەزدەسۋىندە ول جاستاردىڭ اياۋسىز جازالاعانىنا اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ەكەۋى عانا وزدەرىنىڭ اشىق قارسىلىعىن ايتا العان. سونىمەن بىرگە ول قازاقستاندا ءشوۆينيزمنىڭ ءورشۋىن باتىل ايىپتادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق پروبلەمالارىنىڭ وڭ شەشىلۋىن بيلىكتەن اشىق تالاپ ەتكەن ونىڭ بۇدان باسقا دا باتىل سوزدەرى مەن ىستەرىن جۇرت اڭىز قىلىپ ايتادى.
قىزىلجارداعى مەرەيتويلىق شارالار شۋ دەگەندە سافۋان شايمەردەنوۆ اتىنداعى قازاق كلاسسيكالىق گيمنازياسىندا جازۋشىنىڭ قابىرعاعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش-تاقتاسىنا گۇل قويۋدان باستالدى. وسى وقۋ ورنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بوستاندىقتىڭ ەڭ العاشقى قارلىعاشى بولىپ بوي كوتەرگەن. وعان دەيىن بۇل شاھاردا قازاق مەكتەبى مۇلدە بولماعان, تەك اۋىل بالالارىنا ارنالعان شاعىن مەكتەپ-ينتەرنات قانا بولعان ەدى. ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىندا جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنىڭ توقتاماي, ۇكىمەتتەن قاراجات بولىنۋىنە جازۋشى زور ۇلەس قوسقانىن بۇرىن جازعانبىز. قازىر قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ساۋلەتتى عيمارات قازاق ءتىلىنىڭ قايناعان وشاعى بولىپ بەس جۇزدەي جەتكىنشەكتى وقىتىپ وتىر.
وقۋشىلار مەن مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەر ۇجىمى قوناقتاردى قۋانىشپەن قارسى الدى. وزدەرىنىڭ ونەرلەرىن دە كورسەتىپ, مارتەبەلى مەيمانداردىڭ كوڭىلىن كوتەردى. جينالعاندار اراسىنان بىرنەشە ادام سويلەپ, سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى تۋرالى ايتىپ, ونى جاسوسپىرىمدەرگە ۇلگى ەتتى. ماسەلەن, بەلگىلى بالالار جازۋشىسى تولىمبەك ءابدىرايىم «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەندە ءوزىنىڭ جازۋشىدان سۇحبات العانىن ەسكە الىپ, ونىڭ سىرباز, ىشكى مادەنيەتى جوعارى, ءبىلىمى تەرەڭ جان ەكەنىن العا تارتتى. «ساف-اعانىڭ جان-دۇنيەسى ۇلت ىسىنە, ەلگە, جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭقىپ تۇراتىن. ونىڭ رۋحى جوعارى پاتريوتتىق سەزىمى سىزدەردىڭ بويلارىڭىزعا دا دارىسىن», دەدى ت.ءابدىرايىم.
ودان ءارى مەرەيتويلىق شارالار «وقۋشىلار سارايىندا» ء«سوز زەرگەرى – سافۋان» دەگەن اتپەن جالعاسىپ, ونى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن جانداربەك اشتى. پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋىنان كەيىن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ دا قۇتتىقتاۋى وقىلدى. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ۇلتىمىزعا سول كەزدەگى ورتالىق بيلىك بەرگەن «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن تەرىس باعانى الدىرىپ تاستاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقانىن ايتتى. «سافەكەڭنىڭ بويىنان اقسۇيەك تەكتىلىك, بەكزادالىق, سونىمەن بىرگە ايبارى مەن ايدىنى كورىنىپ تۇراتىن. ول ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسى تارازىعا تۇسكەن كەزدە ەشقاشان تارتىنىپ قالعان ەمەس», دەدى اقىن. سونىمەن بىرگە ول جازۋشى تۋىپ-وسكەن وبلىس ورتالىعىندا ءالى كۇنگە كوشە اتىنىڭ بەرىلمەۋىنە وكىنىش ءبىلدىردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مارفۋعا ايتحوجينا جازۋشىنىڭ جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەنۋىنە قاتتى كوڭىل بولگەنىن ەسكە الدى. ۇيعىردىڭ كورنەكتى جازۋشىسى احمەتجان اشيري ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە سوكپ-نىڭ «قازاق ۇلتشىلدىعى» تۋرالى قاۋلىسىنا قارسى شىققان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شەشىمىن گ.كولبينگە باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى رەتىندە ءوزىنىڭ اپارعانىن ايتتى. «سافەكەڭ وسى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بەلسەنە ارالاسىپ, باتىل ۇسىنىستار جاساعان ەدى», دەدى ول. سونىمەن بىرگە ا.اشيري س.شايمەردەنوۆتىڭ «دوكەي كەلە جاتىر» دەگەن دراماسىن ۇيعىر تىلىنە شايىم شاۆاەۆ ەكەۋى اۋدارىپ, ونى ساحنالاعاندارىن ەسكە الدى. ايتۋلى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى سافەكەڭنىڭ ۇلتىنا جاساعان قالامگەرلىك, قايراتكەرلىك ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن اتاي كەلىپ, وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلماعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. «جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى كەزدەسۋدە گ.كولبينگە ايتقان سوزدەرىنەن كەيىن بيلىك سافەكەڭنىڭ ەسىمىن ۇمىتتىرۋعا تىرىستى, بىراق تۋعان حالقى ونىڭ بۇل ەرلىگىن جوعارى باعالادى», دەدى ول. اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى سافەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ, ونىڭ اتىنا زاتى ساي حالقىنا ساف التىنداي تازا كوڭىلمەن قىزمەت ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي دا جازۋشىنىڭ ء«وزى قانداي كەربەز, سۇڭعىلا بولسا, شىعارماشىلىعى دا سونداي» دەپ باعالادى. قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ تا جازۋشىنىڭ ازاماتتىق قىرلارىنا جوعارى باعا بەردى. «قيىن زاماندا حالقى ءۇشىن قايىسپاي توتاليتاريزمگە قارسى تۇرا بىلگەنى – جازۋشىنىڭ قاھارماندىعى», دەدى ول.
كەش بارىسىندا سايىن شايمەردەن قۇراستىرعان «سورايعان سولتۇستىكتىڭ قاراعايى» اتتى قالىڭ جيناقتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وندا سافۋان شايمەردەنوۆ تۋرالى الدىڭعى تولقىن اعالار مەن كەيىنگى تولقىن ىنىلەرىنىڭ, زامانداستارى مەن دوستارىنىڭ, تۋىستارىنىڭ پىكىرلەرى توپتاستىرىلعان. جيىندى قورىتىندىلاپ سويلەگەن سايىن شايمەردەن مەرەيتويدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ قانشالىقتى قيىندىقتارمەن جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ بەردى. سونىمەن قاتار ول جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ اتاقتى جازۋشىنىڭ اتىن ۇلىقتاۋداعى سالعىرتتىعىنا وكىنىش ءبىلدىردى. «س.ءبىلالوۆ اكىم بولعاندا بەرەمىز دەگەن كوشە اتىن دا ءالى كۇنگە بەرمەي, اياقسىز قالدىردى, ەسكەرتكىش تۋرالى دا سونى ايتۋعا بولادى. «وسى جەردە س.شايمەردەنوۆكە ەسكەرتكىش ورناتىلادى» دەپ جازىلعان قاراتاس ءالى كۇنگە قوزعالماي جاتىر», دەگەن رەنىشىن دە جەتكىزدى ول.
وسى كۇنى كەشكە مارتەبەلى مەيماندار ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق سازدى-دراما تەاترىندا سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ «دوكەي كەلە جاتىر» اتتى دراماسىن تاماشالادى.
مەرەيتويلىق جيىن ەرتەسىنە جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى – جامبىل اۋدانىنداعى ءىس-شارالارعا ۇلاستى. مۇندا قوناقتار سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ اتا-اناسى جاتقان قورىمعا زيارات ەتىپ, قۇران باعىشتادى, تۋعان ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا قاعىلعان تاقتانىڭ اشىلۋىنا قاتىستى جانە اشىق اسپان اياسىندا اۋداندىق ونەرپازداردىڭ كونتسەرتتىك جانە سپورتتىق ونەرلەرىن تاماشالادى. وسىندا ءسابيت پەن عابيت مۋزەيلەرىنىڭ دە ەكسپوناتتارى اكەلىنىپ, كورمەگە قويىلعان ەكەن.
قوناقتار جول-جونەكەي 1917 جىلى الاش فورۋمى وتكەن ءالتي قاجىنىڭ قىستاۋىنا سوعىپ, سالىنىپ جاتقان مەموريالدىق كەشەننىڭ قۇرىلىسىن تاماشالادى. كەشەندى اشۋ قازان ايىنىڭ ورتاسىنا بەلگىلەنگەن.
سونىمەن وبلىس حالقىن ەلەڭدەتكەن ءدۇبىرلى جيىن اياقتالدى. ونىڭ وتۋىنە وبلىستىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمدىگى ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
