«ايەلدەردىڭ قازىرگى قوعامنىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇراقتى دامۋىنا قوسقان ۇلەسى جانە ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن قولداۋداعى ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا وتكەن سەزدىڭ ءتورتىنشى سەكتسيا جۇمىسىندا ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن قولداۋداعى ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ اتقاراتىن ءرولى ءسوز بولدى.
باسقوسۋ بارىسىندا يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانىنداعى يسلام تاريحىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ماحمۋد ەرول كيليچ, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سەنات دەپۋتاتى ءلاززات سۇلەيمەن, ءباا-ءنىڭ توزىمدىلىك جانە بىرگە ءومىر ءسۇرۋ مينيسترلىگى كەڭسەسىنىڭ باس ديرەكتورى افرا مۇحاممەد ءال-ساابري, «اقنيەت» اقپاراتتىق-ناسيحاتتاۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ تەولوگى نۇرجان ستامباكيەۆ, UniãoPlanetária پرەزيدەنتى يسيس ماريا بورگەس دە رەسەندە, UNICEF ىزگى نيەت ەلشىسى دينارا سادۋاقاسوۆا, سەنات جانىنداعى جاس ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا بايانداما جاساپ, ايەلدەردىڭ قوعامداعى رولىنە توقتالدى.
الەمدە ايەلدەردىڭ قوعام دامۋىنا قوساتىن ۇلەسى, الاتىن ورنى تۋرالى پىكىرتالاس كوپ. دەگەنمەن «ايەلدەردىڭ ەلدىڭ تۇراقتى ىلگەرىلەۋىنە تەڭدەسسىز ۇلەس قوسىپ, وتباسى مەن بالالاردى قورعاۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز», دەيدى الەمدىك قوعامداستىق وكىلدەرى.
قازاقستانداعى وتباسىلىق ساياساتتى جۇرگىزۋ, ونداعى ايەلدەردىڭ الاتىن ورنى تۋرالى ءسوز قوزعاعان سەنات دەپۋتاتى ءلاززات سۇلەيمەن قازاقستان بۇۇ-نىڭ ايەل قۇقىعىن قورعاۋعا بايلانىستى بارلىق قۇجاتىن راتيفيكاتسيالاعان ەل ەكەنىن ايتتى.
– بۇگىنگى تاڭدا بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق باعدارلامالارعا 79,9%-عا دەيىن ينتەگراتسيالانعان. ءبىز كەشەگى كوشپەندىلەرمىز, وسى ۇلى دالانىڭ مۇراگەرلەرىمىز, ال كوشپەلى ءومىر سالتى ادامداردى ەرلەر مەن ايەلدەرگە بولمەيدى, ولارعا بىردەي تالاپتار قويادى, ءاربىر ادامنىڭ ءوز ءرولى, جاۋاپكەرشىلىگى مەن قۇقىعى بەلگىلەنگەن. بۇل فاكتور بۇكىل قوعامنىڭ امان قالۋىنىڭ كەپىلى بولعان. ەكىنشى جاعىنان قازاق ەلىنىڭ ازيا مەن ەۋروپانىڭ توعىسقان تۇسىندا ورىن تەبۋى حالقىمىزدىڭ سالت-ساناسى مەن داستۇرىنە شىعىس پەن باتىس ۇلگىلەرىنىڭ قاتار ەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل جاعداي ايەلدەر سالت-ساناسىندا دا كورىنىس تاپتى. قازاق ايەلى ەشقاشان بەتىن جاپقان جوق, تۇمشالانباعان, ءوز ويىن اشىق ايتا الدى. يسلام قۇندىلىقتارى ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن ساباقتاسقان. ءار جاستاعى ايەلدىڭ يمان ادەبى, كيىم كيۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇل – ۇلكەن انالارىمىزدان, اجەلەرىمىزدەن قالعان قۇندىلىق, مۇرا. وسىنى ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, – دەدى سەناتور.
– قازىر قۇندىلىقتار ليبەراليزاتسياعا ۇشىراعان زامان بولعانىمەن, گەنەتيكالىق كودىمىزدا əيەل-انانىڭ بولمىس-ءبىتىمى, تۇسىنىك-پايىمى, ءدىني كوزقاراستارى جۇيەلى قالىپتاسقان. وتباسىلىق قۇندىلىقتار, قوعامدىق ءدىني, əدەپ-تəرتىپتەرى قازىر دە ساقتالىپ وتىر. ءدىنباسىلارىنىڭ ء«بىرىمىز ەكىنشىمىزگە جول بەرۋىمىز, باسقا ادامدى قابىلداۋعا دايىن بولۋىمىز, جەكە «ەگولار» قاقتىعىسىن توقتاتىپ, تۇسىنىسۋگە تىرىسۋ كەرەك» دەپ ايتقاندارى قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق قاتىناستارىندا ەجەلدەن بار. جانە بۇل ماسەلە ايەلدەرگە جۇكتەلگەن. ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن, ۇلكەن اۋلەتتىڭ بەدەلى سول ۇيدەگى ايەلدەر تاتۋلىعىمەن ولشەنگەن. باۋىرلاردىڭ ايەلدەرى قازاقي تۋىسقاندىقتا «ابىسىندار» تاتۋ بولۋى كەرەك بولعان. بۇل – ۇلكەن ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسقان جانە ناسيحاتتالعان, بۇكىل ەل تاتۋلىعىنىڭ ءبىر فاكتورى. وسى داستۇرلەرىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك, – دەدى دەپۋتات.
وتىرىس كەزىندە ءلاززات سۇلەيمەن سونداي-اق «قازاقستانداعى ءدىني احۋال كونتەكسىندەگى قىزدار مەن ايەلدەردىڭ جاعدايى» تۋرالى جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەلەرىن ورتاعا سالدى. ساۋالداماعا قازاقستانداعى بارلىق ءدىندى ۇستاناتىن ايەلدەر قاتىسقان. «دىنىنە, ۇلتىنا قاراماستان جاۋاپ ناتيجەلەرى ۇقساس. بۇل ءبىزدىڭ قوعامداعى ءدىني تولەرانتتىلىقتىڭ كورىنىسى», دەگەن پىكىرىن ايتتى دەپۋتات.
ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا ايەلدەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ (67,9%) دىنگە سەنىمى جوعارى, 56,1%-ى ءدىن ادامنىڭ قۇدايمەن بايلانىسى, 30%-ى ءدىن ادامنىڭ رۋحاني ىزدەنىسى ەكەنىنە سەنىم بىلدىرگەن. 60,7% ايەلدەر ءدىني مەكەمەلەرگە ۇنەمى بارىپ تۇرادى جانە ءدىني ەرەجەلەردى ساقتايتىن بولىپ شىقتى. 52,7%-ى بارلىق ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە تەرەڭ قۇرمەتپەن قارايدى.
الايدا دەپۋتات ايەلدەردىڭ ءدىني ساۋاتى تومەن ەكەنىن جاسىرمادى. ويتكەنى ساۋالدامادا ءارتۇرلى جىنىستاعى بالالاردى تاربيەلەۋدىڭ ءدىني ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى سۇراققا بالا تاربيەسىنە جاۋاپتى ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى جاۋاپ بەرۋگە قينالعان. «بۇل ورايدا ءتيىستى كەشەندى شارالار قابىلدانۋى كەرەك», دەپ سانايدى ل.سۇلەيمەن.
سونداي-اق ول الەم بويىنشا ستاتيستيكالىق مالىمەت كەلتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ جالپى بولىگىندەگى ايەلدەر مەن قىزداردىڭ ۇلەسى 49,5%-دى قۇرايتىنىن ايتادى. «2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ گەندەرلىك الشاقتىق يندەكسىنە سايكەس قازاقستان 146 ەلدىڭ اراسىندا 65-ورىندا تۇر, 2011 جىلى ءبىز 80-ورىندا بولدىق. قازاقستان سوڭعى 10 جىلدا 65-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل يندەكس جەكەلەگەن ەلدەردەگى رەسۋرستار مەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ گەندەرلىك ايىرماشىلىقتارىن ولشەۋگە ارنالعان. بۇل رەتتە «ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قاتىسۋى جانە مۇمكىندىكتەرى» كورسەتكىشى بويىنشا ءبىز 29-شى, «دەنساۋلىق يندەكسى» بويىنشا 44-ءشى جانە ء«بىلىم دەڭگەيى» بويىنشا 27-ءشى ورىندامىز», دەدى دەپۋتات.
بۇگىندە 100 مىڭنان استام قازاقستاندىق الەمنىڭ 130 ەلىندە جوعارى ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» ستيپەندياسىمەن مىڭعا جۋىق ستيپەنديات ءبىلىم الىپ جۇرسە, ولاردىڭ 48,7 پايىزى ايەلدەر.
جالپى, ساراپشىلار «الەم بويىنشا ايەلدەردىڭ تەڭدىگى, قوعامداعى ورنى ءبىر-بىرىمەن ۇقساس, ءبىر ساياساتقا نەگىزدەلگەن دەسە دە بولادى», دەگەن پىكىردە. ماسەلەن, ءدىندى بەرىك ۇستاناتىن اراب ەلدەرىنىڭ ايەلدەرى ەرلەرمەن قاتار دارەجەدە قىزمەت اتقارادى. ول تۋرالى ءباا-ءنىڭ توزىمدىلىك جانە بىرگە ءومىر ءسۇرۋ مينيسترلىگى كەڭسەسىنىڭ باس ديرەكتورى افرا مۇحاممەد ءال-ساابري باياندادى.
