ۇستاز ۇستانىمى قالاي قالىپتاسادى؟

«مەكتەپتىڭ تىرەگى دە,

جۇرەگى دە – ۇستاز»

ماعجان جۇماباەۆ

وكىنىشكە قاراي, پەداگوگيكالىق باعىت­تاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم دەڭگەيى ورتاشا وقۋشىلار بارادى. ال الەمدىك تاجىريبەگە نازار اۋدارساق, وڭتۇستىك كورەيادا ۇزدىك مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 5 پايىزى, فينليانديادا 10 پايىزى, سينگاپۋر مەن گونكونگتا 30 پا­يىزى مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭداي­دى. بىزگە دە وسىناۋ ۇستانىمداردى ار­كەز ەسەپكە الۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. ويت­كەنى ءبىلىم يگەرۋ ايتۋعا وڭاي بولعانى­مەن, جاي مىندەت ەمەس. شەشىمى جان-جاق­تى ءارى جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىنە باي­لا­نىستى. بۇل رەتتە, بارلىق ءۇمىت – ۇستاز بويىنداعى مىندەتتە. ۇستاز – ۇلاعاتتى اتاۋ. التىن ۇيا مەكتەپتىڭ جانى دا, ارى دا – مۇعالىم. ونەگەلى ۇستازدان ورەلى شاكىرت شىعاتىنى بەلگىلى. سەبەبى ۇستاز قانشالىقتى قابىلەتتى بولسا, وقۋشى دا سونشالىقتى تالاپتى بولماق. ۇرپاقتىڭ جۇلدىزىن جاعىپ, مارتەبەسىن بيىكتەتەتىن دە, تاعىلىمىن قالىپتاستىرىپ, تانىمىن كەڭەيتەتىن دە وسى ۇستانىم.

2021 جىلى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم ورتالىعىنا اينالدىرۋ تۋرالى بيىك ماقسات قويدى. ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ جانە الداعى ونجىلدىقتىڭ باستى مىندەتى – وقىتۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ساپاسىنا قول جەتكىزۋ ەكەندىگىنە نازار اۋدارىپ, بۇل جۇمىس ەڭ الدىمەن مۇعالىمدەرگە قاتىستى ەكەنىن, ولار وقىتۋ بويىنشا باستى تۇلعا بولىپ ەسەپتەلەتىنىن العا تارتىپ, سوندىقتان دا مۇعالىم كاسىبى قوعامدا ەڭ بەدەلدى, قۇرمەتتى ماماندىققا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

الايدا مەكتەپتەردە كەلەشەك پەداگو­گيكالىق ەليتانى قالىپتاستىرۋ بو­يىنشا ماقساتتى ءىس-شارالار باياۋ جۇر­گىزىلەدى. كاسىپكە باعدارلاۋ كەزىندە مەك­تەپ بىتىرۋشىلەردى پەداگوگيكالىق سا­لادان باسقا بارلىق ماماندىققا باعىت­تايدى. ال پەداگوگ ماماندىعىنا ءمان بەرىلە بەرمەيدى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسى كورسەتكەندەي, 9 سىنىپ بىتىرۋشىلەردىڭ قالا مەكتەپتەرىندە – 3-6 پايىزى, اۋىل مەكتەپتەرىندە 10 پايىزى عانا مۇعالىم ماماندىعىن تاڭدايدى ەكەن. وسىدان كەلىپ, پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا اكادەميالىق دايىندىعى جەتكىلىكسىز جاستار كەلەتىنى انىقتالدى. مۇنداي كەزدەيسوق كەلگەندەردەن مىقتى مۇعالىم شىعادى دەگەنگە سەنە قويۋ ەكىتالاي. جوعارى وقۋ ورىندارىندا كاسىبي ءبىلىم الۋىمەن قاتار, ادامي قاسيەتتى بولاشاق مۇعالىمنىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ, ناقتىلاي تۇسسەك, ىزەت پەن يناباتتى, كىشىپەيىلدىلىك پەن كىسىلىكتى, وزگە دە اسىل قاسيەتتەردى ولاردىڭ ساناسىنا بىرتە-بىرتە دارىتۋ قاجەت. ەگەر مۇنداي ىزگىلىكتىڭ نەگىزى مەكتەپتە قالىپتاسسا, ماماندىق الۋ بارىسىندا تالاپكەر قينالماس ەدى.

بولاشاق مۇعالىمدەردى دايارلاۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ; بەيىندى وقىتۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ, بولاشاق ۇستازداردى تەرەڭ عىلىمي نەگىزدە دايارلاۋ; اۋىلدىق, شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە وقيتىن دارىندى بالالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ; وقىتۋدى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ, سارالاۋ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ. ارنايى مەكتەپ نەمەسە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردەگى مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ. سەبەبى ولاردىڭ اراسىندا تالانتتار از ەمەس.

