ادەبيەت • 12 قىركۇيەك، 2022

«41-جىلعى كەلىنشەك»

202 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ «41-جىلعى كەلىنشەك» اتتى ويماقتاي بولسا دا، ايەل جانىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنا تەرەڭ بويلاعان اڭگىمەسىن وقىعاندا، كوز الدىما ءوزىمنىڭ تۋعان اجەم كەلەدى. مەنىڭ اجەم دە – سوعىستىڭ جەسىرى. اتام 1942 جىلى اسكەرگە الىنىپ، ادام قانى قيساپسىز توگىلگەن ستالينگراد مايدانىندا ءىز-ءتۇزسىز حابارسىز كەتكەن. مىنە، سودان بەرى سەكسەن جىل وتسە دە ەشقانداي دەرەك جوق. اجەم سوعىس جىلدارىندا كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ، ەكى قىزى مەن ءبىر ۇلىن ەشكىمنەن كەم قىلماي جەتكىزىپ، اتامنان ء«بىر جاقسى حابار بولادى-اۋ» دەگەن ۇمىتپەن ءومىر ءسۇرىپ، 75 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى.

باس-اياعى جيناقى، نىعىز، كور­كەم جازىلعان اڭگىمە باس كەيىپكەر – حاديشا اتىنان باياندالادى.

« – سەن مەنى تانىماي قالدىڭ با، نەگە ۇندەمەيسىڭ، ماقسۇت؟

ول ءتىل قاتپادى. بوساعادا تۇردى دا قويدى.

– ءبىر-ءبىرىمىزدى كورمەگەلى وتىز جىلعا جۋىق بولدى، ماقسۇت.

سەن سوعىسقا كەتكەندە، مەن جيىرما سەگىزدە ەدىم عوي.

ول ۇندەمەدى».

وسى شاعىن عانا ديالوگتان شى­عار­­ماداعى وقيعا جەلىسىن عانا ەمەس، باس كە­يىپكەردىڭ جان دۇنيەسى مەن ونىڭ جۇ­رەگىندە شەمەندەلىپ قالعان قاي­عىسى مەن قاسىرەتىن ءتۇسىنىپ، جانى­ڭىزدى مۇڭ باۋرايدى. سۇم سوعىستىڭ اياق­تالعانىنا ءبىراز جىلدار وتسە دە، ءوزىنىڭ اسىل جارىن ولدىگە جورىماي، سول جاققان وشاعىنىڭ وتىن وشىر­مەي وتىرعان اياۋلى انانىڭ قاي­راتى مەن مۇقالماس جىگەرىنە ءتان­تى بولاسىز. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولىپ وتىرعان جالعىز قىزىنىڭ قولىنا بارماي، ء«وزىم ولگەنشە ماقسۇتتىڭ شاڭىراعىن قۇلاتپايمىن» دەپ وتىر­عان حاديشانىڭ بولمىسىن اۆتور كوڭىلىڭدى سەلت ەتكىزەر ۇتىمدى دەتالدار ارقىلى ايشىقتى كوركەمدەگەن. قارا شاڭىراق – حالقىمىز ءۇشىن وتە قاسيەتتى ۇعىم ەكەندىگىن قالامگەردىڭ استارلاپ ايتقان ويىنان تۇسىنەسىز.

شەرحان مۇرتازا شىعارما جەلى­سىن شيراتا ءتۇسۋ ءۇشىن اۋىلداعى اعا­يىن اراسىنداعى كەيبىر كوزگە كورى­نە قويمايتىن كورىنىستەر ارقى­لى، كەيىپكەر بەينەسىن نانىمدى سۋرەت­تەيدى. بۇدان قازاقى مىنەزدى دە كورەسىز.

مىنا ءبىر ۇزىندىگە زەر سالىڭىز:

«Oي، الجىعان باسىم، ءبىردى ايتىپ، بىرىنە كەتكەنىم... ءبارى اناۋ شالابايدىڭ قىزى كۇلايدان شىقتى عوي. كۇلاي كۇيەۋىمەن كەلىپ ءتۇستى. اۋىل بولىپ جيىلدىق. كۇيەۋ مەن كۇلاي الىپ كەلگەن قورجىننىڭ اۋزىن ءوزىم اشامىن عوي دەپ وتىرعانمىن. اتا جاعىنان العاندا، مەنەن جاقىن كىمى بار شالابايدىڭ؟ اتالاستان وسى ماقسۇتتىڭ ۇيىنەن جاقىن ەشكىمى جوق قوي، بىلە-بىلسە. بىلمەدى. ايدالاداعى اقشاي كەمپىر ۇستادى قورجىن­نىڭ اۋزىن. اقشاي كەمپىردىڭ بۇگىندە مۇرنىنان ەسەكقۇرت تۇسەدى. شالى قاسىندا، ءۇش بىردەي كەلىنى قىزمەتىن ىستەپ تۇر. شيفرلاپ سەگىز بولمەلى ءۇي سالدىرعان، بالالارىنىڭ باس-باسىن­دا موتوتسيكلى بار. شالاباي، شىركىن، سەنىڭ ءىنىڭ، مەنىڭ قاينىم عوي، قايىن بولماي قاتا قالعىر، قورجىندى ماعان ۇستاتۋعا جارامادى».