«اراب ايەلى قوعامنىڭ قاي سالاسىندا – ساياسات, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋدا بولسىن ءدىني قۇندىلىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ايەلدەردىڭ ورنى قانداي دا ءبىر گەندەرلىك تەڭدىككە بولىنبەيدى. ەرلەر سەكىلدى ايەلدەر دە ەلدىڭ, قوعامنىڭ دامۋىنا تەڭدەي ۇلەس قوسا الادى. قازىر بىزدە مينيسترلەر كەڭەسىندە توعىز ايەل قىزمەت ەتەدى. جالپى, مەملەكەتتىك سەكتوردا 66 پايىز ايەلدەر ەرلەرمەن يىق تىرەسە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ونىڭ 30 پايىزى مەملەكەتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاۋاپتى شەشىم قابىلداۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى», دەگەن ول وسىنىڭ بارلىعى ءوز ەلى ءۇشىن كەزدەيسوقتىق ەمەس, ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«كوپشىلىگىڭىزدى «زاماناۋي اراب ايەلى قانداي؟» دەگەن سۇراق قىزىقتىراتىنىن بىلەمىن. ءبىز دە قازىرگى زامانعى تەندەنتسيالارعا ساي بولۋعا ۇمتىلامىز. ەلىمىزدە ءتۇرلى سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەر بولدى, ءدىني الۋانتۇرلىلىك بىزگە قيىندىق تۋعىزدى. بىراق بۇل ارەكەتتەر ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەش كەدەرگى كەلتىرگەن ەمەس. بۇل جەردە ءدىن ۇلكەن ءرول اتقاردى. ءبىزدىڭ ءدىنىمىز – يسلام. سوندىقتان ايەلدەرگە الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەڭ قۇقىق بەرىلگەن. بولاشاقتى قۇرۋدا ايەلدەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. ءبىر عانا وتباسى قۇندىلىعىن ءومىردىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتاپ قالۋ كوبىنە سولارعا بايلانىستى. سونداي-اق ايەلدەردىڭ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراۋى ءبىزدىڭ ەلدە كوپ كەزدەسپەيدى. جالپى, اراب امىرلىگى الەمدىك تاجىريبەلەردى ساراپتاپ, ەگەر پايداسى بولسا, ونى قولدانۋعا ارقاشان ءازىر. ەلىمىزدىڭ وسى تۇسى قۋانتادى. الەمدىك تاجىريبە ارقىلى ءوزىمىزدىڭ دەربەس قوعامىمىزدى قۇرىپ, بەيبىت, تولەرانتتى تۇرعىدان دامۋعا اشىقپىز. ايەلدەر قاۋىمى قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت اتقارىپ, جاس جەتكىنشەكتەردى تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋىنە زور ىقپال ەتىپ وتىر. ءبىز ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەمىز. امىرلىكتەردەگى ايەلدەر توزىمدىلىكتى, ءدىني قۇندىلىقتاردى, سۇيىسپەنشىلىكتى نەگىزگە الا وتىرىپ, بالالارىن, جالپى ۇرپاقتى تاربيەلەيدى», دەدى افرا مۇحاممەد ءال-ساابري.
سەكتسيا جۇمىسىن جۇرگىزگەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى يسلام دىنىندە ايەلگە ايرىقشا مارتەبە بەرىلگەنىن العا تارتتى. «يماندىلىق جولىن ۇستانعان حالقىمىز قىز-كەلىنشەكتى قۇرمەتتەۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتكەن, ءتىپتى تورگە شىعارعان. ال تاربيەسىنە كەلگەندە قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيعان. وسى تىيىمنىڭ ءبارى ايەلدىڭ يمانى مەن قۇرمەتىن, ارى مەن ۇياتىن قورعايدى. جاراتۋشى قۇراننىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 19-اياتىندا «ايەلدەرىڭمەن جاقسى تۇرىپ, جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىڭدار» دەپ بۇيىرعان. ال ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) «يمان تۇرعىسىنان مۇمىندەردىڭ ەڭ كامىلى – مىنەز-قۇلقى ەڭ جاقسى بولعاندار. سەندەردىڭ ەڭ ارداقتىلارىڭ جارلارى مەن بالالارىنا جاقسى قاراعاندارىڭ. ارالارىڭدا وتباسىنا ەڭ جاقسى قارايتىن – مەنمىن», دەپ سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە الەمدە ايەلدى تاۋار رەتىندە قاراۋ نەمەسە ولارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, ءۇيدىڭ قىزمەتشىسى رەتىندە كۇشپەن ۇستاۋ, تۇسىك تاستاۋعا ماجبۇرلەۋ نەمەسە بالا تابۋ باقىتىنان ايىرۋ سىندى ماسەلەلەر بەلەڭ الدى», دەپ يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزدەرىن ايتتى.
وسىلايشا, ايەلدەردىڭ تەڭدىگى, قوعامداعى ورنى الەمدىك دەڭگەيدە تالقىلانىپ, الداعى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەسىنە قوسىلدى.