ال ەندى ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋداعى يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەر قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە جاۋاپ بەرىپ كورەلىك. بىرىنشىدەن, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ الدىندا وعان وزىق دايىندىق قاجەت. بارلىق پەداگوگيكالىق ماماندىققا «بە­يىندىك وقىتۋ پەداگوگيكاسى» ءپانىن ەن­گىزۋگە ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, اۋىلدىق شا­عىن كومپلەكتىلى مەكتەپتە جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلعان جاس ماماندارعا باعدار بەرۋ. شىنىندا, اۋىل التىن بەسىگىمىز دەيمىز. سول اۋىلدى بىلىكتى دە ءبىلىمدى جاس مامان­مەن قامتاماسىز ەتە الساق, مىڭ­داعان ۇل-قىز ءتالىمدى دە تاربيەلى بولىپ وسەدى. ۇشىنشىدەن, ۇقساس پاندەر بويىنشا مامانداندىرۋدى باتىل ەنگىزۋ: ماتەماتيكا-فيزيكا, ماتەماتيكا-ينفورماتيكا, فيزيكا-ينفورماتيكا, بيولوگيا-حيميا, تاريح-گەوگرافيا, ت.ب. تورتىنشى­دەن, «شاعىن-كومپلەكتىلى مەكتەپتە ءبىلىم بە­رۋ­دىڭ ادىستەمەسى مەن تەحنولوگياسى» ءپا­نىن تياناقتاۋ. بەسىنشىدەن, بولاشاق مۇعالىمدەردى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن شۇ­عىلدانۋعا جانە دارىندى بالالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە دايارلاي ءبىلۋىمىز كەرەك.

اۋىل مەكتەبىنە قاجەت مۇعالىمدەر­دى كاسىبىنە قاراي ءتيىمدى دايارلاۋ ءۇشىن پەداگوگيكالىق باعىتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارى جۇزەگە اسىراتىن كەشەندى شارالار قانداي دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ولار: جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا قاراي ايماققا قاجەت مۇعالىمدەر تۋرالى ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ; اۋىلداعى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردى كاسىپكە بەيىمدەۋ مەحانيزمىن قۇرۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ; جوعارى وقۋ ورىندارى مەن اۋىلدىق جەرلەردەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى اراسىنداعى بايلانىستى, ونىڭ ىشىندە وقۋ-وندىرىستىك ارىپتەستىك جەلىسىن قۇرۋ جانە دامىتۋ; اۋىلدىق جەردە جۇمىس ىستەۋگە دايىندالىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي دايىندىعى جايلى جۇيەلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ; وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن مازمۇنىن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بەيىمدەۋ; پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا اۋىلدىق مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن وقۋشىلارعا ارنالعان وليم­پيادالار وتكىزۋ. وسىنداي ءىس-شارالار­دى جۇيەلى جۇرگىزۋ وقۋشىلاردىڭ بولا­شاق­تا مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىنى اقيقات.

وتانىمىزدا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ­دىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىندا پەداگوگتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ شارالارى قاراستىرىلعان. 2015 جىلدان باس­تاپ پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بو­يىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە تالاپكەردىڭ پەداگوگيكالىق قىز­مەتكە يكەمدىلىگىن انىقتاۋعا ارنال­عان شىعارماشىلىق ەمتيحان ەنگىزىلدى. ەگەر شىعارماشىلىق ەمتيحان تەك پە­دا­گوگيكالىق ماماندىقتارعا ەنگىزىل­سە, وندا پەداگوگيكالىق ماماندىققا كە­لەتىن تالاپكەرلەر سانى كۇرت ازاياتىنى انىق. سوندىقتان ءار تالاپكەردىڭ ماماندىققا يكەمدىلىگىن انىقتاۋعا ار­نالعان شىعارماشىلىق ەمتيحانىن بارلىق ماماندىققا ەنگىزگەن دۇرىس. تاعى ءبىر ويلاناتىن جايت, بۇگىندە مۇعا­لىمدەردىڭ 86 پايىزى – ايەل قاۋىمى. ال كەلەشەك جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋدە ەر مۇعالىمنىڭ الار ورنى ايرىقشا. سون­دىقتان مۇعالىمدەردىڭ بەدەلىن كو­تەرۋ, ولار­دى الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋ, قور­عاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە رەتىندە قا­راس­تىرىلسا, وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلەر ەدى.

ەندى وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جولىن قاراستىرساق, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ­گە كوشكەندە پروفيلدىك مەكتەپتە جارا­تىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق جانە قوعام­دىق-گۋمانيتارلىق باعىتتارمەن بىرگە پەداگوگيكالىق باعىتتى دا ەنگىزۋ قاجەت. پەداگوگيكالىق باعىت بويىنشا 10-11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق پاندىك وليمپيادا وتكىزۋ ءتيىمدى بولادى.

مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىن كوتەرۋگە قاتىستى ەڭ ماڭىزدى ءۇش باعىتقا ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ءبىرىنشىسى – مۇعالىمدەردى لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ىستە قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجە بار. مىسالى, فينليانديادا جاس مۇعالىمدەر 3 مىڭ ەۋرو كولەمىندە جالاقى الادى. بۇل ەل 1976 جىلى ءبىلىم رەفورماسىن باستاپ, 30 جىلدان كەيىن, 2006 جىلى الەمگە ءبىلىم رەفورماسىنىڭ ناتيجە­سىن مويىنداتتى. ال ءبىز ءالى «رەفورمالاتىپ» كەلەمىز. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى 200-250 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ جالاقىسى كوتەرىل­دى. مۇعالىم تۇلعاسى جالاقى دەڭگەيىنە سايكەس كەلە مە؟ مۇعالىمدەر – قاي كەزەڭدە دە جاس ۇرپاقتى جاقسىلىق پەن ىزگىلىككە تاربيەلەيتىن تۇلعالار. وتانىمىزدىڭ ادال دا ابزال ازاماتتارىن, شىنايى پاتريوتتارىن تاربيەلەيتىن قاۋىم. سون­دىقتان دا ۇستاز ەڭبەگى يگىلىكتى ەڭبەك دەپ باعالايمىز. وسىعان وراي, مۇعالىمدەر جاس ۇرپاقتى جاقسىلىققا, ىزگىلىككە, ەلشىلدىككە تاربيەلەۋگە ەڭ جوعارى كور­سەتكىشتەرمەن جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى. ويت­كەنى ءبىز سىزدەرگە ەڭ قىمباتتىمىزدى – بو­لاشاقتىڭ باياندى نەگىزىن قالايتىن ۇرپاعىمىزدى سەنىپ تاپسىرىپ وتىرمىز.

ەكىنشى باعىت – مۇعالىمدەردىڭ بى­لىك­تىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا باتىل شارالار جۇرگىزۋ. ءبارىڭىز بىلەسىزدەر, تەك جو­عارى بىلىكتى ماماندار عانا قوعامدا ناق­تى قۇرمەتكە بولەنە الادى. بۇل ءۇشىن بىتىرۋشىلەر ەۋروپالىق دەڭگەيگە تەڭ بى­لىكتىلىك الۋى قاجەت دەگەن تۇرعىدان, جوو-لاردا پەداگوگيكالىق ماماندىق­­تار بويىنشا ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇجىرىمدا­ما­سى مەن ستاندارتتارىن تۇپكىلىكتى قاي­تا قاراپ جاتىرمىز. بولاشاق پەداگوگتەر­دىڭ شاكىرتاقىسىن (مۇمكىن ول ەكى ەسە ارتا­تىن شىعار) جانە مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس­تىڭ قۇنىن دا ايتارلىقتاي كو­بەيتەمىز. جانە مۇنىڭ ءبارى وقىتۋشى ماماندىعى­نىڭ ابىرويىن كوتەرىپ, پەدا­گوگيكالىق جوو-لارعا ناعىز دارىندى دا قابىلەتتى جاستاردىڭ ۇمتىلۋىنا جول اشادى دەپ سەنەمىز. قازىرگى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مۇعالىمدەر ءۇشىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ مۇلدە جاڭا جۇيەسىن جاساپ, ونى ەنگىزۋ ورىندالۋ ۇستىندە. بۇل ءۇشىن ەڭ جاقسى پەداگوگيكالىق كادرلار مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ وزات شەتەلدىك تەحنولوگيالارى شوعىرلاندىرىلعان جاڭا قۇرىلىمدار – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنەن پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىقتارى, پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلى­گىن ارتتىرۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى قۇ­رىلدى. بۇل ورتالىقتاردا مۇعالىمدەر الەمدىك تاجىريبەگە ساي ازىرلەنگەن جاڭا باعدارلامالار بويىنشا ءۇش ايلىق قايتا دايارلاۋدان وتەتىن بولادى.

جۇمىسىمىزدىڭ ءۇشىنشى باعىتى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى مۇعالىمدەردىڭ ۇلگىلى جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ, پەداگوگيكالىق شەبەرلىك باي­قاۋلارىن وتكىزىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, اتا-انالار, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ جانە باسقا شارالار ارقىلى پەداگوگيكالىق ماماندىقتىڭ قوعامدىق بەدەلىن جۇيەلى تۇردە كوتەرۋ كەرەك.

شىعىس حالقى ەجەلدەن ۇستازدىق ماماندىققا ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاس­تىرىپ, ونى قوعامداعى ەڭ ءبىر قۇرمەتتى ادام دەپ ساناعان. وسى ءبىر بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان ءداستۇردى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, مۇعالىمنىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىن ورنىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك.

ايدار سابىروۆ,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتى پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى

اتىراۋ