وسىنى وقىپ وتىرىپ، الاقانداي اۋىلداعى ادامداردىڭ بولمىسىن، قارىم-قاتىناسىن، ولاردىڭ دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسىنان اۆتوردىڭ شە­بەرلىگى ايقىن كورىنەدى. حاديشاعا قاينىسى شالاباي مەن اقشاي كەمپىردىڭ ەرسى قىلىعى قات­تى باتادى. قاينىسى جەڭگەسىنە قىزى­نان كەلگەن كادە-جورالعى سالعان قور­جىننىڭ اۋزىن اشتىرماي، ونى بۇگىندە بالالارىنىڭ ارقاسىندا بولىپ-تولىپ وتىرعان اقشاي كەمپىرگە اشتىرادى. بۇعان حاديشا قاتتى قورلانادى. ءتىپتى اقشاي كەمپىردىڭ وعان دولدانىپ ايتقان «قاقباس، قۋباس» دەگەن ءسوزى سۇيەگىنەن وتەدى.

« – ءاي، اقشاي، – دەدىم مەن دە. قانىم قارايىپ كەتتى. – الدى-ارتىمدى جالماپ، جالماۋىز بولايىن دەپ قۇدايدان تىلەگەن جوقپىن، دەدىم. – ماقسۇت كوپپەن بىرگە اسكەرگە كەتتى. سەنىڭ بايىڭ قۇراقباس قۇساپ اسكەردەن قاشىپ، ءۇش جىل بويى تاۋدا تاعى بوپ جۇرگەن جوق دەدىم. قىزىم جانات بولسا، تۇرمىسقا شىقتى، قۇدايعا شۇكىر، قازىر بالالى-شاعالى، – دەدىم. – ءوزىم بولسام، ماقسۇتتىڭ وتىن وشىر­مەي، ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرمىن. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا – اجالدى ولەدى». كەبەنەك كيگەن، ايتەۋىر، ءبىر كەلەدى. ماقسۇت ۇيدەن كەبىن كيىپ اتتانعان جوق قوي، – دەدىم. – ونى مەن سەمىز دەپ سويعان جوقپىن، ەتتى دەپ ساتقان جوقپىن، مەن قايدان قاقباس بولامىن، – دەدىم».

شىن مانىندە، تۋىندىدا حاديشا وبرازى قاي جاعىنان الساڭىز دا شەبەر سومدالعان. اۆتور ءوز كەيىپكەرى ار­قىلى قانشا قايعى-قاسىرەت كورسە دە ەشقاشان جانى قينالىپ مويىماعان قازاق انالارىنىڭ جيىنتىق بەينەسىن بەدەرلەگەن. ءبىر جاعىنان، اڭگىمەدەگى وقيعا كەيىپكەردىڭ ءتۇسى ارقىلى ءوربيدى.

« – شىننان تاعى دا ءتۇس پە؟ – دەدى وزىنە-ءوزى. – شىننان ماقسۇت ءبىر ءتىل قاتپادى ما؟ – دەدى وزىنە-ءوزى. ال شىندىعىندا، حاديشا اقشايدان كورگەن قورلىعىن ارىز ەتىپ ايتقاندا، سول تۇستە ماقسۇت ساي-سۇيەگى سىرقىراپ ەگىلىپ ەدى. قانشاما جۇباتۋ سوزدەر ايتىپ ەدى حاديشاعا. بىراق ولگەندەردىڭ كوزىنەن ەش ۋاقىتتا جاس شىقپايدى. ولگەندەردىڭ ءسوزىن تىرىلەر ەش ۋاقىتتا ەسىتە المايدى».

قازاق ادەبيەتىنە شۇرايلى دا شىمىر جازىلعان تۋىندىلارىمەن ولجا سالعان قابىرعالى قالامگەر تۋرالى اسا كورنەكتى جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ: «شەرحان اڭگىمەلەرىندە سارعايعان سا­عىنىش ىستىق پەن سۋىقتاي وقۋشى جۇرەگىن قارىپ وتەتىن قۋانىش پەن كۇ­يىنىش سىزاتتاعان ءۇمىت پەن سىزداعان مۇڭ سياقتى ادام سەزىمىنىڭ نەبىر يىرىم­­دەرى بايقالادى» دەپ ايتقان ەكەن.

ويىمىزدى جيناقتاي كەلگەندە، شەرحان مۇرتازا شاعىن بولسا دا كو­تەرگەن جۇگى اۋىر «41-جىلعى كەلىن­شەك» اتتى اڭگىمەسىندە سۇم سوعىستىڭ قاسىرەتىن تارتقان جالعىز حاديشانى عانا ەمەس، سول سەكىلدى اسىل جارلارى قاندى قىرعىندا ەرلىكپەن كوز جۇمعان مىڭداعان قازاق ايەلدەرىنىڭ باسىنداعى اۋىر قايعىنى شىنايى بەينەلەگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل تۋىندىنى كوركەم سوزبەن سوعىستان ەرى ورالماعان ارداقتى انالارعا سو­عىلعان ەسكەرتكىش دەۋگە بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار