ادەبيەت • 18 قىركۇيەك، 2022

سوڭعى سارىن تۋدىرعان سونى شىعارما

50 رەت كورسەتىلدى

قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي» پوەماسىندا عالامات تىلسىم كۇش بار. «قوبىزشى مولىقباي شال ماتايداعى» دەپ باستالماۋشى ما ەدى شىعارما؟! اۆتوردىڭ اقىندىق قۋاتىن، ولەڭ ولكەسىندەگى، ولكەسىندەگى ەمەس، جىر قاعاناتىنداعى كەمەل داۋسى مەن شەبەرلىگىن تەرمەلەپ جاتپايمىز. سەبەبى ودان كەيىنگى قازاق پوەزياسى وسى ءىلياس، ماعجان، ساكەندەرگە قاراپ بوي تۇزەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءتىپتى سولار باستاپ جازىپ كەتكەن ۇلتتىق تاقىرىپتاردى باسقا قىرىنان تولعاپ، جاڭاشا جىرلاۋعا تىرىسقانى بايقالادى. ايتپاعىمىز، ءىلياستىڭ «كۇي» شىعارماسىنىڭ تەرەڭ ەمەۋرىنى مەن استارىندا.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

پوەما تاۋ سۋىنداي سارقىرا­عان عاجاپ ءبىر تاسقىنمەن، ۇلكەن ەكپىنمەن باستالادى عوي. سول ەك­پىندەتكەن داۋىستا وكىنىش تە جوق ەمەس. العاشقى شۋماعىنىڭ وزىندە «قازاقتا قوبىزشىنىڭ قالعانى سول» دەيدى. مولىقباي اتالارىنان باستاپ قوبىزشى عانا ەمەس، اقىن، جىراۋ، باقسى، ەمشىلىك قاسيەتتەرى دە جوعارى بولعان. كىسى كوزىمەن كورمەسە، قۇلاقپەن ەستىپ سەنبەي­تىن نەبىر سۇمدىقتاردى بويىنا سىڭىر­گەن بۇلار قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتى مەن كيەسىن، ەسكى جادى مەن كۇللى تىلسىم قۇپياسىن كە­يىنگىگە جەتكىزۋشىلەر ەدى. ءىلياس پەن ۇلى مۇحاڭ، مۇحتار اۋەزوۆ مولىقباي قوبىزشىنى ەلىنە ىزدەپ بارىپ، شىعارماشىلى­عى­نا ارقاۋ ەتكەنى تەگىن دەيسىز بە؟ ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان پوەما­دان بولەك، اقىن مولىقباي مۇراسىنا دەندەپ باس قويعان، ول تارتاتىن كۇيلەردى تۇگەندەپ، اتىن اتاپ، ءتۇرىن تۇستەگەنىن بىلە­مىز. قاسيەتتى دالانىڭ قاستەرلى ۇلى – سول مولىقبايدى، مولىق­بايلاردى تۇنشىقتىرىپ، قۇر­تۋعا اينالعانىن اقىن كۇنى بۇ­رىن سەزىپ-بىلگەندەي كورىنەدى پوەمادان. ولاي دەيتىنىمىز، قازاق دالاسىندا ەڭ ءبىرىنشى قۋدالانىپ، رەپرەسسياعا ۇشىراعاندار دا وسى كۇيشىلەر. بۇلار ەسكىنى وياتىپ، ەجەلگى رۋحتى تىرىلتۋشىلەر، انىعىن ايتقاندا. ولاردىڭ كو­بىن 1930 جىلعا دەيىن قىرىپ جى­بەر­گەنگە ۇقسايدى كەڭەس بي­لىگى. ارقا دالاسىندا مۇنىڭ مى­سا­لى كوپ. 1928-1929 جىلدارى سۇ­راۋ­سىز اتىپ كەتە بەرگەن دومبى­را­شى، كۇيشىلەردى. ارقادا سول كۇي­­شى­لەر اراسىنان اللا ساقتاپ، امان قالعانداردىڭ اراسىنان كەيىنگە جەتكەنى ابىكەن حاسەن ۇلى سياقتى ءبىردى-ەكىلىسى عانا. دەنىن 30-شى جىلعا دەيىن اتىپ تاستا­عان. اتالعان پوەما­نىڭ كەيىپكەرى مولىقباي قوبىزشى ­دا سول 30-جىل­دان ءارى اسپاعان.

كۇيشىلەر دەپ جالپى اتاعا­نىمىزبەن، بۇلاردىڭ كوبىنە كۇي­شىلىكپەن قاتار دالانىڭ نەبىر تىلسىم قاسيەتتەرى قونعان، اسىل رۋحتى وزىنەن كەيىنگىگە جال­عاس­تىرۋشى، ءتاڭىرىنىڭ ەرەكشە جا­رات­قان ادامدارى. حالىقتىڭ قاسيەتىن ساقتاۋشىلار. ونى مى­نا پوەمادان دا كورۋگە بولادى. «جاي­لاۋدا الا قارلى امانتەكشە، قار­لاتىپ، جاڭبىرلاتىپ، نوسەر توك­سە، توقسىرتىپ كارى ارشانى وت مازداتقان، شال ءۇيىن ساعىنۋشى ەك ءبىز ەرەكشە»، دەيدى اۆتور. دەمەك، بالالار ءجيى سوعىپ، مولىقبايدىڭ كۇيى مەن اڭگىمەسىن تىڭداپ تۇرعان. بۇل جانە قازاق دالاسىندا ەجەلدەن بار ءۇردىس بولسا كەرەك. سول ارقىلى تاربيەلەن­گەن، رۋح كوتەرگەن، تانىم-تۇيسىگى قالىپتاسقانىن اڭعارامىز قازاق بالاسىنىڭ. ول ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قىپ-قىزىل «كەدەرگى» بولماي قايتسىن؟

اۆتور پوەمانىڭ باسىندا-اق مولىقبايدى ەرەكشە شابىتپەن، بۋىرقانعان كۇشپەن جىرلاپ، اسا ىجداعاتتىلىقپەن تانىستىرادى. «قوبىزشى ول «كوك كوبىكتى» كۇرىلدەتكەن» دەپ كۇيشىنىڭ قو­بىزشىلىعى مەن تارتقان كۇي­لەرىن قايتا-قايتا قايتالاپ، وقىر­مان­نىڭ جادىنا بەرىك توقۋعا ۇم­تىلادى. پوەمانىڭ ءبىرىنشى بو­لى­مىنەن بەسىنشى بولىمىنە دەيىن تۋىندى كۇيدىڭ ىرعاعىمەن، تىلسىم كۇشپەن جازىلعانى سەزىلەدى. كەي تۇستارىندا، اسىرەسە، ءبىرىن­شى ءبولىمىن ىنتى-شىنتىسىمەن وقىعان جان بەيمالىم ءبىر سا­رىنداردان حابار كەلگەندەي تۇ­شىنۋى بەك مۇمكىن. مۋزىكا ءتىلى، قوبىزدىڭ ءۇنى تۇرتكىلەيدى تۇي­سىكتى. ەكىنشى بولىمىندە كۇيشى بالالارعا «بوزىنگەن» كۇيىنىڭ اڭى­زىن اڭگىمەلەيدى. كۇيمەن بىرگە باقسىنىڭ جانىندا ادەبيەت تە ءومىر ءسۇرىپ، جاس بالالاردىڭ جادىنا كوشىپ وتىرعان دەگەن ءسوز. بۇل «بوزىنگەن» كۇيىنىڭ اڭىزىنا ءىلياس جانسۇگىروۆ تەگىن توقتالمايدى پوەما اراسىندا. وندا «باي بوپتى باعلان اتتى» دەپ، بايدىڭ تۇيەسىن باققان قاۋسىلعازىنىڭ ەسىمىنە دەيىن اتاپ، كوشىپ-قونىپ جۇرگەن جەرىنە شەيىن تۇگەندەپ جەتكىزەدى. سويتەدى دە كوپ تۇيە اراسىنداعى بوز تايلاقتىڭ قاسيەتىن ايتىپ، سونى قايىتۋ جولىندا باقسى وينات­قانىنا توقتالادى. «باقسى ويناپ كۇڭىرەنتسە دە قوبىز ءۇنىن، قويقاپتان قوزعاعاندا قور­قىت جىنىن» دەپ قازاق دالا­سىن­دا قوبىزشىلىق پەن باق­سى­­لىق قورقىت زامانىنان بەرى كە­لە جاتقانىن اڭعارتىپ وتە­دى. وسىن­داعى بوزىنگەننىڭ اڭى­زى قازاق ساحاراسىندا قانشا شى­عار­ماعا ارقاۋ بولمادى؟ مۇنى ءبىرىنشى بولىپ حاتقا جازعان ءىلياس تا ەمەس شىعار، مۇمكىن سول كىسى شىعار. اڭگىمە – ەل ىشىندە اڭىزدىڭ نەشە تاراۋ بولىپ تۇرلەنىپ، كوشۋىن­دە. كەز كەلگەن شىعارما، مەيلى ول كۇي، مەيلى ولەڭ، باسقا بولسىن، ول اڭىزىمەن قۇدىرەتتى. قۇلاققا اڭىزىمەن ءسىڭىمدى، اڭىزىمەن سان تاراۋ، مىڭ سالالى. سوندىعى­مەن دە تۋىندى ۇلى بولماقشى. سوڭىنان اڭىز، اڭگىمە ەرمەگەن اقىن مەن باتىر جوق. ولاي بولسا، ولاردىڭ اقىندىعى دا، باتىرلىعى دا كۇماندى كورىنەر ەدى. سول سياقتى وسى بوزىنگەننىڭ اڭىزى ءار شىعارمادا ءارتۇرلى بولىپ تۇرلەنىپ، ۋاقىتتان ۋاقىتقا كوشىپ كەلەدى.

وسىلايشا، كۇيدىڭ تىلسىم قۇدىرەتى مەن اڭىزىن قاتار الىپ كەلە جاتادى دا، بەل ورتادان ۇزە­دى اۆتور. تولىق سۋرەتتەپ كەتپەي، پوەمانىڭ بەسىنشى، سوڭعى بو­لىمىندە شىعارمانىڭ بەلىن كۇ­تىر ەتكىزىپ سىندىرىپ، كەڭەس زا­مانىنىڭ ءۇنىن كىرىكتىرىپ الا جو­نەلەدى. زامان سىرى باسقاشا سيپات الىپ بارا جاتقانىن، وركەستر كەلگەنىن، مولىقباي ءداۋىرىنىڭ اتتان اۋىپ قالعانىن، انىعىندا اتتان اۋدارعانىن ەمەۋرىنمەن جەتكىزەدى جانە وسى سوڭعى بو­لىمدە وقيعا جەلىسىمەن بىرگە شى­عار­مانىڭ ءۇن اۋەزى، كۇي ۇنىندەي ۇيلەس­كەن داۋسى دا كىلت ۇزىلگەنىن اڭ­عارامىز. سويتسە دە، «جالعىز ءۇن، جارىق قوبىز، مولىقباي شال تارتار ما كەرەك كۇيدى – كوكەي ­تەسكەن؟..» دەيدى.

كۇيگە سۋارىلعان، سودان ءورىس العان شىعارما كۇشتى، ونداعى ەمەۋ­رىن ودان دا تەرەڭىرەك سەزى­لەدى...

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار